Said ibn Abdulmalik
Саид ибн Абдулмалик ибн Марвон (арабча: سعيد بن عبد الملك بن مروان) (750-йилда вафот этган) – Саид ал-Хайр номи билан танилган Умавийлар шаҳзодаси ва ҳокими.
Отаси халифа Абдулмалик ҳукмронлигининг (ҳ. 685–705) дастлабки даврларида Қуддусдаги Қуббат ас-Сахра (Қоя гумбази) қурилишида муҳим рол ўйнаган. Бир муддат Мосул вилоятини бошқарган ва у ерда бир қанча қурилиш ишларига мас’ул бўлган. Кейинчалик укаси халифа ал-Волид И (ҳ. 705–715) ёки унинг амакиваччаси халифа Умар ибн Абдулазиз (ҳ. 717–720) томонидан Мосул атрофидан мулк берилган. Саид бу ерларни ривожлантириб, канал оқиб ўтадиган қишлоқ хўжалигига айлантирган. 724 ва 725-йил ёз ойларида Онадўлида Византия империясига қарши юришларга босчилик қилган. Жияни халифа ал-Волид ИИ ҳукмронлиги даврида, 743-йилнинг февралидан 744-йилнинг апрелига қадар Фаластин ҳокими бўлиб хизмат қилган. Ал-Волид ИИ нинг ўлимидан сўнг исёнчилар уни тумандан қувиб чиқарган. 750-йилда Аббосийлар сулоласи ағдарилганидан кейин Рамла яқинида Умавийлар оиласи қирғин қилинганда Саид ибн Абдулмалик ҳам ўлдирилган.
Ҳаёти
Саид ибн Абдулмалик Умавийлар халифаси Абдулмалик (ҳ. 685–705) ва унинг канизакларидан бирининг ўғли бўлган[1]. Тақводорлиги, хушмуомалалиги ва кўплаб хайрия ишларини амалга оширганлиги туфайли Саид ал-Хайр[2] номи билан машҳур бўлган[3]. ИХ аср тарихчиси Табарий Саиднинг яхши хулқли киши бўлганлигини таъкидлаб ўтган[4]. Шунингдек, тарихчи Балозурий унинг зоҳидлик билан шуғулланганини даъво қилган[2]. 688–692-йилларда Саид отаси томондан Қуддусдаги Қоя гумбази қурилиш ишларини назорат қилиш учун мас’ул этиб тайинланган[5].
Мосул ҳокимлиги
Саид ибн Абдулмалик 691-йилда Абдулмалик[6] томонидан Мосул ҳокими этиб тайинланган[7]. Абдулмалик ҳукмронлиги даврида Саиднинг амакиси Муҳаммад ибн Марвон ва амакиваччаси Яҳё ибн ал-Ҳакамнинг ўғли Юсуф Мосул ҳокими бўлиб хизмат қилган эди[6]. Саид ўз ҳукмронлиги даврида шаҳарда бир қанча қурилиш ишларига масъул бўлган. Ал-Воқидий унинг шаҳар деворларини қурдирганини, бироқ бу деворлар 796-йилга келиб Аббосийлар халифаси Ҳорун ар-Рашид томонидан бузиб ташланганини айтиб ўтган[6]. Масжид, монастир, бозорлар қурдиргани ва Мосул кўчаларига асфалт ётқизганлиги учун ўрта асрларга оид исломий манбаларда унинг номи эътироф этилган[6].
Ал-Балозурийнинг таъкидлашича, халифа ал-Волид И ёки халифа Умар ибн Абдулазиз Мосул яқинидаги Диёр Мудар туманидаги мулкни Саидга иқта (ер бериш) сифатида берган[2]. Саид у ердан ариқ қазиб ўтказган, кейинчалик ўзининг шарафига уни Наҳр Саид деб номлаган[3]. Сўнгра халифа Умар Саидни Сурияга чақириб, унинг ўрнига Яҳё ибн Яҳё ал-Ғассонийни Мосул ҳокими этиб тайинлаган[8].
Византияга қарши юришлар
Халифа Язид ИИ (ҳ. 720–724) ва Ҳишом (ҳ. 724–743) ҳукмронлиги даврида Саид Онадўлида Византияга қарши юришларга бошчилик қилган[3]. 724-йилнинг ёз ойида амалга оширилган юриш пайтида Умавийлар қўшинининг чап қанотига қўмондонлик қилган, аммо унинг кучлари катта йўқотишларга дуч келган[9]. Маълумотларга кўра, Язид ИИ Саидни халифаликка муносиб ворис сифатида кўрган ва уни ҳам шундай фикрлашга ундаган бўлиши мумкин[3]. 725-йилнинг ёзида Саид яна бир бор Византияга қарши юришни бошқарган[8].
Фаластин ҳокимлиги
Халифа Волид ИИ нинг (ҳ. 743–744) ҳукмронлиги даврида Саид Фаластин ҳокими этиб тайинланган[3]. Манбаларда унинг туманни яхши бошқаргани келтирилган[8]. Тарихчи Табарийнинг ёзишича, Волид ИИ 744-йилда ўлдирилгач, Фаластиндаги араб қабилалари, жумладан, Бану Жудҳам қабиласи бошлиғи Равҳ ибн Зинбанинг ўғли Саид ибн Равҳ бошчилигида Язид ибн Сулаймон ибн Абдулмаликни ўзларига ҳоким этиб сайлаганлар[4]. Шу мақсадда Бир ас-сабада ёки Байт Жибрин яқинида қароргоҳ қурган Саид ибн Абдулмаликдан эгаллаб турган лавозимини топширишини талаб қилган[4]. Саид бу талабга бўйсунган ва Дамашқда Волид ИИ нинг вориси Язид ИИИ уни ҳимояси остига олган. Язид ИИ кейинчалик Фаластиндаги исёнчиларга қарши юриш қилишга буйруқ берган[4]. Саиднинг Фаластиндаги ҳокимлиги 743-йилнинг февралидан 744-йилнинг апрелга қадар ўн тўрт ой давом этган[8].
Ўлими ва авлодлари
Абдулмалик наслидан бўлган бошқа шаҳзодалар, жумладан, ака-укалари Баккар ва Муҳаммад ибн Абдулмалик билан бир қаторда Саид халифа Марвон ИИ га (ҳ. 744–750) бай’ат берган. 750-йилда Аббосийлар Умавийлар халифалигини ағдариб ташлаши ортидан Рамла яқинидаги Абу Футрус дарёси бўйида Аббосийлар томонидан уюштирилган қирғинда Саид ибн Абдулмалик ҳам ўнлаб бошқа Умавийлар билан бирга ўлдириб юборилган[3].
Аббосийлар Сурияни эгаллаб олганидан сўнг, Саиднинг набиралари, ака-ука ал-Асбоғ, Ҳишом ва Волид ибн Муҳаммад бошқа Умавийлар билан бирга Ал-Андалусга жойлашган. У ерда шаҳзода Абдураҳмон И Кордова амирлигини ташкил қилган. Ал-Асбоғ Абдураҳмон И нинг синглисига уйланган ва уларнинг авлодлари қози ва саркарда сифатида амирликнинг юқори лавозимларида хизмат қилган. Ҳишомнинг оиласи Севиллада истиқомат қилган. Ал-Волиднинг оиласи Бану Ойша қабиласи ҳам амирликда юқори мартабаларга эга бўлган[10].
| Саид ибн Абдулмаликнинг шажара дарахти | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Саид ибн Абдулмалик
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Манбалар
- ↑ Ҳиндс 1990.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Ҳитти 1916.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Босwортҳ 1972.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Ҳилленбранд 1989.
- ↑ Гил 1997.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Робинсон 2004.
- ↑ Кеннедй 2016.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Кҳамис 2002.
- ↑ Бланкиншип 1994.
- ↑ Сáбада 1957.
Адабиётлар
- Босwортҳ, C. Э. (1972). "Ражāʾ ибн Ҳайwа ал-Киндī анд тҳе Умайяд Cалипҳс". Тҳе Исламиc Қуартерлй 16: 36–84. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=иҚгИоУ-уФу8C.
- Ҳитти, Пҳилип Кҳури. Тҳе Оригинс оф тҳе Исламиc Стате: Беинг а Транслатион фром тҳе Арабиc Аccомпаниэд Wитҳ Аннотатионс, Геограпҳиc анд Ҳисториc Нотес оф тҳе Китаб Футуҳ ал-булдан. Неw Ёрк: Cолумбиа Университй, 1916 — 280-бет.
- Бланкиншип, Кҳалид Яҳя. Тҳе Энд оф тҳе Жиҳâд Стате: Тҳе Реигн оф Ҳишāм ибн ʻАбд ал-Малик анд тҳе Cоллапсе оф тҳе Умайядс. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1994. ИСБН 978-0-7914-1827-7.
- Андоза:А Ҳисторй оф Палестине, 634-1099
- Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХВИ: Тҳе Wанинг оф тҳе Умайяд Cалипҳате: Прелуде то Револутион, А.Д. 738–744/А.Ҳ. 121–126, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1989. ИСБН 978-0-88706-810-2.
- Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХИИИ: Тҳе Зенитҳ оф тҳе Марwāнид Ҳоусе: Тҳе Ласт Еарс оф ʿАбд ал-Малик анд тҳе Cалипҳате оф ал-Wалīд, А.Д. 700–715/А.Ҳ. 81–95, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1990. ИСБН 978-0-88706-721-1.
- Кеннедй, Ҳугҳ Н.. Тҳе Бйзантине анд Эарлй Исламиc Неар Эаст. Ашгате Вариорум, 2006. ИСБН 0-7546-5909-7.
- Кеннедй, Ҳугҳ. Тҳе Пропҳет анд тҳе Аге оф тҳе Cалипҳатес: Тҳе Исламиc Неар Эаст фром тҳе 6тҳ то тҳе 11тҳ Cентурй, Тҳирд, Охфорд анд Неw Ёрк: Роутледге, 2016. ИСБН 978-1-138-78761-2.
- Кҳамис, Элиас (Жулй 2002). "А Бронзе Wеигҳт оф Саʿîд б. ʿАбд ал-Малик фром Бет Шеан/Байсâн". Жоурнал оф тҳе Роял Асиатиc Соcиэтй 12 (2): 143–154. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-тҳе-роял-асиатиc-соcиэтй_2002-07_12_2/паге/н3.
- Робинсон, Часе Ф.. Эмпире анд Элитес афтер тҳе Муслим Cонқуэст: Тҳе Трансформатион оф Нортҳерн Месопотамиа. Cамбридге Университй Пресс, 2004. ИСБН 0-511-03072-Х.
- Сáбада, Элíас Терéс (1957). "Линажес áрабес эн ал-Андалус" (Спаниш). Ал-Андалус 22 (1): 55–112. ИССН 0304-4335. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=-Д1иААААМААЖ.
- Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХВИИ: Тҳе ʿАббāсид Револутион, А.Д. 743–750/А.Ҳ. 126–132, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1985. ИСБН 978-0-87395-884-4.