Sasha Chyorniy
Бу мақола викилаштирилиши керак. |
Бу мақола ўзбек тилининг имло қоидаларига мувофиқ ёзилмаган. Қаранг: ВП:ОРФО. |
Саша Чёрний (русча: Са́ша Чёрный; асл исми: Александр Михайлович Гликберг (русча: Алекса́ндр Миха́йлович Гли́кберг); 1880-йил 13-октябр, Одесса, Россия империяси — 1932-йил 5-август, Ле Лаванду, Прованс, Франсия) — кумуш аср рус шоири, насрий, журналист сифатида машҳур. Машҳур лирика — сатирик шеърий фелетонлар муаллифи.
| Александр Гликберг | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди |
1880-йил 13-октябр |
| Вафоти |
1932-йил 5-август Франсия |
| Фуқаролиги | Россия империяси |
| Касби | Ёзувчи |
| Фаолият йиллари | 1904—1932 |
Ҳаёти
Одессада бадавлат яҳудий оиласида туғилган. Отаси, Мендел Давидович Гликберг (1852-йил 6-сентябр −1911-йил)[1], фармацевт, Измаиловский проспектида[2] уч одеколон ишлаб чиқарувчи кимё компаниясининг сайёр вакили[3]. Бундан ташқари Мендел Гликберг формация ёрдамчиси илмий даражасини олган. 1871-йил 16-апрелда Киэвдаги Санкт Владимир император университетининг тиббиёт факултетида[4], 1907-йилдан Санкт-Петербургда яшаган[5][6]. Онаси Марям Меэровна (Гликберг, 1857 —?), савдогар оиласидан чиққан — унинг акаси, 2-гилдия савдогар Янкел Меэрович (Яков Маркович) Гликберг темир буюмлар савдоси билан шуғулланган[7][8][9]. Ота-онаси 1877-йил 8-июлда Одессада турмуш қуришди. Оилада олти фарзанд бор эди : Лидия (1879), Александр (1880), Владимир (1883), Олга (1885 —1893) ва Жорж (1893)[10]. Оила Ричелиэу кўчасидаги Семашконинг уйида (18-квартирада) яшар эди.
1890-йилда болага Била Церква гимназиясига кириш имкониятини бериш учун (у ерга у бир йил олдин имтиҳон топширди, лекин яҳудийлар учун фоиз ставкасидан ўтмади), ота-онаси уни чўқинтирди[11]. У катта опаси Лидия билан бир вақтда гимназияда ўқиган, кейин у уйидан қочиб, тиланчилик қилган. 1895-йилда отаси уни Санкт-Петербургнинг 2-прогимназиясига топширди, у ерда 1897-йилда алгебра фанидан ёмон ўқиганлиги учун бешинчи синфда иккинчи йил ҳам қолдирилди, бунинг учун у отасининг моддий ёрдамисиз қолди. 1898-йил 18-сентябрда фелетончи Александр Яблонский „Ватан ўғли“ газетасида Саша[12] ва Житомир амалдори Константин Константинович Роче (кенгаш аъзоси) азоблари ҳақида „Алгебрада кесилган“ мақоласини нашр этди. Волин вилоятининг деҳқон ишлари бўйича иштироки ва Житомир суд округининг фахрий судяси[13], бу воқеадан таъсирланиб, болани ўзига олиб борди. Житомир гимназияси óз оиласи бўлмаган К. К. Роче (1849 —1933) ўгай онаси билан яшаган давлат квартираси Болшая Бердичевская кўчасидаги Мариинский аёллар гимназиясининг турар-жой қанотида жойлашган эди. 1899-йил 30-майда Житомирдаги биринчи ёзги таътилида Александр Гликберг гимназиядаги дўсти билан бирга асраб олувчи отаси бошчилигидаги отряд билан Белебеэвский туманидаги очарчилик эҳтиёжлари учун йиғилган маблағларни тарқатиш учун Уфа вилоятига жўнади. Олтинчи синфда директор билан жанжалдан сўнг, у ушбу гимназиядан „кириш ҳуқуқисиз“ ҳайдалди ва 1900-йилнинг кузида у Руминия полкининг қироли Вологданинг 18-пиёда кўнгилли аскари бўлди. У Новоград-Волинскийда жойлашди.
1901-йилдан 1902-йилгача Александр Гликберг 20-Галиция пиёда полкининг ўқув гуруҳида оддий аскар бўлиб хизмат қилди. 1902-йил 25-октябрда у демобилизация қилинди ва Житомирга К. К. Рочега қайтиб келди, у ўша пайтда Волин шаҳар газетасининг сензураси бўлиб ишлаган. Тахминан икки йил давомида у Австрия-Венгрия билан чегарадош Бессарабия вилояти, Хотинский тумани Новоселица шаҳридаги божхонада ишлаган. 1904-йил 1-июнда Житомирнинг „Волинский вестник“ газетасида унинг „Резонаторнинг кундалиги“, „Ўз-ўзидан“ номли асарлари чоп этилди. Ўша йилнинг кузида у Санкт-Петербургга кўчиб ўтди, у ерда уни асраб олувчи отасининг жияни Константин Иванович Дихон (1871—1942) қўллаб-қувватлади, у „Техник таълим“ журнали таҳририятининг котиби бўлиб ишлаган ва Гликберг Петербург-Варшава темир йўлининг солиқ хизматида темир йўлидаги ҳайдовчиси бўлиб ишлай бошлади. Кўп ўтмай у ўзига шуҳрат келтирган сатирик шеърларини „Томошабинлар“, „Алманак“, „Журнал“, „Маскалар“, „Леши“ ва бошқа журналларда нашр этди. Чуковский ёзганидек: „Журналнинг янги сонини олган ўқувчи, биринчи навбатда, ундан Александрнинг (унинг тахаллуси Саша Чёрний бўлган) шеърларини қидирди.“
„Саша Чёрний“ тахаллуси остидаги биринчи шеър 1905-йил 27-ноябрда нашр этилган „Бемаънилик“ сатираси „Томошабин“ журналининг ёпилишига олиб келди. „Турли мотивлар“ шеърий тўплами (Санкт-Петербург, 1906), ҳали ҳам „А. Гликберг“ сензура томонидан тақиқланган.
1906—1908-йилларда у Германияда яшаб, ўқишни Гейделберг университетида давом эттирди.
1908-йилда Санкт-Петербургга қайтиб, „Сатирикон“ журнали билан ҳамкорлик қилди. Унинг „Камбағалларга“, „Беихтиёр ҳурмат“, „Сатиралар“ шеърий тўпламлари нашр этилган. „Современний мир“, „Аргус“, „Солнце России“, „Современник“ журналларида, „Киэвская мисл“, „Русская молва“, „Одесские новости“ газеталарида нашр этилган. У болалар ёзувчиси сифатида машҳур бўлди. Унинг китоблари „Тук-тук“, „Жонли алифбо“. 1912-йилда у Каприга саёҳат қилди ва у ерда Максим Горкий билан учрашди.
Биринчи жаҳон уруши йилларида Саша Чёрний 5-армияда Псковдаги 13-дала лазаретида оддий аскар сифатида хизмат қилган (хотини Мария Ивановна билан бирга) ва наср ёзувчиси бўлиб ишлаган.
1923-йил охиригача у Берлинда яшади, кейин Римда таътил пайтида Германияга қайтмасликка қарор қилди ва 1924-йил март ойи бошида рафиқаси билан Парижга келди. Бу ерда биринчи марта уларни амакиваччаси Даниил Лвович Гликберг (1882, Одесса — 1952-йил 21-март, Париж), „Биржевих новостей“ собиқ журналисти, библиофил, математика фанлари номзоди[14], ассистент қўллаб-қувватлади.
Парижда Гликберг „Рул“, „Сегодня“ газеталарида, „Сполохи“, „Воля России“ журналларида ишлаган ва „Грани“ журналининг муҳаррири бўлган. 1925 — 1928 йилларда Парижнинг „Иллустрированная Россия“ ҳафталик газетасида „Бумеранг“ сатира ва ҳазил бўлимини бошқарган[15].
1923-йилда Берлинда ўз маблағи ҳисобидан „Ташналик“ тўпламини нашр эттирди[16]. „Ажойиб ёз“ ҳикояси (1929), болалар китоблари: „Болалар ороли“ (1921), „Профессор Патрашкиннинг орзуси“ (1924), „Микки тулкининг кундалиги“[17] (1927), „Мушуклар санаторийси“ (1928). Некрасовга тақлид қилиб, у „Кимга муҳожирликда яшаш яхши“ шеърини ёзади (1930 — 1931).Ёзувчи 1929-йилда Франсиянинг жанубидаги Ла Фавиэр шаҳридан ер сотиб олиб, ўзининг уйини қуради. Унинг уйига рус ёзувчилари, рассомлари, мусиқачилари келишади. Кейинчалик ўз ҳаётини хавф остига қўйиб, қўшни фермада ёнғинни ўчиришга ёрдам берган эди. Сўнг уйга келганида касал бўлиб қолди ва қайтиб ўрнидан турмади. Шундай қилиб, Саша Чёрний 1932-йил 5-августда юрак хуружидан вафот этди.
Манбалар
- ↑ Списки захоронений на Преображенском эврейском кладбищэ за 1911 год
- ↑ В. Д. Миленко. Саша Чёрний: Печалний рисар смеха. Серия „Жизн замечателних людей“. М.: Молодая гвардия, 2014; стр. 28.
- ↑ Розалия Степанова „Обманчивий псевдоним Саши Чёрного“
- ↑ Университецкиэ известия № 7 (июл, 1871)
- ↑ Адресная и справочная книга „Вес Петербург“ на 1907 год: „Мендел Давидович Гликберг, провизор, Василевский остров, 16-я линия, дом № 49“.
- ↑ Адресная и справочная книга „Вес Петербург“ на 1910 год: „Мендел Давидович Гликберг, провизор, Василевский остров, Малий переулок, дом № 51“.
- ↑ Контора железной скобяной торговли Якова Меэровича Гликберга располагалас в доме № 31 на Греческой улице.
- ↑ В. Д. Миленко „Син провизора из Одесси“
- ↑ Семя матери происходила из местечка Александровка — волостного сентра Чигиринского уэзда Киэвской губернии. Дед со сторони матери владел собственной конторой и уголним складом в Одесском порту.
- ↑ Украине СИГ Мастер Индех оф Персонал Намес (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-05-31 санасида архивланган): Записи о рождении детей в метрических книгах канселярии одесского городского раввина доступни на сайте эврейской генеалогии ЖеwишГен.орг. Имя эщё одной сестри (самого младшего ребёнка в семе) остаёця неизвестним
- ↑ Ревизскиэ сказки по Белой Церкви Василковского уэзда за 1875 год: В Белой Церкви, вероятно, жил младший брат оца Иоил Дувидович Гликберг, 1858 года рождения.
- ↑ Потаённая биография Саши Чёрного
- ↑ Древний Житомир
- ↑ Адресная и справочная книга „Вес Петербург“ на 1911 год
- ↑ Жиркова М. А. Саша Чёрний как редактор и автор отдела сатири и юмора „Бумеранг“ в парижском эженеделном журнале „Иллюстрированная Россия“ // Вестник РУДН. Серия: Литературоведениэ, журналистика. 2015. № 2. — С. 67—74. (дата обращэния: 28.08.2020).
- ↑ Саша Чёрний „Жажда“
- ↑ Марина Жиркова. «Дневник Фокса Микки» Саши Чёрного как жанровый эксперимент // Детские чтения. — 2013. — Т. 3, вып. 1. — С. 203–215. — ИССН 2304-5817.
Адабиётлар
- Жиркова М. А. „Несерёзниэ расскази“ Саши Чёрного. М.: Флинта, 2015.
- Миленко В. Саша Чёрний: Печалний рисар смеха. — М.: Молодая гвардия, 2014. — (ЖЗЛ)
- Саша Чёрний. Маленкий фелетон „Пряник“ // Обская жизн. № 230. 25 октября 1911. Ново-Николаэвск [c 1926 года — Новосибирск].