Samtsxe-Javaxeti
|
| ||
| Ўлка | ||
|---|---|---|
| Маъмурий маркази | Ахалцихе | |
| Йирик шаҳарлари |
Ахалсихе (17 903), Боржоми(10 546), Ахалкалаки (8295), Ниноцминда (5144), Вале (3646) | |
| Расмий тиллар | грузин тили | |
| Аҳоли | 155 903 киши | |
| Миллатлар таркиби | арманлар (50,5%), грузинлар (48,3%), руслар (0,4%), юнонлар (0,3%), осетинлар (0,2%)[1] | |
| Динлар таркиби | 2014-йилда: православлар (45,2%), арман апостол черкови (40,0 %), католиклар (9,4%), мусулмонлар (3,8%)[2] | |
| Майдони | 6413 км² | |
| Код ИСО 3166-2 | ГЕ-СЖ | |
| Расмий сайти | ҳттп://самцкҳе-жавакҳети.гов.ге | |
| Харитада | ||
|
| ||
Самцхе-Жавахети (грузинча: სამცხე-ჯავახეთი, арманча: Սամցխե-Ջավախեթի) — Грузиядаги ўлка (мхаре), мамлакат жанубида, Арманистон ва Туркия билан чегарада жойлашган.
Асосий тарихий диққатга сазовор жой — Вардзия (1185-йилда қиролича Тамара[3] томонидан асос солинган) ва Ванис Квабеби ғор монастирлари. Минтақада дунёга машҳур минерал сувлари бўлган Боржоми курорти мавжуд.
Минтақада Боку-Тбилиси-Жейҳан нефт қувури ва Жанубий Кавказ газ қувури ўтади.
Маъмурий бўлиниши
Маъмурий-ҳудудий жиҳатдан вилоят олтита муниципалитетдан (2006-йилгача — туманлардан) иборат. 2016-йилдан 2018-йилгача Ахалсихе шаҳри муниципалитетга тенглаштирилди (бу ўлкага бўйсунувчи шаҳар эди).
| Муниципалитет | майдони, км² | 2002-йиги аҳоли рўяхати бўйича[4] | 2014-йиги аҳоли рўяхати бўйича[5] | 2018-йиги аҳоли рўяхати бўйича[6] | маркази |
|---|---|---|---|---|---|
| Адигени | 800 | 20 752 | 16 462 | 16 305 | Адигени ш. т. пос. |
| Аспиндза | 825 | 13 010 | 10 372 | 10 531 | Аспиндза ш. т. пос. |
| Ахалкалаки | 1235 | 60 975 | 45 070 | 42 949 | Ахалкалаки ш. |
| Ахалцихе[7] | 1010 | 46 134 | 38 895 | 39 375 | Ахалсихе ш. |
| Боржоми | 1189 | 32 422 | 25 214 | 25 240 | Боржоми ш |
| Ниноцминда | 1353 | 34 305 | 24 491 | 21 503 | Ниноцминда ш. |
| ўлка, умумий | 6413 | 207 598 | 160 504 | 155 903 | Ахалсихе ш. |
Маъмурий маркази — Ахалсихе.
2018-йил 1-январ ҳолатига вилоят аҳолиси 155 903 нафар[8], 2014-йил 1-январ ҳолатига 213 700 нафар, 2009-йил 1-январ ҳолатига 208 100 нафар аҳоли[9] ни ташкил этди.
Ўлкада 5 шаҳар, 6 шаҳар типидаги посёлка, 268 қишлоқ бор.
Шаҳарлар : Ахалсихе (17 903 киши, 2014-йил аҳолини рўйхатга олиш бўйича), Боржоми (10 546 киши), Ахалкалаки (8 295 киши), Ниноцминда (5 144 киши), Вале (3 646 киши);
Шаҳар типидаги аҳоли пунктлари : Аспиндза (2379 киши, 2014-йил аҳолини рўйхатга олиш), Бакуриани (1879 киши), Ахалдаба (1586 киши), Абастумани (937 киши), Цагвери (799 киши), Адигени (783 киши), Бакурианский Андезити (352 киши.
Аҳолиси
ХИХ асргача минтақа аҳолиси
ХВИ асрнинг иккинчи ярмида турклар Самцхе-Саатабагони босиб олдилар ва бу ерда Ахалцихе пошолигини (ёки Гуржистон вилоятини, яъни шунингдек „Грузия вилояти“) ташкил этдилар, кейинчалик вилоят Усмонли империясининг шимоли-шарқий чегараларида муҳим постга айланди[10].. ХВИ асрда турклар минтақада биринчи йирик аҳолини рўйхатга олиш ишларини[тр] ўтказдилар . Бу тартибда бутун аҳоли рўйхатга олинмаган, балки фақат солиқлар учун жавобгар бўлган оила бошлиқларигина ҳисобланган, аммо уларнинг исмлари ҳам баъзан қоида тариқасида, кўрсатилмаган. С. Жикиянинг фикрига кўра, ушбу материал нафақат ономастикани ўрганиш нуқтаи назаридан, балки ўша пайтда бутунлай грузинлар бўлган минтақа аҳолисининг миллий таркибини аниқлаш нуқтаи назаридан ҳам катта аҳамиятга эга[11]. А. Пикоку фикрича, ХВИИИ асрнинг адабий далиллари шуни кўрсатадики, этник грузин ҳукмдорлари — ХИИ асрдан бери бу минтақада таъсирга эга бўлган грузин Жакели оиласининг авлодлари турк тилида гаплашган, усмонлиларнинг одатий тилини қабул қилган ва узоқ вақт олдин исломни қабул қилган. Аммо аҳолининг асосий қисми насроний бўлиб қолади ва грузин тилида сўзлашишади. Улар Усмонлилар ҳукмронлигнинг 300 йиллк даври давомида ўз турмуш тарзини деярли ўзгартирмади .
ХВИИИ аср географи ва тарихчиси Вахушти Батонишвили ўз асарида Жавахетия аҳолисини қуйидагича таърифлайди.
"… Эркаклар ва аёллар худди карталиялик деҳқонларга ўхшаб, гўзал, чиройли, одобсиз, қўполдир. Имонга кўра, деҳқонлар ҳали ҳам насронийлар эди, аммо уларда пастор-епископ бўлмаган, лекин уларда грузин руҳонийлари бор эди. Уларнинг тили грузин ва раҳбарлар турклар билан мулоқот қилиш зарурати бўлган татар тилини ҳам билишади „[12].
ХВИИИ асрнинг 70-йилларида Жавахетияга ташриф буюрган немис сайёҳи Гулденштедт Ахалцихе, Ацквери, Ахалкалаки ва бошқа қўшни жойларда бўлганлигини таъкидлайди. . . маҳаллий грузинлар, улар ҳали ҳам ўз тилларида гаплашишади, лекин турклар ҳукмронлиги туфайли христиан динидан чекиниб, мусулмон бўлишган.“[13].
ХИХ асрда минтақа аҳолиси
Рус-турк уруши (1828-1829) тугагандан сўнг , Россия империяси ўз чегараларини „Турк Грузияси“ (Ахалцихе подшолиги)[14] гача кенгайтирди. Вилоят Россия империясига қўшилган пайтда унинг аҳолиси „исломлашган“ грузинлардан иборат эди[15][16][17]. 1829—1877-йилларда Туркияга мусулмонларнинг, Россияга арманларнинг сезиларли даражада кўчиши содир бўлди. Минтақанинг туб грузин аҳолиси Туркияга кўчиб ўтишга мажбур бўлди. Ахалкалаки (Жавахети)нинг ташландиқ қишлоқларида рус қўшинлари томонидан кўчиб кетишга рағбатлантирилган Усмонли империясидан (хусусан, Эрзрумдан[18]) минглаб арманлар кўчиб ўтди. Натижада, Жавахетия аҳолисининг кўпчилиги арманларни ташкил этди, бунга грузинларнинг жанубий Грузиянинг айрим ҳудудларига жойлашиши тақиқланганлиги сабаб бўлди. Оксфорднинг Кавказ тиллари бўйича қўлланмасига кўра: Самцхе-Жавахети арманлари ХИХ асрда рус-турк урушлари пайтида бу ерга келиб қўнган арманларнинг авлодлари. Улар камдан-кам ҳолларда грузин тилида гаплашадилар ва арман тилининг карин лаҳжасида сўзлашадилар[19].
1944-йилги депортация
Месхетияда яшовчи 45516 месхети турклари (ёки месхети мусулмонлари) 1944-йилда Грузия ССР дан депортация қилинган.
ХХИ асрда минтақа аҳолиси
2002-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, вилоят аҳолиси 207 598 кишини ташкил этади, улардан 54,6 фоизи арманлар (113 347 киши), 43,4 фоизи грузинлар (89 995 киши), 1,1 фоизи руслар (2230 киши), 0,4 фоизи — осетинлар (8222 киши).), 0,4% — юнонлар (740 киши).[20]
Минтақанинг миллий таркиби (2014-йил аҳолини рўйхатга олиш бўйича)
| одамлар | % | |
|---|---|---|
| Жами | 160 504 | 100.00% |
| арманлар | 81 089 | 50.52% |
| грузинлар | 77 498 | 48.28% |
| руслар | 712 | 0,44% |
| юнонлар | 420 | 0,26% |
| осетинлар | 393 | 0,24% |
| украинлар | 142 | 0,09% |
| озарбайжонлар | 89 | 0,06% |
| яҳудийлар | 16 | 0,01% |
| абхазлар | ўн бир | 0,01% |
| бошқа | 134 | 0,08% |
2014-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, минтақа аҳолиси 160 504 кишини ташкил этди[21], Адигени муниципалитетида грузинлар (месхетилар) кўпчиликни ташкил қилади (97,10% ёки арманларнинг 2,26% га нисбатан 15985 киши кўп), Боржоми муниципалитетида (87,219% ёки арманларнинг
8,63га нисбатан 21 990 кишиар, 1,34% осетинлар, 1,16% греклар, 1,10% руслар), Аспиндза муниципалитети (86,38% ё и арманларнинг 13,31% гнисбатан 8959 киши кўпҳи), Ахалсихе муниципалитети (68,060/и 62,092% йи арманларнинг и 68,060% гнисбатан . 12 028 кис кўпҳр).
Арманлар Ниноцминда муниципалитетида (грузинларнинг 4,20 фоизига нисбатан 94,98 фоиз ёки 23 262 киши кўп) ва Ахалкалаки муниципалитетида (грузинларнинг 6,84 фоизига нисбатан 92,90 фоиз ёки 41 870 киши кўп) кўпчиликни ташкил қилади .
Самцхе-Жавахетия ва унинг муниципалитетларининг миллий таркиби (2014)
| муниципалитет | умумий | арманлар | % | грузинлар | % | руслар | % | греклар | % | осетинлар | % | украинлар | % | озарбайжонлар | % | яҳудийлар | % | бошқалар | % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Адигени | 16 462 | 372 | 2,26% | 15 985 | 97,10% | 41 | 0,25% | 6 | 0,04% | 11 | 0,07% | 12 | 0,07% | 13 | 0,08% | 0 | 0,00% | 22 | 0,13% |
| Аспиндзе | 10 372 | 1381 | 13,31% | 8959 | 86,38% | 12 | 0,12% | 7 | 0,07% | 5 | 0,05% | 3 | 0,03% | 0 | 0,00% | 0 | 0,00% | 5 | 0,05% |
| Ахалкалаки | 45 070 | 41 870 | 92,90% | 3085 | 6,84% | 54 | 0,12% | 41 | 0,09% | 2 | 0,00% | 5 | 0,01% | 0 | 0,00% | 0 | 0,00% | 13 | 0,03% |
| Ахалцихе | 38 895 | 12 028 | 30,92% | 26 450 | 68,00% | 144 | 0,37% | 71 | 0,18% | 37 | 0,10% | 28 | 0,07% | 60 | 0,15% | 11 | 0,03% | 66 | 0,17% |
| Боржоми | 25 214 | 2176 | 8,63% | 21 990 | 87,21% | 277 | 1,10% | 293 | 1,16% | 338 | 1,34% | 88 | 0,35% | 16 | 0,06% | 5 | 0,02% | 31 | 0,12% |
| Ниноцминда | 24 491 | 23 262 | 94,98% | 1029 | 4,20% | 184 | 0,75% | 2 | 0,01% | 0 | 0,00% | 6 | 0,02% | 0 | 0,00% | 0 | 0,00% | 8 | 0,03% |
| ўлка, умумий | 160 504 | 81 089 | 50,52% | 77 498 | 48,28% | 712 | 0,44% | 420 | 0,26% | 393 | 0,24% | 142 | 0,09% | 89 | 0,06% | 16 | 0,01% | 145 | 0,09% |
Минтақанинг диний таркиби: Грузия православ черкови (45,24%), арман апостол черкови (39,95%), католик черкови (9,36%), ислом (3,78%).
Маданий мерос
Месхети-Жавахетида ХИВ—ХИХасрларда қурилган кўплаб миноралар, масжидлар, мадрасалар харобалари бугунги кунгача сақланиб қолган. Бу масжид ва минораларнинг барчаси Грузия Маданият вазирлигининг 2006-йил 3/33-сонли фармони билан маданий мерос сифатида давлат муҳофазасига олинган. Уларга Грузия ва Месхетиянинг маданий ёдгорликлари мақоми берилди. Айни пайтда уларни реконструксия қилиш ва тиклаш чоралари кўрилмоқда.
Бундан ташқари, минтақада кўплаб черковлар мавжуд, хусусан, Ацкур черкови. У шунингдек, миллий аҳамиятга эга бўлган маданий ёдгорлик ҳисобланади.
Иқтисодиёти
Транспорти

- Автомобил артериялари — Ахалцихе-Тбилиси ; Ахалсихе-Кутаиси ; Ахалсихе-Батуми ; Ахалсихе-Туркия Республикаси ; Ахалсихе-Арманистон Республикаси[22].
- Темир йўл транспорти — Вале-Тбилиси ; Ахалсихе-Тбилиси .
- Хашури-Ахалсихе-Вале (узунлиги 90 км)
- Марабда-Ахалкалаки (70% −80% — юк ташиш)
- Темир йўл ва автомобил йўллари узунлиги 1340 км.
- Халқаро аҳамиятга эга автомобил йўлларининг узунлиги - 195 км.
- Республика аҳамиятига эга автомобил йўлларининг узунлиги — 270 км.
- Маҳаллий аҳамиятга эга автомобил йўлларининг узунлиги — 945 км[22].
Алоқа
Самцхе-Жавахети ўлкасининг 13,5 минг абонентига Бирлашган Грузия алоқа компаниясининг 6 ҳудудий филиали хизмат кўрсатади. 2005-йилда Боржоми шаҳри ва Бакурианида замонавий рақамли телефон стансиялари ўрнатилди. 2007—2008-йилларда худди шундай стансиялар Грузиянинг барча муниципалитетларида ўрнатилди. Ўлканинг бутун ҳудуди Магти ГСМ, Геоcелл ва Беэлине уяли алоқа операторлари томонидан қамраб олинган[22].
Банк иши
Самцхе-Жавахетида Грузия Миллий банкининг филиали, Грузия Ғазначилигининг минтақавий бўлими ва тижорат банкларининг 4 филиали мавжуд. (барча 6 муниципалитетдаги филиаллари:ТБC Банк филиали, Боржоми ; Бирлашган Грузия банки, Ахалцихе ; Банк оф Георгиа, Ахалцихэ ; Либертй Банк оф Георгиа, барча 6 муниципалитетдаги филиаллари)[22].
Фотогалерея
-
Вардзиа ғор монастири
-
Хертвиси қал’аси
-
Зеда-Вардзиа черкови
-
Ахалкалаки арман черкови
Манбалар
- ↑ „Национальный состав по краям Грузии (Тотал популатион бй регионс анд этҳниcитй)“. Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 ГЕНЕРАЛ ПОПУЛАТИОН CЕНСУС РЕСУЛТС) (эн). Национальная статистическая служба Грузии. 2016-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-апрел.
- ↑ Конфессиональный состав Грузии по переписи 2014 года (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-08-10 санасида архивланган)(ингл.)
- ↑ „Вардзия“. 2012-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 24-июл.
- ↑ Этнический состав Грузии по переписи 2002 года (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-04-06 санасида архивланган)(ингл.)
- ↑ „Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 Генерал Популатион Cенсус Маин Ресулц Генерал Информатион)“. 2014 ГЕНЕРАЛ ПОПУЛАТИОН CЕНСУС РЕСУЛТС (эн) (деадлинк). Национальная статистическая служба Грузии. 2016-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-апрел.
- ↑ „Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг.“ (эн) (деадлинк). Национальная статистическая служба Грузии. 2018-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 29-октябр.
- ↑ включая город Ахалцихе
- ↑ „Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг.“ (эн). Национальная статистическая служба Грузии. 2018-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 29-октябр.
- ↑ „Оценка населения Грузии на 2004—2014 гг. по муниципалитетам по данным Департамента статистики Грузии“ (эн). 2014-йил 22-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „История Турции (на английском)“. 2019-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 29-ноябр.
- ↑ С. Джикия „Предисловие“, . «Книга Гюрджистанского вилайета». Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1941. Асл матн (рус.)
Огромный материал содержится в рукописи для изучения грузинской ономастики. Правда, это, как выше отмечалось, перепись не всего населения, а лишь ответственных за налоги и возглавляющих семью мужчин, фамилии коих также, как правило, не указываются. Но и это материалы приобретают большое значение не только с точки зрения изучения грузинской ономастики, но и с точки зрения установления национального состава населения этого края того времени (оно является сплошь грузинским) и выяснения количества дворов как для отдельных населенных пунктов, так и для всего "Грузинского вилайета".
- ↑ Вахушти Батонишвили „«Самцхе»“, . «География Грузии», Тифлис, 1892 — 23-бет.
- ↑ Иоганн Антон Гюльденштедт „Путешествие и наблюдения в Грузии 1771 г.“, . Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг., СПб., 2002 — 198-199-бет. Асл матн (рус.)
Расположен у южного подножия южного Кавказского предгорья, около истока Куры. К последнему причисляется сам Ахалцихе и Уцквер и Ахалкалак. К тому или иному из этих округов принадлежат еще следующие населенные места: Ливана, Сатлер, Кисткин, Олти, Артвин, Пенек и Петерек. Во всех четырех округах живут грузины, которые хотя и говорят еще на своем языке, но из-за турецкого владычества отступили от христианской религии и стали магометанами.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ Ричард Г. Ҳованнисиан. Тҳе Републиc оф Армениа: Тҳе фирст еар, 1918-1919. Беркелей; Лондон: Университй оф Cалифорниа Пресс, 1971 — 70-бет. ИСБН 978-0-520-01805-1.
- ↑ Гаммер, Моше, Эд.. Тҳе Cаспиан регион.. Роутледге, 2004. ИСБН 0-7146-5248-2.
- ↑ Жамес Wиллиам Роберт Парсонс. Тҳе Эмергенcе анд Девелопмент оф тҳе Натионал Қуэстион ин Георгиа, 1801-1921. Анн Арбор: Университй оф Гласгоw, 1987 — 569-бет.
- ↑ Сванте Cорнелл. Смалл Натионс анд Греат Поwерс. Роутледге, 2005. ИСБН 978-1-135-79669-3.
- ↑ Полинскй, Мариа. Тҳе Охфорд ҳандбоок оф лангуагес оф тҳе Cауcасус — 52-бет. ИСБН 978-0-19-069072-4.
- ↑ „Этнический состав Грузии по переписи 2002 года“ (эн). 2014-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 Генерал Популатион Cенсус Маин Ресулц Генерал Информатион)“ (эн). Национальная статистическая служба Грузии. 2016-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-апрел.
- ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 „официальный паспорт региона Самцхе-Джавахети“. 2011-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 22-июл.