Sanchiqi sahifasining manbasini koʻrish

'''Sanchiqi ''([[Lotincha|lotinchadan]]: '''''''furca 'omoch'') — bu hozirgi kunda odatda [[Metallar|metalldan]] yasalgan idish-tovoq asbobi. Uzun dastasi bir nechta tor va odatda ozgina egilgan tishlarga bo'linadigan bosh bilan tugaydi. Bu tishlar yordamida ovqatni ushlash, pichoq bilan kesish yoki og‘izga olib borish uchun ishlatiladi.''

==Tarixi==
Sanchiqilar [[bronza davri]] Qijia madaniyati (miloddan avvalgi 2400–1900-yillar), Shang sulolasi (taxminan miloddan avvalgi 1600–1050-yillar), shuningdek, keyingi Xitoy sulolalarining [[Arxeologik qazish|arxeologik]] joylarida topilgan.<ref name=need6V>Needham (2000). ''Science and Civilisation in China. Volume 6: Biology and biological technology. Part V: Fermentations and food science.'' Cambridge University Press. Pages 105–110.</ref> Sharqiy Xan sulolasi davriga oid bir qabrdan (Ta-kua-liang, Suyde tumani, Shanxi) topilgan tosh o‘yma tasvirida ovqatlanish manzarasida uchta osilgan ikki tishli sanchiqi tasvirlangan.<ref name=need6V/> Xuddi shunday sanchiqilar boshqa bir Sharqiy Xan qabri (Suyde tumani, Shanxi) sahnasida pechka ustida ham tasvirlangan.<ref name=need6V/>

[[Qadimgi Misr|Qadimgi Misrda]] katta sanchiqilar pishirish asboblari sifatida ishlatilgan.<ref name="leitesculinaria">{{cite web | url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html | title=The Uncommon Origins of the Common Fork | publisher=Leite's Culinaria | author=Ward, Chad | date=6 May 2009 | qaralgan sana=2024-10-16 | arxivsana=2017-07-28 | arxivurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html }}</ref>

Rim imperiyasida [[bronza]] va [[kumush]] sanchiqilar ishlatilgan, ularning ko'plab saqlanib qolgan namunalarini Yevropa bo'ylab muzeylarda ko'rish mumkin.<ref>{{cite web |url=http://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/opac/search/cataloguedetail.html?&priref=70534&_function_=xslt&_limit_=10 |title=Fitzwilliam Museum – A combination Roman eating implement |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207064108/http://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/opac/search/cataloguedetail.html?&priref=70534&_function_=xslt&_limit_=10 |archive-date=7 December 2008 }}</ref><ref>Sherlock, D. (1988) A combination Roman eating implement (1988). Antiquaries Journal [comments: 310–311, pl. xlix]</ref> Foydalanish mahalliy urf-odatlar, ijtimoiy sinf va ovqat turiga qarab farq qilgan, ammo avvalgi davrlarda sanchiqilar asosan pishirish va taom tortish asboblari sifatida ishlatilgan.

[[File:Forks Susa Louvre MAO421-422-431.jpg|250px|thumb|VIII yoki IX asrlarda Forsda ishlab chiqarilgan bronza sanchiqilar.]]
Shaxsiy stol sanchiqining kelib chiqishi qadimgi Yunonistonga borib taqalishi mumkin bo'lsa-da, u Sharqiy Rim (Bizans) imperiyasida eng ko'p ishlatilgan, bu yerda 4-asrga kelib ular keng tarqalgan edi.<ref name="Ancient inventions">{{cite book|title=Ancient inventions |author1=James, Peter |author2=Thorpe, Nick |author3=Thorpe, I. J. | url=https://books.google.com/books?id=VmJLd3sSYecC | publisher=Ballantine Books | year= 1995 |page=305|isbn=978-0-345-40102-1}}</ref><ref>{{cite book |title=Firsts: Origins of Everyday Things that Changed the World |url=https://archive.org/details/firstsoriginsofe0000case |isbn=978-1-59257-924-2 |author=Casey, Wilson |publisher=Penguin |year=2009 |edition=F }}</ref> Yozuvlarga ko'ra, 9-asrda [[Fors|Forsning]] ayrim elita doiralarda barjyn deb nomlangan shunga o'xshash idish cheklangan miqdorda ishlatilgan.<ref>{{cite book |title=A Mediterranean Feast: The Story of the Birth of the Celebrated Cuisines of the Mediterranean from the Merchants of Venice to the Barbary Corsairs, with More than 500 Recipes |author=Wright, Clifford A. |publisher=William Morrow Cookbooks |year=1999 |isbn=978-0-688-15305-2 |page=[https://archive.org/details/mediterraneanfea00wrig/page/82 82] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mediterraneanfea00wrig/page/82 }}</ref> 10-asrga kelib, sanchiqi O'rta Sharqda keng tarqalgan foydalanishga ega bo'lgan.<ref name="leitesculinaria"/> Kronografchilar Vizantiya malikasining Teofanuning g‘arbiy xalqlarga sanchiqi bilan ovqatlanayotgani sababli keltirgan hayratini eslatib o‘tadilar (u Muqaddas Rim imperatori Otto II bilan turmushga chiqqanidan so‘ng g‘arbga ko‘chgan).<ref>{{cite web |title=The history of the fork |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/history-fork |website=Royal Museum Greenwich |publisher=National Maritime Museum}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kelly |first1=Thomas Forrest |title=The Role of the Scroll: An Illustrated Introduction to Scrolls in the Middle Ages |date=April 30, 2019 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393285031 |url=https://books.google.com/books?id=jD1kDwAAQBAJ}}</ref> Bundan tashqari, Piter Damianning so'zlariga ko'ra, [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]] malikasi Maria Argyropoulina 1004-yilda Doge Pietro II Orseolo ning o'g'li Giovanni Orseolo bilan turmush qurayotganda [[Venetsiya|Venetsiyaga]] bir nechta oltin sanchiqi olib kelgan. Damian sanchiqini "kibr" deb qoralagan.<ref>[https://www.books.fr/fourchette-bonnes-manieres/ Amandine Meunier, "Fourchette et bonnes manières",  Books n° 86, novembre / décembre 2017, Books.fr]</ref> Ushbu hikoya (Maria Argyropoulina bilan bog'liq) xato ravishda Vizantiya malikasi Teodora Doukainaga ham taalluqli deb aytilgan. Teodora Venetsiyaga Doge Domenico Selvo bilan turmush qurish uchun kelgan va keyinchalik mualliflar tomonidan Maria Argyropoulina bilan aralashtirib yuborilgan.<ref>{{Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations|pages=46–47}}</ref>

11-asrga kelib, sanchiqi [[Sharqiy Rim imperiyasi]] bilan tarixiy aloqalar tufayli Italiyaning yarim orolida boshqa [[Yevropa]] mintaqalaridan ancha ko'p tarqalgan. Shuningdek, makaron Italiyaning ratsiyonida muhimroq o‘rin egallaganda, sanchiqi ommalashishda davom etgan, chunki uning uch tishli tuzilishi makaronni yig'ish uchun yaxshiroq mos kelgan. U ilgari ishlatilgan uzun yog'och tiqilgan asbobni almashtirgan.<ref name=Rebora2013>{{cite book |last=Rebora |first=Giovanni |title=Culture of the Fork: A Brief History of Everyday Food and Haute Cuisine in Europe |url=https://books.google.com/books?id=tRs2ObI7ozoC&pg=PA14 |year=2013 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51845-1 |pages=14–18}}</ref>{{sfn|Wilson|2012}} 14-asrga kelib, sanchiqi Italiyada odatiy holga aylangan va 1600-yilda savdogar va yuqori tabaqalarda deyarli hamma joyda mavjud bo'lgan. Mehmon o'zining sanchiqi va qoshiqini cadena deb ataladigan qutida olib kelishi odobga to'g'ri kelgan; bu foydalanish fransuz saroyiga Katerina de' Medici ning shaxsiy guruhida tanishtirilgan. [[Portugaliya|Portugaliyada]] esa, sanchiqi birinchi marta 1450-yillarda Viseu duchessasi Beatrice tomonidan, Portugaliya qiroli Manuel I ning onasi sifatida ishlatilgan,<ref>{{cite web |url=http://www.cm-loures.pt/Agenda_out11_PMes.asp |title=Livro de Cozinha da Infanta D. Maria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130071645/http://www.cm-loures.pt/Agenda_out11_PMes.asp |archive-date=30 November 2011 }}</ref> faqat 16-asrda, ular [[Italiya|Italiyaning]] etiketi qismiga aylangach, sanchiqi Janubiy Yevropada keng tarqalgan foydalanishga kirdi,<ref>{{cite book |author=Rautman, Marcus Louis |title=Daily life in the Byzantine Empire |url=https://books.google.com/books?id=hs3iEyVRHKsC |publisher=Greenwood |year=2006 |isbn=978-0-313-32437-6 |page=47}}</ref> Ispaniyada bir oz ommaboplikka erishdi,<ref>{{cite web |url=http://www.hospitalityguild.com/History/Table_Forks_of_the_Medieval%26Renaissance.htm |title=Table Forks of the Medieval & Renaissance Period |publisher=The International Guild of Hospitality & Restaurant Managers |access-date=8 December 2011 |arxivsana=2014-12-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20141220225742/http://www.hospitalityguild.com/History/Table_Forks_of_the_Medieval%26Renaissance.htm }}</ref> va asta-sekin Fransiyaga tarqala boshladi. Yevropaning boshqa qismlari esa sanchiqni faqat 18-asrda qabul qildi.<ref name="Ancient inventions"/>
[[File:History spoon.jpg|right|230px|thumb|[[Sosoniylar davlati|Sosoniylar]] davri kumush sanchiqi (IV asr).]]
Shimoliy Yevropada sanchiqni qabul qilish sekin kechdi. Uning ishlatilishi birinchi marta ingliz tilida Tomas Koryat tomonidan o'zining Italiyada qilgan sayohatlari haqidagi asarida (1611) ta'riflangan, lekin ko'p yillar davomida bu italiyaliklarning erkaklikka zid qiyofasi sifatida qaralgan. Ba'zi katolik cherkovi yozuvchilari uning ishlatilishini ochiqchasiga qoralagan; muqaddas Piter Damianning fikricha, bu "ortiqcha noziklik" hisoblangan.{{sfn|Wilson|2012}} Sanchiqi 18-asrgacha [[Buyuk Britaniya|Buyuk Britaniyada]] keng tarqalgan foydalanishga kirishmadi,<ref>{{citation|author=Charing Worh|title=Types of Cutlery in the UK|url=http://www.charingworth.net/GB/shop/about-charingworth-cutlery.html|access-date=24 March 2014|year=2014|publisher=Charing Worth|archive-date=24 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/20140324075857/http://www.charingworth.net/GB/shop/about-charingworth-cutlery.html|url-status=dead}}</ref> biroq ba'zi manbalar sanchiqilar 17-asrning boshlarida [[Fransiya]], [[Angliya]] va [[Shvetsiya|Shvetsiyada]] allaqachon keng tarqalganligini aytadi.<ref>[http://www.bookrags.com/research/knife-fork-and-spoon-woi/ bookrags.com]. bookrags.com (2 November 2010). {{tertiary|date=April 2023}}</ref>

Sanchiqi [[Shimoliy Amerika|Shimoliy Amerikada]] [[Amerika inqilobiy urushidagi diplomatiya|Amerika inqilobiga]] yaqin vaqtgacha mashhur bo'lmadi.<ref name="leitesculinaria"/> To'rt tishli dizayn 19-asrning boshlarida ommalashdi.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of American Food and Drink|last=Mariani|first=John F.|publisher=Bloomsbury|year=2014|location=London, UK|via=Credo Reference}}</ref>

==Sanchiqi turlari==
[[File:Ice cream fork, Shreve & Company, Iris service, silver, 1903-1917.jpg|thumb|left|upright=0.5|XX asrning boshlaridan muzqaymoq sanchiqi.]]
[[File:old carving knife and forks.JPG|thumb|Kesish pichog'i va kesish sanchiqi. Qiyinchilikni oldini olish uchun buklanadigan sanchiqi himoya qilishni unutmang.<ref>[http://www.practicalmachinist.com/vb/general-archive/ot-whats-do-carving-fork-doodad-92420/ what's this do? carving fork doodad - practicalmachinist.com]</ref>]]
[[File:Tranchergaffel, 1640-tal - Skoklosters slott - 102831.tif|thumb|1640-yildan kesish sanchiqi.]]
[[File:Pastry fork IMG 0899.jpg|thumb|O'ng qo'l uchun pirojnoe sanchiqi, kengaytirilgan chap tish bilan.]]
[[File:Currywurst forks.jpg|thumb|Ikki tishli yog'ochdan yasalgan chips sanchiqi.]]

*'''Non sanchiqi:''' Savatchadan yoki taxtadan nonni tortish uchun mo'ljallangan sanchiqi.<ref>{{cite web |url=https://collections.vam.ac.uk/item/O59288/bread-fork-harrison-fisher-and/ |title=Bread Fork |author=<!--Not stated--> |date=2021 |website=Victoria and Albert Museum |access-date=December 12, 2021}}</ref>
* '''Teshik sanchiqi:''' Go'shtni kesish jarayonida uni ushlab turish uchun mo'ljallangan ikki tishli sanchiqi. Ular ko'pincha kesish pichoklari yoki kesgichlar bilan birga kesish to'plami sifatida sotiladi.
* '''Chips sanchiqi:''' Odatda steril yog'ochdan (lekin tobora ko'proq plastikdan) tayyorlangan, fransuz kartoshkasi (chips) va boshqa olib ketiladigan ovqatlarni iste'mol qilish uchun maxsus mo'ljallangan ikki tishli bir martalik sanchiqi. Chips sanchiqilarining uzunligi 7,5 dan 9 sm (3,0 dan 3,5 in) gacha. Germaniyada ular Pommesgabel (so'zma-so'z "chip sanchiqi") va "currywurst sanchiqi" deb ataladi.
* '''Kokteyl sanchiqi:''' Olivlar kabi kokteyl bezaklarini tiqib olish uchun ishlatiladigan, tridentga o'xshash kichik sanchiqi.
* '''Qisqichbaqa sanchiqi:''' Pishirilgan qisqichbaqa iste'mol qilganda go'shtni osonlikcha chiqarish uchun mo'ljallangan, qisqa, o'tkir va tor uch yoki ikki tishli sanchiqi.
* '''Shirinlik sanchiqi''' (Britaniya inglizchasida shuningdek, puding sanchiqi yoki keks sanchiqi deb ataladi): Shirinliklarni, masalan, pirojnoe sanchiqini iste'mol qilish uchun mo'ljallangan bir nechta turli xil maxsus sanchiqilar. Ular odatda faqat uchta tishga ega va standart ovqat sanchiqidan kichikroq bo'ladi. Eng chapdagi tish kengaytirilishi mumkin, bu esa kesish uchun qirra berish imkonini beradi (lekin hech qachon o'tkir qilinmaydi).
* '''Ovqat sanchiqi'''
* '''Fondyu sanchiqi:''' Odatda ikki tishli, tor, uzun shaftli va odatda yog'ochdan yasalgan izolyatsiya qiluvchi tutqichi bo'lgan sanchiqi, odatda sous to'la idishga nonni botirish uchun ishlatiladi.
* '''Muzqaymoq sanchiqi:''' Ba'zi shirinliklar uchun ishlatiladigan tekis tishli qoshiq. Sporkga qarang.
* '''Knork:''' Qoshiq va sanchiqi funksiyalarini birlashtiruvchi asbob.
* '''Limon sanchiqi:''' Choy xizmatida limonni ushlab turish uchun mo'ljallangan sanchiqi.
* '''Kichkintoy sanchiqi:''' Bankadan kichkintoylarni chiqarish uchun ishlatiladigan uzun tutqichli sanchiqi. Sanchiqning umumiy uzunligi 5.5 dan 8 dyuymgacha (140 dan 200 mm) bo'lib, ikki yoki uchta tor tishga ega.
* '''Salat sanchiqi:''' Oddiy sanchiqiga o'xshash, lekin qisqaroq bo'lishi yoki tashqi tishlardan biri boshqacha shaklga ega bo'lishi mumkin. Ba'zan, ba'zi restoranlarning metall idish-tovoqlari to'plamida "salat sanchiqi" shunchaki ikkinchi sanchiq bo'lishi mumkin; aksincha, ba'zi restoranlar uni o'chirib qo'yishi mumkin va faqat bitta sanchiqni taklif qiladi.
* '''Spagetti sanchiqi:''' Bo'sh plastik tutqich ichida erkin joylashgan metall shaftga ega bo'lgan yangilik sanchiqi. Shaft tutqichning tepasidan chiqib turadi va uning oxirida metal qismi bir qo'l bilan osonlik bilan aylantirish imkonini beruvchi burama mavjud. Bu, shuningdek, spagettini tishlarga osonlik bilan o'rash imkonini beradi. Ushbu sanchiqning elektr versiyalari zamonaviy vaqtlarda ko'proq tarqalgan.
* '''Spork:''' Qoshiq, sanchiq va pichoqning xususiyatlarini birlashtiruvchi idish-tovoq asbobi.
* '''Spork:''' Qoshiq va sanchiqning xususiyatlarini birlashtiruvchi idish-tovoq asbobi.
* '''Sacket sanchiqi:''' Stemaning bir uchida tishlar va boshqa uchida qoshiq bo'lgan idish-tovoq asbobi. Bu, siropda saqlangan ovqatlar kabi, ovqatni iste'mol qilishda murakkab bo'lib qoladigan ovqatlarni iste'mol qilish uchun ishlatilgan. Tishlar ularni tiqish uchun, qoshiq esa siropni olish uchun ishlatilgan.<ref>{{cite web|url=http://www.foodreference.com/html/art-history-fork-729.html|title=A Short History of the Fork - The Art of the Table|work=foodreference.com}}</ref>
* '''Terrapin sanchiqi:''' Ba'zi sho'rvalar uchun ishlatiladigan tekis tishli qoshiq.
* '''Qovurish sanchiqi:''' Odatda ikki tishli, juda uzun metall shaftga va ba'zan izolyatsiya qiluvchi tutqichga ega bo'lgan sanchiqi, ovqatni ko'mir yoki ochiq olov ustida qovurish uchun ishlatiladi.

==Manbalar==
{{Reflist}}

[[Turkum:Asboblar]]
[[Turkum:Buyumlar]]
[[Turkum:Tarix]]