Samarqand tumani
Самарқанд тумани — Ўзбекистон Республикасининг Самарқанд вилоятидаги маъмурий бирлик. Маъмурий маркази Гулобод шаҳарчаси. Туман ҳудудида Самарқанд вилоятининг маъмурий маркази – Самарқанд шаҳри жойлашган бўлиб, туман таркибига кирмайди ва вилоятга бўйсунувчи шаҳар ҳисобланади.
| туман | |
|---|---|
| Таркибида | Самарқанд вилояти |
| Маъмурий маркази | Гулобод |
| Ҳоким | Усманов Сирожиддин Хайруллаэвич [1] |
| Расмий тиллар | Ўзбекча |
| Аҳоли (2012) | 305 854 |
| Динлар таркиби | мусулмонлар |
| Майдони | 500 км² |
| Вақт минтақаси | УТC+5 |
| Расмий сайти | ҳттп://самгулобод.уз/ |
| Харитада | |
 | |
Тарихи
1868-йилда Бухоро амирлиги ҳудудлари Россия империяси томонидан босиб олингандан сўнг Россия империясининг Ўрта Осиё мулклари таркибида маъмурий бирлик – Зарафшон округи ташкил этилди.Бу туманга Самарқанд, Ургут, Каттақўрғон, Челак ва Пайшанба шаҳарлари кирди. Шундай қилиб, бугунги Самарқанд вилояти ҳудуди биринчи марта аниқ белгиланган маъмурий бирлик таркибига кирди.
1887-йил 1-январда Зарафшон округи тугатилиб, унинг ҳудуди янги ташкил этилган Самарқанд вилояти таркибига киритилди. Бу вилоят 4 та туманга бўлинган: Жиззах уезди, Каттақўрғон уезди, Самарқанд уезди ва Хўжанд уезди. Ҳозирги Самарқанд тумани ҳудуди вилоятнинг Самарқанд уезди таркибига кирган.
1918-йил 30-апрелда Самарқанд вилояти ҳудуди Туркистон Автоном Совет Социалистик Республикаси, 1924-йил 27-октябрда Ўрта Осиёнинг СССР таркибидаги миллий-ҳудудий чегараланиши натижасида Самарқанд вилояти янги тузилган Ўзбекистон ССР ҳудуди таркибига кирди.
1926-йил 29-сентябрда Самарқанд вилояти Ўзбекистон ССР таркибига киргач, Олий Дарғом округи (Юқоридарғом) ташкил этилиб, кейинчалик у Самарқанд тумани деб ўзгартирилди. Ҳудуд бугунги кунгача Самарқанд вилояти таркибига киради.
1939-йил 10-февралда Самарқанд вилоятининг 11 қишлоқ қишлоқ йиғини янги Комсомол округига ажратилди. 1959-йил 2-мартда Комсомол(Тойлоқ ) тумани яна Самарқандга қўшиб олинди[2].
Географияси
Самарқанд тумани Самарқанд вилоятининг жануби-шарқий қисмида жойлашган. Шимол томондан Оқдарё билан, шимоли-шарқдан Жомбой тумани билан, шимоли-ғарбдан ва ғарбдан Самарқанд вилоятининг Пастдарғом туманлари билан, жанубдан Қашқадарё вилоятининг Чироқчи тумани билан, жануби-шарқдан Ургут тумани билан, жануби-ғарбдан Нуробод билан, шарқдан Самарқанд вилоятининг Тойлоқ туманлари билан чегарадош. Туманнинг майдони 430 км² .
Табиати
Ҳавоси
Ҳудуднинг иқлими қуруқликдаги субтропик, ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши эса совуқ. Ўртача йиллик ҳарорат +13,4 °C; январнинг ўртача ҳарорати 0,2 °C, июлнинг ўртача ҳарорати +25,0 °C. Мутлақ минимал ҳарорат −26 °C, мутлақ ҳарорат максимал +56 °C. Минтақага йилига ўртача 300–320 мм ёғин тушади (ёғиннинг асосий қисми баҳор ва кузга тўғри келади). Вегетация даври 215-218 кун давом этади[3].
Тупроқлари
Адирларнинг тупроқ қопламини, асосан, ўтлоқ-бўз тупроқлар, қумлар ва шўрланган тупроқлар ташкил этади[3].
Релефи
Самарқанд вилоятининг релефи асосан ўрта баландликдаги адир ва тоғлардан иборат бўлиб, вилоятнинг жанубий ва шарқий қисмларини тоғлар эгаллаган. Пасттекисликлар ҳам бор. Вилоятнинг тоғли ҳудудлари денгиз сатҳидан ўртача 700-900 метр баландликда жойлашган. Ҳудуднинг ўртача баландлиги 445-450 метрни ташкил қилади. Вилоятнинг марказий, шимолий ва ғарбий қисмларида пасттекисликлар кенг тарқалган, адирлар ҳамма жойда кенг тарқалган. Вилоят ҳудудидан жанубда Зарафшон тизмаси, шимолда Туркистон тизмаси чўзилган. Вилоят ҳудудида ўртача баландликдаги Оҳалик, Миронкўл ва Сарикўл тоғлари бор. Тепаликлар асосан қумтошлардан ташкил топган. Самарқанд вилояти сейсмик зонада жойлашган[3].
Гидрографияси
Вилоят ҳудудидан Заравшон дарёси оқиб ўтади, у муҳим сув йўли, минтақадаги энг катта ва энг узун дарё ҳисобланади. Шунингдек, ҳудуддан бир нечта каналлар оқиб ўтади, улардан энг йириклари: Дарғом, Эски Анҳор, Магистрал ва Чап Қирғоқ. Уларнинг сувларидан суғорма деҳқончиликда, пасттекисликларда ва тоғ этаклари ёнбағирларида фойдаланилади[3].
Флора ва фауна
Бу ерда етиштириладиган қоракўл қўйлари ва бошқа ҳайвонлар учун озуқавий аҳамиятга эга бўлган юлғун, янтоқ, шувоқ, ажриқ, буғдойиқ, рўвак ва бошқа ўсимликлар вилоятда ҳамма жойда тарқалган. Тоғли ҳудудларда арча, олма, ёнғоқ, писта, бодом, астрагул, зирк, ирғай ёввойи ўсимлик ва дарахтлар ўсади. Тоғларда турли доривор тоғ ўтлари ҳам ўсади[3].
Ҳудуднинг фаунаси одамларнинг яшаши ва майдони кичиклиги сабабли ёмон. Вилоятда бўрилар, шоқоллар, қуёнлар, кемирувчиларнинг ҳар хил турлари, калтакесакларнинг ҳар хил турлари, илонлар, жумладан, қора илон ва бўғма илонлар кам сонли тарқалган. Энг кўп учрайдиган қушлар: каклик, Булдуруқлар, калхат, бургут, лочин[3].
Маъмурий бўлиниши
Туман таркибига 2 шаҳар қишлоқлари (туман маркази Гулобод, шунингдек, Хўжа Аҳрори Вали) ва 74 та маҳалла фуқаролар йиғини (шундан шаҳар қишлоқларида 8 та маҳаллалар) киради[4].
2026-йил 1-апрел ҳолатига аҳоси сони 284,8 минг киши, шундан шаҳар аҳоли пунктларида 17,6 минг нафар, қишлоқ аҳоли пунктларида 267,2 нафар аҳоли истиқомат қилган.
Туман ҳудудида Самарқанд вилоятининг маъмурий маркази – туман таркибига кирмайдиган Самарқанд шаҳри жойлашган. Самарқандга маъмурий жиҳатдан бўйсунувчи Хишров шаҳар посёлкаси туман ҳудудида жойлашган ҳамда туман ҳудудига Кимёгарлар ташқарисидан туташган.
Бошқарув
2019-йилдан Самарқанд вилояти ҳокимлиги раҳбари Аминов Зариф Юсупович[5]. Туман ҳокимлиги биноси Гулобод шаҳарчасида жойлашган.
Аҳолиси
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус татар, корейс ва бошқа миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1км²га 612 киши (2004). Самарқанд тумани республикада тожиклар сони бўйича етакчи ҳисобланади,кейин, Косонсой ва Сариосиё туманлар
Хўжалиги
Туманнинг умумий суғориладиган ер фонди 17,8 минг гектарни ташкил этади. Самарқанд вилоятида асосан қишлоқ хўжалиги тармоқлари: чорвачилик, пахтачилик, деҳқончилик, боғдорчилик, узумчилик ривожланган. 2000-йилларнинг ўрталарида чорвачилик, ғаллачилик, пахтачилик ва сабзавотчиликка ихтисослашган 9 та ширкат (кооператив) хўжаликлари ва бир неча ўнлаб фермер хўжаликлари мавжуд эди. Ғалла экинлари 7,8 минг га, пахта 4,9 минг га, сабзавот 2,0 минг га, полиз ва мева, боғ ва узумзорлар бир неча минг гектарга экилган. Асаларичилик ва тоғ доривор ўтларини етиштириш хўжаликлари мавжуд[6].
1947-йилдан туман „Шарқ тонги“ газетаси нашр қилинади (адади 1000)[7].
Манбалар
- ↑ Самарқанд тумани ҳокимлиги сайти[сайт ишламайди]
- ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. № 11 (943), 1959 г.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Ўзбекистон табиий географияси 2006.
- ↑ Справка о раёне не официалном сайте раёна[сайт ишламайди]
- ↑ „Самарқанд тумани хокимлиги“ (рус). Хокимият Самаркандского района. Қаралди: 2018-йил 20-август.
- ↑ О`збекистон иқтисодий ва ижтимоий географияси 2008.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |