Ziyosfera

Samovar

Самовар, Тула, Россия

Самовар (русча: самовар , ИПА: [сəмɐˈвар] (сўзма-сўз „ўз-ўзидан қайнамоқ“)- анъанавий равишда сувни иситиш ва қайнатиш учун ишлатиладиган металл идиш. Россияда пайдо бўлганига қарамай, самовар Россиядан ташқарида яхши танилган ва рус маданияти орқали Шарқий Эвропанинг бошқа қисмларига, шунингдек, Ғарбий ва Марказий ва Жанубий Осиёга тарқалди. Иситилган сув одатда чой тайёрлаш учун ишлатилганлиги сабабли, кўплаб самоварларда ҳалқа шаклидаги қўшимчалар мавжуд (русча: конфорка , конфорка) чой концентрати билан тўлдирилган чойнакни ушлаб туриш ва иситиш учун мўри атрофида[1]. Анъанавий равишда кўмир ёки ёндириш билан иситилса ҳам, кўплаб янги самоварлар сувни электр сув қозонига ўхшаш тарзда иситиш учун электр энергиясидан фойдаланадилар. Антиқа самоварлар кўпинча чиройли маҳорати учун қадрланади. 

Рус кумуш ва эмал самовари, ХИХ аср охири

Тавсиф

Самоварлар одатда оддий темир, мис, сайқалланган гуруч, бронза, кумуш, олтин, қалай ёки никелдан тайёрланади. Оддий самовар корпус, таглик ва мўри, қопқоқ ва буг 'тутқичлари, тутқичлар, жўмрак ва калит, тож ва ҳалқа, мўри кенгайтмаси ва қопқоғи, томизиладиган идиш ва чойнакдан иборат. Тана шакли урна, кратер, бочка, силиндр ёки шар бўлиши мумкин. Ҳажми ва дизайни турлича бўлиб, катта „40 пақирли“ самоварлардан (асосан мажозий маънога эга бўлса-да, озиқ-овқат учун хизмат кўрсатадиган самоварлар кўпинча жуда катта бўлган), оилавий ўлчамдаги кичикроқ, 4 литре (1.1 УС гал)) сиғимга эга, ўртача 1 литре (0.26 УС гал) ҳажми[2].

Анъанавий самовар катта металл идишдан иборат бўлиб, унинг пастки қисмига яқин кран ва ўртасидан вертикал равишда ўтадиган металл қувур мавжуд. Қувур атрофдаги идишдаги сувни иситиш учун ёқиладиган қаттиқ ёқилғи билан тўлдирилади. Кичик (6 дан 8 гача дюйм / 15 дан 20 гача см) тортишни таъминлаш учун тепага тутун қўйилади. Сув қайнаб, олов ўчирилгандан сўнг, тутунни олиб ташлаш ва кўтарилган иссиқ ҳаво билан иситиш учун устига чойнак қўйиш мумкин. Чойнак заварка (заварка) деб номланувчи кучли чой консентратини тайёрлаш учун ишлатилади. Чой бу консентратни асосий идишдаги қайнатилган сув билан суюлтириш орқали берилади, одатда сув-чой нисбати 10 дан 1 гача, аммо таъми ҳар хил бўлади.

Тарих

Борис Кустодиэвнинг чой вақтида савдогарнинг хотини, рус чой маданиятини намойиш этади
Расмда ишланган самовар

ХВИИИ асргача самоварнинг келиб чиқиши ва тарихи номаълум. Классик антик даврдаги шунга ўхшаш юнон сув иситгичи аутепса, кўмир учун марказий трубкали ваза билан боғланишлар мавжуд. Рус анъаналарига Византия ва Ўрта Осиё маданиятлари таъсир қилган бўлиши мумкин[3]. Аксинча, рус маданияти Осиё, Ғарбий Европа ва Византия маданиятларига ҳам таъсир кўрсатди. 1989-йилда Озарбайжоннинг Шаки шаҳрида топилган „самоварга ўхшаш“ сопол идишларнинг ёши камида 3600 йил эканлиги тахмин қилинган. У замонавий самоварлардан кўп жиҳатдан фарқ қилса-да, у сувни иситиш учун мавжуд майдонни оширувчи ички силиндрсимон трубанинг ажралиб турадиган функционал хусусиятини ўз ичига олган. Замонавий самоварлардан фарқли ўлароқ, трубка пастдан ёпилмаган ва шунинг учун қурилма ёқилғи ва оловни ичкарида ташиш ўрнига ташқи оловга (яъни олов устига қўйиш орқали) таянган[4].

Тарихан биринчи самоварчилар рус ака-ука Лисицинлар Иван Фёдорович ва Назар Фёдоровичлар эди. Болалигидан улар оталари Фёдор Иванович Лисициннинг гуруч заводида металлга ишлов бериш билан шуғулланишган. 1778-йилда улар самовар ясадилар ва ўша йили Назар Лисицин Россияда биринчи самовар ишлаб чиқарувчи заводни рўйхатдан ўтказди. Улар самовар ихтирочилари бўлмаган бўлиши мумкин, лекин улар биринчи ҳужжатлаштирилган самоварчилар эдилар ва уларнинг турли ва чиройли самовар нақшлари самоварчиликнинг кейинги тарихида жуда таъсирли бўлди[5][6]. Бу ва бошқа дастлабки ишлаб чиқарувчилар Тула шаҳрида истиқомат қилишган, бу шаҳар ўзининг металл ва қурол-яроғ ишлаб чиқарувчилари билан машҳур. ХВИИИ асрдан бери Тула рус самовар ишлаб чиқаришнинг асосий маркази бўлиб келган, тул самовар эса шаҳарнинг бренд белгиси ҳисобланади. Русларнинг " Нюкаслга кўмир олиб бориш " деган маъноси „ўз самоварингиз билан Тулага саёҳат қилиш“ деган маънони англатади. Марказий Россия ва Урал минтақаси биринчи самовар ишлаб чиқарувчилардан бири бўлса-да, вақт ўтиши билан бутун Россия бўйлаб бир нечта самовар ишлаб чиқарувчилар пайдо бўлди, бу самоварга ўзининг турли маҳаллий хусусиятларини берди[7].

ХИХ асрга келиб самоварлар аллақачон рус чой маданиятининг умумий хусусиятига кириб борган эди. Улар кўп миқдорда ишлаб чиқарилиб, Ўрта Осиё ва бошқа минтақаларга экспорт қилинди. Самовар рус хонадонлари ва таверналарининг чой ичиш учун муҳим атрибути эди. Ундан энг камбағал деҳқонлардан тортиб энг муносиб одамларгача бўлган барча табақалар фойдаланган[8][9]. Русча „самовар ёнида ўтириш“ ибораси самовардан чой ичиб, бемалол суҳбатлашишни англатади. Кундалик фойдаланишда самоварлар қадимги даврларда иссиқ сувнинг иқтисодий доимий манбаи бўлган. Ёқилғи учун турли хил секин ёнадиган нарсалар, масалан, кўмир ёки қуруқ қарағай дарахтлари ишлатилиши мумкин. Фойдаланилмаётган пайтда самовар трубкасидаги олов хириллаб ёниб кетди. Зарур бўлганда, уни тезда кöрüк ёрдамида қайта ёқиш мумкин эди. Бу мақсадда рус жаcкбоот сапог (сапог) дан фойдаланиш мумкин бўлса-да, кўргичлар самоварларда фойдаланиш учун махсус ишлаб чиқарилган[10]. Бугунги кунда самоварлар Россияда сайёҳлар орасида машҳур сувенирлардир[11].

  • Barokko samovari, XVIII asr samovarlari, 1989 yilgi SSSR pochta markalari seriyasidan
    Барокко самовари, ХВИИИ аср самоварлари, 1989 йилги СССР почта маркалари сериясидан
  • Barrel tipidagi samovar, 1800-yillarning boshi, 1989 yilgi SSSR pochta markalari seriyasidan
    Баррел типидаги самовар, 1800-йилларнинг боши, 1989 йилги СССР почта маркалари сериясидан
  • "Squash" tipidagi samovar, c. 1830, SSSR pochta markalarining 1989 yil seriyasidan
    "Сқуаш" типидаги самовар, c. 1830, СССР почта маркаларининг 1989 йил сериясидан
  • Klassik vaza shaklida samovar, v. 1840, SSSR pochta markalarining 1989 yil seriyasidan
    Классик ваза шаклида самовар, в. 1840, СССР почта маркаларининг 1989 йил сериясидан
  • Rus kumush va sirli samovar, piyola va patnisli, XIX asr oxiri
    Рус кумуш ва сирли самовар, пиёла ва патнисли, ХИХ аср охири
  • Самовар Георг Стефан Дорффер, Германия музейи
    Самовар Георг Стефан Дорффер, Германия музейи
  • Latviya, Riga shahrida choynak bilan samovar. Latviya rus madaniyatining taʼsiri ostida boʻlgan va hali ham rus tilida soʻzlashuvchi jamoa mavjud.
    Латвия, Рига шаҳрида чойнак билан самовар. Латвия рус маданиятининг таъсири остида бўлган ва ҳали ҳам рус тилида сўзлашувчи жамоа мавжуд.
  • Keramikadan tayyorlangan samovar (Gjel samovari)
    Керамикадан тайёрланган самовар (Гжел самовари)
  • Eski ishlab chiqarilgan samovar
    Эски ишлаб чиқарилган самовар
  • Samovar Tomsk muzeyida
    Самовар Томск музейида
  • Stol ustida samovar. Rus rassomi Sergey Smirnovning sanʼati, 1981 yilda yaratilgan
    Стол устида самовар. Рус рассоми Сергей Смирновнинг санъати, 1981 йилда яратилган

Россиядан ташқарида

Русча сўз форсча: سماور‎‎ қабул қилинган самовар, туркча: семавер .

Эрон

Самовар, Исфаҳон, Эрон

Самовар маданияти Эронда ўхшаш ва бутун дунё бўйлаб қадрланади. Эронда самоварлар камида икки аср давомида ишлатилган (тахминан Россия ва Эрон ўртасидаги яқин сиёсий ва этник алоқалар даври бошланганидан бери) ва электр, нефт ёки табиий газ истеъмол қиладиган самоварлар ҳали ҳам кенг тарқалган. Самовар форсча самăвар . Эронлик ҳунармандлар самовар тайёрлашда форс санъати нақшларидан фойдаланганлар. Эроннинг Боружерд шаҳри самовар ишлаб чиқаришнинг асосий маркази бўлиб келган ва бир нечта устахоналар ҳали ҳам қўлда самовар ишлаб чиқаради. Боружерд самоварлари кўпинча машҳур Варшо-Сази бадиий услубига мос равишда немис кумушидан тайёрланади. Боружерднинг бадиий самоварлари кўпинча Эрон ва Ғарб музейларида Эрон санъати ва ҳунармандчилигининг иллюстрацияси сифатида намойиш этилади[12].

Кашмир

Кашмир самоварлари мисдан ўйиб ёки бўртма нақшли каллиграфик нақшлар билан ясалган. Аслида Кашмирда самоварнинг иккита варианти мавжуд эди. Мис самоварини мусулмонлар, мис самоварини эса маҳаллий ҳиндулар Кашмир Пандит деб аташган. Мис самоварларнинг ичи никел билан қопланган эди[13]. Самоварнинг ичида кўмир ва тирик кўмир солинган ўт ўчириш идиши мавжуд. Оловли идишнинг атрофида сувни қайнатиш учун жой мавжуд. Сувга яшил чой барглари, туз, кардамон ва должин қўйилади[14].

Туркия

Чойданлик

Турк самоварлари сайёҳлар орасида машҳур эсдалик совғалари бўлиб, далаларда кўмир билан ёқадиган самоварлар ҳамон машҳур. Бироқ, замонавий уйларда улар чойданлик („чойнак“) билан алмаштирилди, пастки қисмининг қопқоғи ўрнини тепасида кичикроқ чойнакли металл чойнак эгаллади. Турк чойини тайёрлаш учун пастки қисми сувни қайнатиш учун ишлатилади ва демлик деб аталадиган юқори қисми консентрланган чой учун ишлатилади. Чой аввал демликдан қуйилади ва кейин пастки чойнакдан оддий қайноқ сув билан керакли даражада суюлтирилади. Корпус анъанавий равишда мис ёки мисдан, баъзан кумуш ёки олтиндан қилинган, аммо чойданлик энди зангламайдиган пўлатдан, алюминийдан ёки пластмасса, пўлат ёки алюминий тутқичли керамикадан ясалган.

Галерея

Яна қаранг

  • Аутҳепса
  • Келли Кеттле

Маълумотномалар

  1. ↑ ЭЛЕКТРОСАМОВАР ЭСТ 3,0/1,0 – 220, Руководство по эксплуатации, Государственноэ унитарноэ предприятиэ "Машиностроителний завод „Штамп“ им. Б. Л. ВанниковаЭ, 300004, г. Тула
  2. ↑ „Из какого металла изготавливают самовары?“. www.самоварниэ-традиcии.ру. Қаралди: 2021-йил 12-феврал.
  3. ↑ Маcк, Гленн Рандалл. Фоод cултуре ин Руссиа анд Cентрал Асиа, Сурина, Аселе., Wестпорт, Cонн.: Греэнwоод Пресс, 2005 — 126-бет. ИСБН 0313327734. ОCЛC 57731170. 
  4. ↑ „Биртҳ оф тҳе Самовар?“, Азербаижан Интернатионал, Аутумн 2000 (8.3) Пагес 42-44 (ретриэвед Жуне 7, 2017)
  5. ↑ „Самовары Лисицыных (Лисицйнс Самоварс)“, Слобода (русча), Тула, Руссиа, 2010-02-01да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2022-08-03
  6. ↑ Смитҳ, Р. Э. Ф.. Бреад анд Салт: А Соcиал анд Эcономиc Ҳисторй оф Фоод анд Дринк ин Руссиа. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1984 — 240-бет. ИСБН 978-0-521-25812-8. 
  7. ↑ „Ҳисторй оф тҳе Тула Самоварс - тҳе Самовар анд Тула аре инсепарабле | Руссиан Самовар Мануфаcтуринг самоварс – Cоал самоварс, Элеcтриc самоварс, Эхcлусиве самоварс, Антиқуэ самоварс“ (ру). www.шопсамовар.cом. Қаралди: 2018-йил 11-октябр.
  8. ↑ „Информатион абоут Руссиан Самоварс“ (эн). www.руссианамериcанcомпанй.cом. Қаралди: 2018-йил 7-сентябр.
  9. ↑ Баррй. „Тҳе Самовар Ҳисторй анд Усе“. фортросс.орг.
  10. ↑ Келлей. „Эписоде 19 Руссиан Самовар“. А Ҳисторй оф Cентрал Флорида Подcаст (2014-йил 5-июн). Қаралди: 2016-йил 24-январ.
  11. ↑ „Wҳич соувенирс то буй ин Руссиа? Фром Матриоскас то Чебурашка“ (эн-УС). Руссиабле (2017-йил 28-январ). Қаралди: 2018-йил 4-ноябр.
  12. ↑ Бандеҳй, Лилй. Тастефул мемориэс оф Персиа. ЭБН СелфПублишинг, 2016 — 170-бет. ИСБН 978-82-92527-26-9. Қаралди: 2016-йил 16-июн. 
  13. ↑ „Оригинал Кашмири Самовар“. Кашмир.нет (2012-йил 8-июн). 2020-йил 2-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 8-июн.
  14. ↑ „Кашмири Самовар“. коуса.орг (2012-йил 8-июн). 2019-йил 4-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-август.

Қўшимча ўқиш учун

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Samovar" dan olindi