Sanjar Siddiq

Санжар Сиддиқ
Асл исми	Босит Сиддиқов
Таваллуди	1902 Тошкент, Сақичмон маҳалласи
Вафоти	08.10.1938 й Тошкент
Тахаллуси	Санжар
Фуқаролиги	ЎзССР
Фаолият йиллари	1919-1938
Жанр	Драма, ше'р, нотиқлик
Турмуш ўртоғи	Камола Мавлонова
Болалари	Бори, Баҳодир, Машҳура ва Ма'мура

Санжар Сиддиқ (тахаллуси; асл исм-шарифи Сиддиқов Босит) (1902— Тошкент—1938-йил, 10-август) – таржимон, журналист ва танқидчи.

Таржимаи ҳоли

Ўзбек матбуотининг йирик намояндаси Санжар Сиддиқ Босит Исроилжон ўғли 1902-йил Тошкент шаҳрида Сақичмон маҳалласида туғилган. Босит аввал жадид мактабларида сўнг мадрасада таҳсил олди, рус-тузем мактабида ўқиб, рус тили, Оврўпо илм-фани ютуқлари билан танишди. 1918-1919 йилларда "Чиғатой гурунги"да устоз Фитратнинг тавсияси билан Санжар номини олди. Босит Сиддиқов (Санжар) олий маълумот ололмади, ҳеч қачон коммунистлар партияси аъзоси бўлишга интилмади.

Фаолияти

Меҳнат фаолияти 1919-йилда бошланган.1920-йилдан Эски Тошкентдаги 12-сонли мактабда ўқитувчи, айни вақтда „Иштрокиюн“ газетаси таҳририятида адабий ходим ва таржимон вазифаларини бажарган. Қисқа даврда “РосТА” газетаси ва болалар журналларида муҳаррир, 1922-24 йилларда „Қизил байроқ“ ва „Туркистон“ газеталарида котиб, „Инқилоб“ журналида адабий ходим бўлиб ишлади. Сўнгги йилларда „Қизил Ўзбекистон“ газетасида бўлим бошлиғи, „Ер юзи“ журналида масъул котиб (1925). Ўзбекистон Давлат нашриётида адабий ходим ва муҳаррир (1930— 31), „Китоб ва инқилоб“ (1932—1933) ва „Гулистон“ (1934—1937) журналларида масъул котиб.1925-йилдан „Биров“, „Бир киши“, „Газетачи“, „Калтадум“, „Китобхон“, „Кўзқулоқ“, „С. С.“, „Сиддиқов“, „Тошкентлик“ тахаллуслари билан асарлар ёзган.

„Адабий таржима санъати“ (1936) китоби муаллифи. С. С. адабий таржима масалаларига бағишланган „Адабий таржима асослари“, „Саҳнада тил“, „Одам тушунмайдиган сўзлар ва осон тилда ёзиш тўғрисида“ мақолалари ва китоби билан ўзбек таржимашунослик илмига асос солган. У Лопе де Веганинг „Қўзибулоқ қишлоғи“ (1931), Н. В. Гоголнинг „Ревизор“ (1934), П.Фурманский ва ЙА.Радионовларнинг „Ван СҲи Бин“ (1932), Н.Ф.Погодиннинг „Менинг дўстим“ (1934), В. Киршоннинг „Ажойиб қуюлма“ песалари ҳамда Ас-Ҳабиб Вафонинг „Бомбей“ (1931), Убайд Зоконийнинг „Мушук ва сичқон қиссаси“, Л. Н. Толстойнинг „Кавказ асири“ қиссаси, Н.Зархи „Шодлик кўчаси“ (1938), П. Павленконинг „Шарқда“ (1937) романини ўзбек тилига таржима қилган.

Санжар Сиддиқ Аброр Ҳидоятов ва Маннон Уйғурга бағишланган „Етуклик учун имтиҳон“ („Маш’ала“, 2-сон, 1934-йил), „Уйғур“ („Қизил Ўзбекистон“, 1935-йил, 5 март) каби мақолалар ҳам ёзган.

Таъқиблар остида

Унга нисбатан таъқиб бошланганда ҳам „Гулистон“ журналида адабий ходим ва мас’ул котиб вазифасида ишларди. Санжар Сиддиқнинг юздан ортиқ публистик мақолалари ва театр тақризлари нашр этилди. У мас’ул вазифаларни адо этиш билан бир пайтда ўта самарали ижод қилди. Салимхон Тиллахонов ўз „Хотиралар“ида: "Санжар ҳозирғи вақтда Ўзбекистонда ёзувчиликда биринчиликни оладир. Ҳозирғача махсус асар ёзмаған бўлса ҳам ёзувчилар орасинда энг маълумотлиси шул Санжардир. Санжарнинг ҳамма вақт ёзған асарлари миллий йўлда бўлған.

1937-йил 4 августда „Гулистон“ журнали адабий ходими Санжар Сиддиққа нисбатан аксилинқилобчи айбини ўйлаб топади. 1937-йил 16 августда Санжар Сиддиқнинг Тошкент шаҳри, Октябр раёни, Охунбобоэв маҳалласи 312-уйда тинтув ўтказилди ва бор бисоти давлат томонига мусодара этилди. Унинг 65 ёшли онаси Зубайда Абдуғофурова, укаси Мақсуд, хотини Камола Мавлонова, ўғиллари Бори, Баҳодир ва қизи Машҳуралар ўз жигарларининг ортидан қон йиғлаб қолдилар.

1937-йил 31 августда биринчи сўроқ ўтказилиб отасининг Тошкент атрофида 2 га боғи бўлганидан бошқа маълумот чиқмади. 1937-йил 10 сентябр куни Ҳамза номидаги Миллий театр репертуаридан Санжар Сиддиқ таржималари асосида яратилган „Менинг дўстим“ (Н. Ф. Погодин), „Қўзибулоқ қишлоғи“ (Лопе де Вега), „CҲудесний сплав“ (Киршона), „Ван СҲи Бин“ (Фурманский ва Радионов)лар олиб ташланди. Бу кўпчилик учун унинг „халқ душмани“ сифатида „фош этилган“лигини исботлар эди. 1937-йил 2 октябрда ўтказилган қайта сўроқда у ўзига қўйилган миллатчилик фаолияти ҳақида тўқиб чиқарилган айбловларнинг барчасини қатъийян рад этди. Н. И. Триғулов томонидан ўтказилган ваҳшиёна „воситалар“ ҳеч қандай самара бермади, унинг иродасини синдира олмади.

Юзлаштиришларда Санжар Сиддиқ ҳеч қандай айби йўқ эканлигини маълум қилди. Шундан сўнг Санжар Сиддиқ ишлаган „Гулистон“даги фаолиятини „текшириш“ хулосасида: „Авантюрист“ мақоласида Анвар пошони идеаллаштирган, уни қаҳрамон сифатида тасвирлагани, кўккўз русларга қарши курашувчи Иброҳимбекка ёрдамга келгани, тожик қишлоқлари 1928 йилги очарчиликда Анвар пошони нажоткор сифатида тилга олишганини ёзган эди.

Вафоти

1938-йил 8 октябр кечаси соат 2:10 дан 2:30 гача давом этган „учлик“ йиғини бирор айби исботини топмаган, ўзи айбловларни қатъиян рад этгани ҳолда ҳам С.Сиддиқни отувга ҳукм этди. Оила аъзолари учун ҳеч қандай маълумот берилмади. Сталинизм фош этилиши билан С. Сиддиқнинг „иши“ устида ҳам қайта кўриб чиқилди. 1956-йил 6 февралда бу пайтда Тошкентдаги 84-заводда сех бошлиғи ўринбосари бўлиб ишлаётган Н. И. Триғулов қайта сўроқ қилинади. У ўз вақтида тергов жараёни ва юзлаштиришларнинг „қонуний“ ўтганини айтади. Бироқ, С. Сиддиқни эслай олмаслигини маълум қилади. Назир Сафаров (1905), Зинат Фатхуллин (1903)лар С. Сиддиқ ҳақида фақат яхши гапларни айтдилар. С. Сиддиқ 1956-йил 26 июлда СССР Олий суди томонидан тўлиқ оқланди.