Sanjar Malik
Санжар Малик ёки Малик Санжар — бухоролик ҳунарманд, 1206 — 1207-йилларда Бухорода Гурхон Элю Чжулху ҳукмронлигидаги қўзғолонга бошчилик қилган бурхонийлар оиласидан бўлган садрларга қарши Мовароуннаҳрдаги халқ ҳаракатининг етакчиси[1][2].
| Санжар Малик | |
|---|---|
| Таваллуди |
ХИИ аср |
| Вафоти |
1207-йил (ёки 1208-йил) Амударё, Хоразмшоҳлар давлати |
| Касби | Ҳунарманд |
Биографияси
Тарихий манбаларда унинг шахси ҳақида жуда кам маълумот берилган. Катта эҳтимол билан у ХИИ асрда Бухорода туғилган. Қўзғолонгача (1206—1207) қорахитойлар ҳукмронлиги остида яшаб, қалқончилар оиласидан бўлган. Асосан, у Бухоронинг савдо-ҳунармандчилик табақасининг юқори қатлами манфаатларини ҳимоя қилган. Санжар 1206-йилдаБухорони эгаллаб олгач, исёнкор қўзғолончилардан „малик“ унвонини олади ва ўзига сарой қуришни буюради. Хоразмшоҳ Алааддин Муҳаммад ИИ Бухородаги ички курашдан фойдаланишга қарор қилади ва 1207-йилнинг кузида уни эгаллаб олади. Афтидан, Муҳаммад Бухоро қўлга киритилгач, ўз қўшинларига зўравонлик қилмаслик ҳақида буйруқ берган. Санжар Малик қўзғолончилар етакчиси бўлишига қарамай, унинг жонини сақлаб қолишган, бироқ кейинчалик ноаниқ шароитда уни Амударёга чўктиришга қарор қилишади.
Қўзғолон
Бухорода ХИИ асрнинг 1-ярмида бурхонийлар оиласи, катта ва бой руҳонийлардан ташкил топган бўлиб, улар „Садр-и Жаҳон“ (тожикча Садри Жаҳон — „дунё устуни“) унвонини олганлар ва катта таъсирга эга бўлганлар. Уларнинг қўлида катта миқдордаги ер тўпланган эди. Ҳунармандлардан, савдогарлардан ва шаҳар атрофидаги ерлардан олинадиган солиқлар, савдо корхоналари ва бозорлардан олинадиган даромадлар садрларга катта бойлик берган. Оила шунчалик бой эдики, садрлардан бири Муҳаммад ибн Аҳмад даромади эвазига 600 тагача фақиҳ (илоҳиётчи ва воиз)ни боқиб юрган, Маккага ҳаж қилганида эса юздан ортиқ туя олиб кетган. Ўзининг очкўзлиги ва нолойиқ хулқ-атвори учун унга „Садр-и-Жаҳаннам“ (тожикча Садри жаҳаннам — „дўзах устуни“) деган лақаб қўйишган.
Бухоро садрлари бойлигининг ҳам бошқа келиб чиқиши бор эди. Садрлар қорахитойларга йиллик ўлпон тўлаш учун зарур бўлган катта миқдордаги пул йиғиш баҳонасида ишчиларни қаттиқ талон-тарож қилардилар. Шу билан бирга, шу тарзда йиғилган маблағларнинг катта қисми садрларнинг ўзларида қоларди.
Буларнинг барчаси, албатта, кенг омманинг ғазабини қўзғатмай қўймасди. 1206-йилда Бухоро аҳолиси Санжар бошчилигида садрлар ҳукмронлигига қарши қўзғолон бошлади. Уни, асосан, ўша даврда Муҳаммад ибн Аҳмад бошлиқ бурхонийлар оиласининг ҳаракатларидан норози бўлган шаҳар ҳунармандлари ва савдогарлари қўллаб-қувватладилар. Тарихий манбаларда бу воқеа қандай бошланган ва қандай ривожлангани ҳақида жуда кам маълумот берилган. Қўзғолончилар ғалабадан кейин шаҳарни қанча вақт қўлларида ушлаб тургани ва уни қандай бошқаргани ҳақида ҳеч нарса маълум эмас. Маълумки, Санжар шаҳарни эгаллаб олиб, сарой йилномачилари ёзганидек, таниқли одамларни, яъни аристократлар ва феодалларни жуда „хўрлаган“. Садрлар шарманда ҳолда шаҳардан чиқариб юборилиб, уларнинг мол-мулки исёнчилар ихтиёрига топширилган.
Муҳаммад аҳолининг бу умидларини ўз мақсадларида ишлатишга қарор қилди. 1207-йилда Бухорони босиб олиб, афтидан, у ўз қўшинларига аҳоли, жумладан, қўзғолончилар орасида „ортиқча шовқин“ кўтармаслик учун ҳеч қандай зўравонлик қилмаслик ва Санжар Маликни ўлдирмаслик ҳақида буйруқ берган. Бухоро садрлари ўз ҳукмронлигини тиклаб, Хоразмшоҳлар давлатининг вассалига айландилар, эҳтимол Санжар Малик кейинроқ айнан улар сабаб ўлдирилгандир.
Манбалар
- ↑ Бартольд 1963, с. 419—420.
- ↑ „МАЛИК САНЖАР ҚЎЗҒОЛОНИ“. 2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 26-июл.
Адабиётлар
- Бартольд В. В.. Сочинения. Т. И. Туркестан в эпоху монгольского нашествия.. Москва: Издательство восточной литературы, 1963 — 763-бет.