Sariq matbuot
Сариқ матбуот (инг Еллоw Жоурналисм) – бу газета тиражини кўпайтириш мақсадида кўплаб ўқувчиларни жалб қиладиган шундай форматда янгиликларни нашр қилиш усули. Бу журналистиканинг ўзига хос тури бўлиб, унда янгиликлар ҳеч қандай далилсиз чоп этилади. Сариқ журналистиканинг асосий мақсади жамиятдаги одамларнинг эътиборини жалб қилишдир.
Сариқ матбуот
Газеталар янгиликларнинг биринчи усули бўлиб одамларни радио ва телевидения ихтиро қилинишидан анча олдин содир бўлган воқеалар ҳақида хабардор қилиб турарди. Бизнесда муваффақиятга эришиш учун газета нашриётлари, ўқувчиларни жалб қилишнинг янги усулларини қўллашни бошлади. Бу 1800-йилларнинг охирларида сариқ журналистиканинг бошланиши эди, чунки ноширлар ўз даромадларини ошириш имкониятини бу йўлда кўрдилар. Савол улар ўз газеталарини рақобатдан қандай қилиб ажратиб кўрсатишлари ҳақида бўлди.
1890-йилларда газета эгалари Уилям Рендолф Херст (Ню-Ёрк журнали) ва Жозеф Пулицер (Ню-Ёрк дунёси) ўз қоғозларини муболаға, мелодрама ва ҳатто романтикадан фойдаланиб сотиш ғоясини ўртага ташладилар. Бу услуб охир-оқибат „сариқ журналистика“ деб номлана бошлади. Херст ва Пулицер кўпроқ газета сотиш учун ҳақиқий воқеаларни бўрттириб, ҳеч қачон содир бўлмаган воқеаларни тўқиб чиқардилар. Асосий мақсад, эълон қилинаётган тафсилотлар ҳақиқатми ёки йўқми, фақатгина ўқувчи шахсларни эътиборини жалб қилиш эди.
Замонавий даврда сариқ журналистикани озиқ-овқат дўконларидаги таблолар ва янгиликлар бўлимидада топиш мумкин эди. Агар сарлавҳада ундов белгиси бўлса, ёки „ҳайратланарли“, „даҳшатли“ ёки „ақл бовар қилмайдиган“ каби сўзлар мавжуд бўлса, унда қоғоз сариқ журналистика билан шуғулланади. Америка Қўшма Штатларидаги энг машҳур „тутруқсиз газета“лардан бири – Тҳе Натионал Энқуирер – сариқ журналистикадан фойдаланиш билан машҳур эди. Таблоид (*Таблоид – бу одатий газеталардан кичикроқ бўлган ўлчамдаги газета. Ушбу газета формати учун стандарт ўлчам мавжуд эмас.) нашриётини юритувчилар машҳур шахсларга тегишли, ҳақиқатда ҳам ҳақиқат бўлмаган ва машҳур шахснинг обрўсига путур етказиши мумкин бўлган (туҳмат) „фактларни“ нашр этганликлари учун бир неча бор судга тортилган.
„Қўрқитувчи“ сарлавҳалар янгиликларнинг ўзи кичик бўлишига қарамай, катта шрифтда чоп этилади.
„Сариқ журналистика“ атамаси Пулицернинг Неw Ёрк Wорлд газетасида чоп этилган ва жуда машҳур бўлган „Ҳоганъс Аллей“ комиксидан келиб чиқди. Комиксда сариқ кийим кийган ва „сариқ бола“ деб аталган қаҳрамон тасвирланган. Херст ўз рақобатини мағлуб этишга шунчалик қарор қилдики, у ҳақиқатан ҳам „Ҳоганъс Аллей“ га мас’ул бўлган карикатурачини ёллади – Р. Ф.
Орадан кўп ўтмай, бошқа бир газета —"Неw Ёрк Жоурнал" ҳам шунга ўхшаш чизмалар тўпламини чоп қила бошлаган. Кейинчалик икки газета ўртасида ўша „сариқ бола“ юзасидан низо келиб чиққан.
1895 йилда америкалик график рассом Ричард Ауткаулт Ню-Ёркдаги „Тҳе Wорлд“ газетасининг бир қатор сонларида кулгили матнлари билан бир қатор бемаъни расмларни нашр эттирган. Чизмалар орасида турли кулгили сўзлар айтилган сариқ кўйлакли бола ҳам бўлган.
Орадан кўп ўтмай, бошқа бир газета —"Неw Ёрк Жоурнал" ҳам шунга ўхшаш чизмалар тўпламини чоп қила бошлаган. Кейинчалик икки газета ўртасида ўша „сариқ бола“ юзасидан низо келиб чиққан.
1896 йилда „Неw Ёрк Пресс“ муҳаррири Эрвин Уордмен ўз журналида иккала рақиб газетани ҳам „сариқ матбуот“ деб атаган мақоласини нашр эттирган. Ўшандан бери „сариқ матбуот“ ибораси кенг ишлатилиб келинмоқда.
Сариқ матбуотнинг кучи ёхуд Америка ва Испания уруши
Испания-Америка уруши кўпинча „матбуотга асосланган уруш“ деб номланган ва унинг якуний натижаси Америкадаги Испания ҳукмронлигининг тугашига олиб келган. Уруш ўша пайтда Америка газеталарида Испания ҳақида чоп этилган нарсалар туфайли „матбуот томонидан бошқарилган“. Ноширлар қоғозларни сотиш учун сенсацияни қўзғатишга уринишган. Нашриётчилар ўқувчиларнинг қайтиб келишларини ва кўпроқ қоғоз сотиб олишларини хоҳлашди, шунинг учун улар воқеаларни бўрттириб кўрсатадиган маълумотни тақдим этишди, баъзан эса ҳеч қачон содир бўлмаган воқеалар ҳақида ёлғонлар ҳам тўқиб чиқаришди.
Уруш дастлаб Кубада, 1895-йилнинг феврал ойида Испаниядан мустақилликка эришмоқчи бўлганидан бошланди. Испания Куба қўзғолонини тўхтатишда шафқациз усулларидан фойдаланди. Уларнинг „айёрона“ усуллари жамоатчиликни ғазаблантириш учун Америка газеталарида график ҳолатда тақдим этилган. Натижада, Америка фуқаролари кубалик исёнчиларга хайрихоҳ бўлиб, АҚШнинг урушга қўшилиши талаби кучайди. Бу талаб Америка фуқаролари ва мулкини ҳимоя қилиш учун Кубага юборилган АҚШ жанговар кемаси УСС Мейннинг тушунарсиз равишда чўкиб кетганлиги сабаб кучайди.
Испания 9-апрел куни Куба билан сулҳ эълон қилди ва Кубага чекланган бўлса-да, ўзини ўзи бошқариш ваколатларини бериш режаси устида ишламоқда эди. Аммп, кўп ўтмай, АҚШ Конгресси Кубага мустақиллик ҳуқуқини берувчи резолюцияларни таклиф қилди ва Испанияга ўз қўшинларини, Кубадан олиб чиқиб кетишни талаб қилди.
Испания бунга жавобан 1898-йил 24-апрелда, АҚШга уруш эълон қилди. АҚШ эса 25-апрелда уруш эълон қилди, лекин кейинроқ бу декларация 21-апрелгача орқага сурилди. Испания, бир сўз билан айтганда, Қўшма Штатлар билан жангга тайёр эмас эди. Унинг армияси ҳам, денгиз флоти ҳам АҚСҲ кучларига тенг кела олмас эди.
Қизиғи шундаки, АҚШ ўз ўқувчиларини ғазаблантириш учун қандай газеталар чоп этаётганига асосланиб урушга тортилган бўлса-да, мамлакат ҳақиқатан ҳам алмашинувдан фойда кўрган. Қўшма Штатлар дунёда эътиборга олинадиган давлатга айланди, натижада мамлакат халқаро сиёсатда ҳурматли овозга айланди. Бошқа томондан, Испания ўзининг мағлубияти, ўз эътиборини бошқа ерларни босиб олишга уринишдан кўра, ўзининг ички иқтисодиётини яхшилашга йўналтиришга имкон берди.
Замонавий сариқ матбуот
Cлиcкбаит – бу сариқ журналистиканинг замонавий версияси. „Cлиcкбаит“ атамаси фақат рекламадан даромад олиш билан боғлиқ бўлган веб-контентни таърифлайдиган салбийдир. Cлиcкбаит одамларни мақолаларни босишга мажбурлаш учун ҳаддан ташқари кўп ваъда беради ёки нотўғри талқин қилади. Мисол учун, Cлиcкбаит мақоласи, ушбу мақолага мутлақо алоқаси бўлмаган ҳайратланарли тасвир билан бирлаштирилиши одатий ҳолдир. Ушбу расмнинг ягона мақсади одамларни ҳаволани босиш учун етарлича қизиқиш уйғотишдир. Ўқувчилар ҳаволага босгандан сўнг, улар рекламалар билан ўралган ва тўлиб-тошган баъзи мазмунсиз ёки ҳатто мутлақо ёлғон мақолалар дунёсига тушиб қоладилар.
Cлиcкбаит мақолалари „Кейинги содир бўладиган нарса сизни ҳайратда қолдиради!“ каби ибораларни ишлатиш билан машҳур. ёки „У нима бўлганига ишонмайсиз…“ Албатта, мақолада нима бўлгани ўқувчига айтилмайди. Сарлавҳа ўқувчининг қизиқишини шунчалик кучли уйғотиш учун мўлжалланганки, у кейинги нима бўлишини билиш учун ҳаволани босиши керак. Буэса сайтларга фойда келтиради, чунки улар қанчалик кўп саҳифани кўришса ва ташриф буюрувчилар ўз сайтларига қанчалик кўп кирсалар, реклама берувчилар ўз саҳифаларида реклама жойлаштириш учун шунчалик кўп пул тўлайдилар.
Мақолаларнинг ўзи одатда фойдали ёки аниқ бўлиши билан боғлиқ эмас. Бунинг ўрнига, улар худди газеталар каби сенсацион сарлавҳаларга таянадилар. Ўқувчини ҳаволани босишга ундаш учун кўзни қамаштирувчи эскиз одатда сарлавҳа билан боғланади ва ўқувчилар ушбу мақолаларни Фаcебоок ёки Тwиттер каби ижтимоий медиа тармоқлари орқали баҳам кўришлари тавсия этилади.
Cлиcкбаит сарлавҳалари „қизиқувчанлик“ деб аталадиган нарсадан фойдаланиш учун мўлжалланган. Улар бир вақтнинг ўзида ҳаддан ташқари кўп маълумот бермасдан, ўқувчига уларнинг қизиқишини уйғотиш учун тезкор маълумотни бериш учун мўлжалланган. Бу ўқувчиларни ўлжа қилиш, уларни кўпроқ ўқиш истагини уйғотиш ва боғланган линкка босишдир.
Фаcебоок 2014-йилда фойдаланувчиларнинг янгиликлар ленталарида пайдо бўладиган Cлиcкбаит мақолалари сонини камайтириш бўйича фаол чора-тадбирлар кўраётганини эълон қилди.
2016-йил бошида Фох Неwс Снопес веб-сайтига эълон қилинган мақолалардан бирида Фохни „сохта янгиликлар сайти“ ва „cлиcкбаит“ деб номлаган Снопес веб-сайтини судга берди. Фокс 20 миллион доллар миқдорида товон тўлашни талаб қилди. (Снопес – бу интернетдаги миш-мишларни бартараф этишга ихтисослашган веб-сайт.) Фох-нинг таъкидлашича, Снопес-нинг асосий мотивларидан бири реклама берувчиларига пул ишлаш учун ўз веб-сайтига трафик олиб боришдир. Қайсидир маънода, Снопес сариқ журналистиканинг ўзига хос турида иштирок этади.
Шов-шувли сарлавҳалар одамларни мақолаларни босишга ундайди ва Фох ҳам иштирок этишда худди шундай айбдор.
Фох Неwс ўтмишда ўз томошабинларини қўрқитиш ёки ғазаблантириш ва уларни жалб қилиш учун муаммолар ҳақида хабар беришда айбланган. Бироқ, Снопес худди бошқа мухбирларнинг янгиликлари Cлиcкбаит деган айбловлардан ташкил топган Cлиcкбаит яратиб, сариқ журналистика билан шуғуллангани учун ҳам айбдор. Снопес таъкидлашича, фарқ фактларни текширишда ва у ўз аудиториясига фактларни мустақил текшириш имконини берувчи манба ҳаволаларини тақдим этади.
Яна қаранг
Ҳаволалар
[1]"„Ахлат титувчилар“ – дунёни ўзгартиришга қодир журналистлар"
Манбалар
- ↑ „«Ахлат титувчилар» - дунёни ўзгартиришга қодир журналистлар“. Қаралди: 2022-йил 19-июн.
- ↑ „Сариқ Журналистлик: асослари“. Қаралди: 2022-йил 19-июн.