Sarixon
Сари-хон, Сари-бек (ўзбекча: Сарихон / Сарибек тожикча: Сарихон / Сарибек) – Бухоро амирлигидаги Кўлоб ва Болжуан бекларидан бўлган бек, ўзбек уруғининг Қатағон вакили ҳисобланади.
| Сарихон | |
|---|---|
 | |
|
Мансаб даври 1868 – 1870 | |
| Вориси | Умар Хон |
| |
|
Мансаб даври ХИХ асрнинг 60-йиллари бошлари – 1868-йил | |
| Ўтмишдоши | Исмоил Ша |
| Вориси | Умар Хон |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди | Кўлоб Бухоро амирлиги |
| Дини | Сунний ислом |
Келиб чиқиши
Шарқий Бухорода бек
Сарихон зукко ва айёр бўлиб, ўн йилга яқин Шарқий Бухоронинг Кўлоб ва Балджуан бекларини бошқариб, бу бекларни Бухоро амирлигидан ажратиш учун курашди[1][2].
Сарихон юқори лавозимга кўтарилгандан сўнг, 1863-йилда у билан Дарвоз ҳукмдори Исмоил Шо ўртасида шиддатли тўқнашув бўлиб, бунинг натижасида Дарвазликлар Кўлоб, Ҳисор ва Қоратегинга[1] бўлган таъсирини йўқотдилар. Сарихон 1865-йилда Бухоро амирлигидан вақтинча ажралиб чиққан Ҳисор беклари билан иттифоқ тузган вабухоролик қўшинлардан енгилган. Кейинчалик Бухоро амири томонидан кечирилиб, Кўлобга ҳокими сифатида қолдирилган[2].
Бухоро амирлиги рус қўшинлари билан бўлиб ўтган жангларда мағлубиятга учраган дастлабки кунларданоқ Сарихон Регар, Ҳисор ва Китоб-Шаҳрисабз беклари ёрдами билан Бухоро билан алоқаларини узиб, ўзларини мустақил эълон қилдилар[1].
Бухоро амирининг тўнғич ўғли Саййид Абдулмалик қўзғолон ко'тарган дарврда унга Сарихон ҳам қўшилган[2]. Сарихон Шарқий Бухоронинг барча ҳукмдорлари (Беклари) орасида энг шафқациз ва қаттиқ золими эди. Мақсадларига эришиш йўлида, Шарқий Бухорони ўз таъсирига бўйсундириб, бу ҳудудда етакчиликка даъво қилган ўндан ортиқ рақибларини йўқ қилган. Аммо шунга қарамай, Шарқий Бухоро бекларининг ХИХ асрнинг 60-йилларида Бухоро амирлигидан ажралиб чиқишга сўнгги уринишларидан сўнг уларни марказлаштиришда катта рол ўйнаган[1]. У Абдулмаликка таяниб, Шарқий Бухоро вилоятларини ўз раҳбарлигида бирлаштириб, Ҳисор ва Қоратегин беклари ҳисобига ўз таъсирини кенгайтиришга ҳаракат қилган[1]. У Шарқий Бухородаги барча норози халқни Бухоро амирига қарши бирлаштириб, қо'шин тўплашга ҳаракат қилган. Бунинг учун унинг асосий таянчи ўзбек уруғларидан бўлган қатағонлар ва лақайлардан иборат феодал зодагонлари эди. Ўша пайтда Қўрғон-тепа ва Кабодиён бекликлари ҳам, умуман, Вахш ва Кофирнигон дарёларининг қуйи оқими бўйлаб жойлашган бутун ҳудуд ҳам унга бўйсунган[1]. Сари-бек энг аввало ўзининг яқин сафдошларига ғамхўрлик қилган[1].
Сарихон Ҳисор бекларига кичикроқ мулкларга ҳужум уюштиришда ёрдам берган ва Қоратегин беклари билан биргаликда Музаффархон билан ҳарбий иттифоқ тузиб, Бухоро амирига қарши биргаликда кураш олиб боришни режалаштирган[1]. У баъзан Чор-вилоят (Афғон Туркистони)нинг ички ишларига ҳам фаол аралашиб, унинг айрим ҳукмдорларига ёрдам кўрсатган[1]. Булардан ташқари у ўзининг икки минг кишилик қўшинини жиҳозлаб, Афғонистоннинг чегарадош вилоятларидаги аҳоли ҳудудларига ҳужум қилган[1].
1869-йилда Сарихон бошчилигидаги Кўлоб феодаллари Қоратегин Музаффархоннинг Бухоро амирига[1] йўллаган махфий хатини топиб, тўсатдан Қоратегинга ҳужум қила бошлайдилар. Бироқ Сарихон қўшинлари бу ерда узоқ вақт қолиши шарт эмас эди, чунки ўша даврда Бухоро қўшинлари унинг мол-мулкига ҳужум қила бошлаган эди[1].
Сарихон янги Денов беки Улуғбек билан биргаликда 1869-йил бошида „аҳолини солиқлардан озод қилиш“ демагогик шиори остида Ҳисор водийси аҳолисини Бухоро амирининг бостириб келаётган қўшинларига қарши бош кўтаришга ҳаракат қилган[1].
Бухоро қўшинларига қаршилик кўсатишга ўзида куч топа олмаган Ҳисор феодалларининг бир қисми аста-секин амир тарафига, бир қисми эса Сарихон тарафига ўтади. Бухоро амири бир қанча бекликларни босиб олгандан сўнг, бу мулк беклари ўз тарафдорлари билан иттифоқдоши Сарихон ҳузурига яширинган эди. Бироқ иккинчиси ўз қўл остидаги бекларга Бухоро қўшинининг ҳужумини олдиндан сезиб, ўз мавқеини сақлаб қолмоқчи бўлиб, бу энг кўзга кўринган феодал вакилларини беклар билан биргаликда ҳибсга олиб, уларни барчасини Бухоро амирига топширади. Сарихон томонидан чиқарилган йигирмадан зиёд беклар ва амалдорларни Дербентда қатл этилди. Аммо шундан кейин ҳам амир Шарқий Бухородаги мулкларини тўлиқ қайта бўйсундиришга эриша олмади[1].
19-асрнинг 70-йилларида амир томонидан босиб олингандан сўнг тоғ мулкларининг кўп қисми Сарихон Афғонистонга қочиб кетди[2].
Манбалар
Адабиёт
- Искандаров Б. И. И // Восточная Бухара и Памир во второй половине ХИХ в. / Раджабов С. А.. – Душанбе : АН Таджикской ССР, 1962. – 357 п.
- Искандаров Б. И. ИИ // Восточная Бухара и Памир во второй половине ХИХ в. / Раджабов С. А.. – Душанбе : АН Таджикской ССР, 1963. – 352 п.