Sarhu jangi
Сарху жанги Сўнгги Жин сулоласи (Син сулоласининг асоси) билан Мин сулоласи ва унинг иттифоқчиси Чосон ўртасида 1619-йил қишида бўлиб ўтган бир қатор жангларни англатади. Жанг, қўл тўплари билан жиҳозланган Мин ва Чосон кучларини мағлуб этиш учун Сўнгги Жин томонидан оғир қуролланган отлиқлардан фойдаланилиши билан ажралиб туради.
| Сарҳу жанги | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Файл:Сарҳу жанги.жпг Журчен отлиқлари Сарҳу жангида Мин пиёда аскарларига зарба бермоқда. | |||||||
| |||||||
| Рақиблар | |||||||
| Сўнгги Жин | Мин сулоласи Чосон | ||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Нурхачи Ҳонг Тайжи Даисан Лаимбу |
Мин:
Янг Ҳао | ||||||
| Кучлар | |||||||
| 60,000[1][2] | |||||||
| Йўқотишлар | |||||||
| 2,000–5,000[4][5][3] | |||||||
Тарихи
Жанг олдидан Нурхачи Еҳедан ташқари барча Журчен халқини бирлаштирган эди ва Журчен қабилаларининг ишларига аралашгани учун Минга душманлик муносабатида бўлган. 1618-йилда у ўзининг "Етти шикоятини" Мин учун э'лон қилди ва кейин уруш э'лон қилди. У чекинишдан олдин Фушун, Цинхе ва бошқа шаҳарларни эгаллади. Фушун жанги пайтида Мин генерали ёрдамчиси Чжан Ченгйиннинг ўлими Мин саройини ҳайратда қолдирди. 1619-йилда у Минни ҳаракатга келтириш учун Еҳега ҳужум қилди. Мин бунга жавобан Ҳарбий комиссар Янг Хао бошчилигидаги экспедиция кучларини тўртта йўлдан Сўнгги Жин пойтахти Хету Ала шаҳрини қамал қилиш учун юборди.[3]
Ҳарбий бўлинмалар
| Бирлик | Командирлар | Тахминий сони |
|---|---|---|
| Бош қароргоҳ | Ҳарбий комиссар Янг Хао | бир неча минг |
| Чап қанот ғарбий йўналиш кучлари |
|
30 000 |
|
2000 | |
| Чап қанот шимолий йўналиш кучлари |
|
10 000 |
| Армияни текшириш сензори Фан Зонгян | 10 000 | |
|
10 000 | |
| О'нг қанот Шарқий йўналиш кучлари |
|
10 000 |
|
20 000 | |
| О'нг қанот жанубий йўналиш кучлари |
|
40 000 |
Жанг йўналишлари
Г'арбий йўналиш
Ду Сонг қўшинлари 2-ойнинг 29-кунига ўтар кечаси машъала остида Шеняндан ғарбга қараб йўлга чиқди. Уларга 3-ойнинг 2-санасида Ягу дарвозасига келиш буюрилган эди. Шунинг учун улар эртаси куни 100 ли узоқликдаги Фушунга етиб келди ва ҳимояланмаган шаҳарни эгаллади. Ду қўшини қор туфайли кечикиб, Фушунда бир муддат қолиб кетди. Лекин Дунинг сабри чидамаганлиги сабабли ноқулай шароитларга қарамай, 10 кундан кейин қўшини билан йўлга чиқди.[3]
Хун дарёсига етиб келганларида, жинлар дарёнинг нариги томонида аллақачон мудофаа ўрнатишган эди. Ду Сонгга тунаш учун лагер қуриш тавсия қилинди. Лекин у рад этди ва Жин мудофаасига ҳужум қилиш учун дарёнинг нариги томонига ўзи билан 10 000 кишини олиб ўтди. 20 000 кишини артиллерия ва юклар билан бошқа томонда қолдирди. Бир манба уни мастликда айблаган, чунки ўша кеча у ҳукмни бузган. Кетишдан олдин ундан зирҳ кийишни сўрашди. У кўп йиллар давомида ҳарбий хизматда бўлганида у ҳеч қачон зирҳ киймаганлиги ва шу сабаблик у қанчалик оғир эканлигини билмаслигини айтди ва дарёни кесиб ўтди. Унинг кучлари ярим йўлда бўлганида, Нурҳачи ўз байроқчиларига тайёрланган тўғонларни бузишни буюрди ва Дунинг одамлари оқимдан қочиш учун жиҳозларини ташлаб кетишга мажбур бўлди. Артиллерия ва юклар учун мас'ул қўмондон Дудан кейин ўтишни мувофиқлаштириши керак эди. Аммо у дарёнинг нотинчлиги сабабли ўтишни рад этди.[3]
О'ша кечаси Ду Сонг ўз кучларини иккита гуруҳга ажратди. Улардан бири Сарҳу тоғ довонида ва иккинчиси ўзи қароргоҳ қурган Жилин қоясида қолар эди. Нурхачи Ду Сонгни Жилин қоясида ушлаб туриш учун ўғиллари Хонг Тайжи ва Даисанни байроқ билан юборди ва ўзи олтита байроқ билан Сарҳу лагерига ҳужум қилди.[3]
Сарху лагери Жиннинг дастлабки ҳужумини тўхтатди, аммо душманни та'қиб қилишда пистирмага тушиб, дарёга қараб чекинди. Мин мушкетёрлари сафларини ўзгартиришга ва қуролларидан ўққа тутишга ҳаракат қилишди. Аммо Жин отлиқлари ёрдамга келиб, уларнинг сафларини бузди ва руҳиятини тушириб юборди.[3]
Шундан сўнг Нурҳачи бутун кучини Ду лагерига қарши жамлаб, уни қамал қилди. Ду қўшинлари тўлиқ қуршаб олинган ва уларнинг ўқотар қуроллари душманлари учун уларнинг жойлашувини янада аниқроқ кўрсатиб қўйган эди. Ду ҳамда қолган икки генерал Ван Хуан ва Чжао Менглин дарё яқинидаги баланд жойни эгаллашга уринаётганда жангда ҳалок бўлди. Ду Сонг Нурхачининг 13-ўғли Лаимбу томонидан отилган ўқдан ҳалок бўлди. Жин парчаланган Мин қўшинларини 20 ли масофада қувгач, сафларини ҳосил қилиш учун қайта тўпланишди. Кейин улар Сианжиаянда Ма Лин қўшинларига қарши кураш учун йўл олдилар.[3]
Шимолий йўналиш
Г'арбий йўналишнинг инқирози ҳақидаги хабарни олган Ма Лин эҳтиёткорроқ бўлди. У ўз қўшинларини иккига бўлиб, Ду Сон қўшинининг қолдиқлари, асосан, таъминот бўлинмалари билан биргаликда Сянцзяянда тўп ва хандақлар билан ҳимояланган учта мустаҳкамланган лагер тузди.[3]
Нурхачи ўз кучларини Ма Линнинг лагери атрофида жамлади. Ма Лин биринчи навбатда уларнинг мудофаа қобилиятини аниқлаш учун отлиқлар контингентини юборди. Кейин у мингта пиёда аскарига ўт очишни буюрди, Нурҳачи эса ўз байроқлари билан Мин қароргоҳини ўраб олиб, кутилмаган ҳужумга ўтди. Нурхачининг баннерлари шунчалик тезкор эдики, Манинг ўқ отувчилари Жинлар етиб келгунига қадар фақат бир марта отишга улгуришди. Ваҳимага тушган Мин қўшинлари Жин отлиқлари томонидан йўқ қилинди. Орқа гвардия Пан Зонгян ва унинг Йиҳе (Журчен) иттифоқчилари қўл остида тўпланишга ҳаракат қилди. Аммо бу бефойда бўлди ва армиянинг руҳий ҳолати бузилди. Ма Лин қўшинларининг ярми ўлдирилгани ёки қўлга олингани сабабли қочиб кетди. Қолган иккита лагер ҳам кетма-кет қулатилди.[3]
Шарқий йўналиш
Янг Хао ортга чекиниш ва қайта тўпланиш ҳақида буйруқ берди. Лекин Лиу Тинг бу хабарни ҳеч қачон олмади.[3]
Нурхачи ва Даисан тикланиш учун 4000 аскар билан Хету Алага қайтишди.[3]
Жин Лиу Тингга ҳужум қилишга қарор қилди. Чунки Ли Рубай қўшинлари асосан тоғли йўлларда жойлашган эди. Ду Сонг ва Ма Линдан фарқли ўлароқ, Лиу Жин скаутларини мағлуб этишда кичик муваффақиятларга эришди. Натижада учта қал'ани эгаллаб олиб, иккита Жин генерали ўлдирилди, шунингдек, Жин томонидан 3000 та қурбон ҳам бўлди.[6]
У кетишидан олдин Нурхачий ўз қўшинларининг бир қисмига Мин аскарлари қиёфасида Лю Тинг атрофидагиларга қўшилишни буюрди. Унинг айғоқчилари ўзларини Ду Сонгнинг хабарчилари сифатида кўрсатишди ва Лю Тингга Ду Сонг аллақачон Хету Алага яқинлашиб келаётганини айтиб, тезлашишини сўраган ёлғон хатни топширишди. Лю ўлжа олиб, қўшин тезлигини оширди. Унинг қўшинлари водийга чуқурроқ кириб бориши билан бирлигини йўқотиб ҳам борди.[3]
Лиу Тинг Абудали довонида пистирмага учради. Чунки унинг қўшинлари водийни кесиб ўтиш учун чўзилиб кетган эди. Унинг кучлари Даисан ҳужумига дуч келди ва биринчи ҳужумни мувафаққиятли қайтарди. Лекин иккинчи ҳужумда Хонг Тайжи томонидан парчалаб юборилди. Унинг байроғи оғир талофатларга сабаб бўлди, чунки тахминан 3000 Чжежианг аскари ва 7000дан ортиқ Ҳмонг қўшинлари ҳалок бўлди. Лиу Тинг бир нечта Жин аскарларини шахсан ўлдиргандан кейин жангда ҳалок бўлди.[3]
10 000 мушкетёр ва 3 000 камончидан иборат Чосон қўшинига қаттиқ шамол тўсқинлик қилди. Чосон камончилари ўқ отмадилар. Чунки улар биринчи навбатда Жин билан жанг қилишни мақсад қилмаган ва сўнгги Жин ва Мин ўртасида нейтрал сиёсатни сақлашни хоҳлашган эди. Бироқ, мушкетёрлар ҳайратланарли даражада ҳаракат қилишди ва иттифоқчилари таслим бўлгунча жанг қилишди. Уларнинг мустаҳкамлиги бўлажак Син императори Хонг Тайжи томонидан юқори баҳоланди. Чосон контингенти қўмондони Ганг Хонг-рип қолган қўшинлари билан бирга таслим бўлди.[3]
Жанубий йўналиш
Ли Рубай ортга чекиниш буйруғини олди ва ўз қўшинини Мин чегаралари орқали ҳеч қандай қурбонларсиз олиб чиқиб кетди.[3]
Оқибат
Янг Хао кашта кийимли қўриқчи томонидан ҳибсга олинди ва қатл қилинишидан олдин 10 йил қамоққа ташланди.[3]
Ли Рубайга Нурхачи билан шахсий муносабатлари асосида импичмент э'лон қилинди. У суддан олдин ўз жонига қасд қилди.[3]
Ма Лин Каиюанга чекинди. У ерда бир неча ой бўлгач, Жинлар шаҳарни забт этганларида, қўлга олинган ва ўлдирилган.[3]
Хету Алага қайтгандан сўнг, Нурхачи ўз хизматчилари билан байрам қилди. Шундан сўнг, у Жосеон қиролига хабарчи юбориб, улар Мингга нима учун ёрдам берганликларини сўради ва уларнинг устидан шикоятларини э'лон қилди. Нурхачини ғазаблантирмоқчи бўлмаган Жосеон уни ғалабаси билан табриклаган хатни қайтарди, лекин Кейинчалик Жин билан расмий алоқада иккиланиб қолди ва Жосеон унинг режимини тан олмади. [3]
13 000 Чосон ҳарбий кучларининг учдан икки қисми ўлдирилди. Асирликда омон қолганлар озод қилинди ва ўз ватанларига қайтишга рухсат берилди. Ганг Хонг-рип Журчен тилини яхши билгани учун ушлаб қолинди. Кейинчалик Ганг ўзи туғилган Чосон қироллигидаги давлат тўнтариши пайтида содир бўлган сиёсий тартибсизликларда вафот этгани деб ҳисобланади. Чосон саройидан қасос олиш учун у Жинни Чосонга бостириб киришга ундади. Бу эса 1627-йилда Кореяга биринчи манжур босқинига олиб келди. Ганг тинчлик музокаралари чоғида фикрлари нотўғри эканлигини билиб олди.
Чосон мушкетёрларининг манжур отлиқлари томонидан эгаллаб олиниши Кореяда ҳарбий тактикани қайта кўриб чиқишга туртки бўлди. О'тган ўн йилликларда Имжин уруши ўқотар қурол устунлигининг намойиши сифатида кўрилган. Унда олинган хулоса эса Чосон ҳарбий кучларини мос равишда тузатишга асос бўлган. Урушнинг иккала томонида ҳам мушкетёрларнинг заифликларидан фойдаланиш учун самарали зарба бера оладиган отлиқлар йўқ эди. Сархудаги мағлубиятдан сўнг, Чосон қўшинлари мушкетёрларни қўллаб-қувватлайдиган найзаларга эга бўлиш учун ўз доктриналарини қайта кўриб чиқдилар. Янги Корея қўшинлари 1627 ва 1636—1637-йилларда манжурларга қарши яна синовдан ўтказилди. Иккала курашда ҳам мағлуб бўлишди. Аммо уларнинг ҳарбий ўйинлари манжурларда кучли таассурот қолдирди. Янги э'лон қилинган Син сулоласининг биринчи императори кейинчалик шундай деб ёзган эди: "Корейслар отда юришга қодир эмаслар, лекин ҳарбий сан'ат тамойилларини бузмайдилар. Улар пиёдалар жангида зўр”[7]
Галерея
-
Жин отлиқлари Мин лагерига орқа томондан ҳужум қилмоқда
-
Канг Йингқиан босиб олинмоқда
-
Нурхачи Ма Линнинг лагерини босиб олмоқда
-
Пан Зонгян босиб олинмоқда
Манбалар
- ↑ Инаба, Кунзан. 《清朝全史》 (Тҳе Фулл Ҳисторй оф Қинг Дйнастй). п. 95, Чина Соcиал Сcиэнcес Пресс. 2008. ИСБН 9787500472087.
- ↑ Натионал Дефенсе Университй (Републиc оф Чина). 《中國歷代戰爭史 第16冊 清(上)》 Чинесе Милитарй Ҳисторй, Вол 16, Қинг Дйнастй 1. п. 78. Зҳонгхин Пресс. 2013. ИСБН 9787508637112.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 Сwопе 2014.
- ↑ Инаба, Кунзан. 《清朝全史》 (Тҳе Фулл Ҳисторй оф Қинг Дйнастй). п. 95, Чина Соcиал Сcиэнcес Пресс. 2008. ИСБН 9787500472087.
- ↑ Натионал Дефенсе Университй (Републиc оф Чина). 《中國歷代戰爭史 第16冊 清(上)》 Чинесе Милитарй Ҳисторй, Вол 16, Қинг Дйнастй 1. п80. Зҳонгхин Пресс. 2013. ИСБН 9787508637112.
- ↑ Гуо Қуэ, вол. 183, п. 5133..
- ↑ Андраде, Тонио (2016).
Библиография
- Сwопе, Кеннетҳ (2014), Тҳе Милитарй Cоллапсе оф Чина'с Минг Дйнастй, Роутледге
- Wакеман, Фредериc (1985), Тҳе Греат Энтерприсе: Тҳе Манчу Реcонструcтион оф Империал Ордер ин Севентеэнтҳ-Cентурй Чина, 1-жилд, Университй оф Cалифорниа Пресс