Самбуcус cанаденсис – Америка қора маржондарахти, Канада маржондарахти ёки оддий маржондарахт номи билан ҳам танилган, Шимолий Американинг қояли тоғларидан шарқда, Боливиянинг жанубида жойлашган катта ҳудудда тарқалган маржондарахт тури. У турли шароитларда, шу жумладан нам ва қуруқ тупроқларда, биринчи навбатда қуёшли жойларда ўсади.

Самбуcус cанаденсис
Барглари ва мевалари


Хавфсиз  (НатуреСерве)
Илмий классификацияси edit
Дунё: Плантаэ
Гуруҳ: Трачеопҳйтес
Гуруҳ: Ангиоспермс
Гуруҳ: Эудиcоц
Гуруҳ: Астеридс
Синф: Дипсаcалес
Оила: Адохаcеаэ
Туркум: Самбуcус
Тур:
С. cанаденсис
Бинар номи
Самбуcус cанаденсис

Самбуcус cанаденсиснинг Америка Қўшма Штатлари ва Канададаги табиий тарқалиши
Синонимлари

Самбуcус нигра субсп. cанаденсис (Л.) Болли

Самбуcус мехиcана C. Пресл эх ДC[1]

Тавсиф

Самбуcус cанаденсис 6 метр (20 фут) гача ўсадиган баргли бутадир[2]. Барглари қарама-қарши жуфт шаклда жойлашган бўлиб, новдалари асосан беш-тўққиз баргдан иборат бўлади. Уларнинг узунлиги тахминан 10 сантиметр (4 дюйм) ва кенглиги 5 сантиметрни ташкил этади. Ёзда у баргларидан юқорида катта (диаметри 20—30 сантиметр ёки 8—12 дюйм), оқ гуллардан иборат қалқонсимон тўпгуллар ҳосил қилади. Ҳар бир гулнинг диаметри 5—6 миллиметр (3⁄16—1⁄4 дюйм) бўлиб, бешта гултожбаргдан ташкил топади.

Меваси (маржон сифатида танилган) тўқ бинафша рангдан қора ранггача бўлган, диаметри 3—5 миллиметрли резавор мева бўлиб, кузда пастга осилиб турувчи шингилларда етилади.

Таксономия

У Европада тарқалган Самбуcус нигра билан яқиндан боғлиқ. Айрим тадқиқотчилар уни Самбуcус нигра субсп. cанаденсис номи остида бир турнинг кенжа тури сифатида талқин қилишади.

Заҳарли хусусиятлари

Ўсимликнинг барглари, поялари, илдизлари, уруғлари ва пишмаган мевалари каби ейилмайдиган қисмлари сианоген гликозидлар ва алкалоидлар мавжудлиги сабабли ўлдирадиган дозаларда заҳарли бўлиши мумкин[3][4]. Маржондарахт мевасини истеъмол қилишнинг анъанавий усуллари мураббо, желе ҳамда сиропларни ўз ичига олади, уларнинг барчасида мевалар пиширилади ва уруғлар сиқиб чиқарилади.

Нашр қилинмаган тадқиқотлар шуни кўрсатиши мумкинки, Самбуcус cанаденсис олма шарбатига қараганда камроқ сианид даражасига эга ва унинг мевасида биокимёвий йўлда сианид ҳосил қилиш учун етарли даражада бета-глюкозидаза (глюкозидларни сианидга айлантиради) мавжуд эмас[5]. Таққослаш учун, С. нигра резаворларининг оғирлигига нисбатан сианоген гликозидлар миқдори 25 микрограмм/миллиграммдан ошмаслиги[6], барча гликозидлар сианидга айланиши ва 50 кг оғирликдаги умуртқали ҳайвон учун 50 мг заҳарли бўлиши тахмин қилинса[7], ҳалокатли заҳарланишнинг қуйи чегарасига (1 мг сианид/кг оғирлик) етиш учун бир ўтиришда 2 килограмм (~4,4 фунт) резавор истеъмол қилиш керак бўлади. Юқори чегара (3 мг/кг) учун эса 6 кг ёки тахминан 13 фунт резавор ейиш лозим бўлади.

Фойдаланиш

Гули ва пишган мевалари истеъмолга яроқли, аммо потенсиал заҳарли гликозидларни камайтириш учун уларни пишириш тавсия этилади[2]. Гул бошчаларини саккиз соат давомида сувда ивитиб, ичимлик тайёрлаш мумкин[2]. Мевалардан яна вино, желе ва бўёқ тайёрланади. Барглари ва ички пўстлоғи ҳашаротларга қарши восита ва бўёқ сифатида ишлатилиши мумкин. Барглари анъанавий равишда ўсимликшуносликда ҳам қўлланади. 

Туркум номи пуфлаб чалинадиган мусиқа асбобига ишора қилувчи юнонча самбуcе сўзидан келиб чиққан. Бу ном ушбу ва бошқа шу каби турларнинг новдаларидан ўзак қисмини олиб ташлаб, ҳуштак ясаш амалиёти мавжудлиги сабабли берилган[8][9].

Маржондарахт мевасининг қайнатилган ички қобиғи Шимолий Американинг ирокезлари томонидан тиш оғриғида оғриқ қолдирувчи восита сифатида ишлатилган ва ёноқнинг энг оғриётган томонига суртилган[10].

Манбалар

  1. ↑ „Самбуcус нигра ссп. cанаденсис (Л.) Р. Болли“.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Тҳе Cомплете Гуиде то Эдибле Wилд Планц, Унитед Статес Департмент оф тҳе Армй (инглизча), Неw Ёрк: Скйҳорсе Публишинг, 2009 — 53-бет. ИСБН 978-1-60239-692-0. ОCЛC 277203364. 
  3. ↑ Престон, Ричард Ж.. Нортҳ Америcан Треэс: Фифтҳ Эдитион. Амес, Иоwа: Иоwа Стате Пресс, 2002 — 199-бет. ИСБН 0-8138-1526-6. 
  4. ↑ „Самбуcус cанаденсис“. Нортҳ Cаролина Стате Эхтенсион.
  5. ↑ „Тҳе Эссентиал Ҳербал Блог: Элдерберрй - Неw Ресеарч“ (15-март 2020-йил).
  6. ↑ „Фиг. 7 Cонcентратион (µг мг −1 ФW) оф CНГЛCС. Самбунигрин (А) анд“.
  7. ↑ Оке ОЛ. 1969.
  8. ↑ Ниэринг, Wиллиам А.. Тҳе Аудубон Соcиэтй Фиэлд Гуиде то Нортҳ Америcан Wилдфлоwерс, Эастерн Регион. Кнопф [1979], 1985 — 448-бет. ИСБН 0-394-50432-1. 
  9. ↑ Литтле, Элберт Л.. Тҳе Аудубон Соcиэтй Фиэлд Гуиде то Нортҳ Америcан Треэс: Эастерн Регион. Неw Ёрк: Кнопф, 1980 — 670-бет. ИСБН 0-394-50760-6. 
  10. ↑ Калм, Пеҳр. Травелс инто Нортҳ Америcа: cонтаининг иц натурал ҳисторй, анд а cирcумстантиал аccоунт оф иц плантатионс анд агриcултуре ин генерал, wитҳ тҳе cивил, эccлесиастиcал анд cоммерcиал стате оф тҳе cоунтрй, тҳе маннерс оф тҳе инҳабитанц, анд северал cуриоус анд импортант ремаркс он вариоус субжеcц (инглизча). Лондон: Т. Лоwндес, 1772 — 338-бет. ИСБН 9780665515002. ОCЛC 1083889360.