Sat Gambuj masjidi
Сат Гамбуж масжиди (бенгалча: সাত গম্বুজ মসজিদ) Дакканинг шимоли-ғарбий чеккасида, Муҳаммадпур ҳудудида жойлашган[1]. Мазкур иншоот 17-асрда Бангладешда жорий этилган провинсия Бобурийлар архитектура услубининг ажойиб намунасидир. Масжиднинг энг кўзга кўринган жиҳати унинг томини ўраб турган ва асосий намозхонани қоплайдиган еттита гумбазидир. Ёдгорлик кенг сел текислигига қарайдиган 15 футлик баланд қирғоқда жойлашган[2]. Масжид қурилиши Бобурийлар императори Аврангзеб ҳукмронлиги даврига тўғри келади ва Бобурийлар губернатори Шаиста Хон томонидан қурилган бўлиши мумкин.
| Масжид | |
| Масжид ҳолати | |
| Мамлакат | |
| Шаҳар | Дакка |
| Йўналиши | сунний |
| Меъморий услуб | Ислом меъморчилиги |
| Асосий сана: 17-аср охири
| |
| Гумбазлар сони | 7 |
| Гумбазлар сони | 7 |
| Ҳолати | актив |
Тарихи

Масжид Бобурийлар императори Аврангзеб даврида қурилган бўлиб, унинг ҳукмронлиги даврида бунёд этилган Даккадаги бир нечта масжидлардан биридир. Унинг қурилиши анъанавий тарзда 1678-1684-йилларда Бенгалнинг Бобурийлар губернатори Шоиста Хонга тегишли; аммо иншоот тузилишида буни тасдиқловчи ёзув далиллар йўқ[3].
Пеэлханадан бир неча километр шимолда, узоқ вақт давомида Дакка ҳудудининг охири, дастлаб Моуза Сараи Бегумпурнинг бир қисми бўлган Жафарбад ёки Катасур қисмига тўғри келган. Кўпгина моузалар (ёки даромад доиралари) Шершоҳ даврида, кейинроқ Карталабхон томонидан белгилаб қўйилган. Унинг географик ва стратегик жойлашуви, жойлашув номларининг келиб чиқиши ва унинг атрофидаги қолдиқ қисмлардан кўринади.
Етти гумбазли масжид жойлашган жой Сарой Бегумпур остидаги Сарой Жафарбад ёки Катасур номи билан машҳур. Пилхона ва Жафаробод ўртасида кичик қишлоқ хўжалиги жамоаси бўлиб, у ерда Сат Гамбуж масжиди қурилган. Фойдаланилмай қолинган, ташландиқ жойлиги туфайли ҳудуд ўрмонга ўхшаб кетади. Бироқ, сўнгги 55 йил ичида у Дакканинг энг режалаштирилган ва энг қиммат турар-жой анклавларидан бирига айланган. Сат масжиди туманнинг ғарбий қисмидаги асосий чекка йўлида жойлашган ва тахминан эски Тўраг дарёси бўйида қурилган[4].
Тузилиши
Дарё бўйида жойлашган Шат Cумбуж масжидининг ташқи кўриниши Даккадаги Бобурийлар даврига оид барча ёдгорликлар ичида энг инновациони ҳисобланади. Ушбу уч гумбазли тўртбурчак масжиднинг шимолий ва жанубий учлари икки қаватли иккита улкан бурчакли айвонга эга. Шарқдан қаралганда, масжиднинг бешта ташқи кўрфази бордек таассурот қолдиради. Шарқда саёз бўшлиқлар билан ўралган учта қиррали кириш арклари мавжуд. Лалбаг қал’аси масжиди сифатида кўриниб турганидек, лампочкасимон асосларга эга бўлган ингичка боғланган устунлар марказий кўрфазни ажратиб туради.
Унинг ички кўриниши 16-асрнинг иккинчи ярмига оид бўлиб, бошқа масжидларникига қараганда анча яхши. Марказий меҳроб икки қаторли бўлиб, унинг юзаси қолипли гипсли релеф билан безатилган. Мазкур меҳроб Ҳожи Хожа Шаҳбоз масжидидаги меҳробнинг нафислигини эслатади[5].
Унда турли шакллардан – саккизбурчак, тўртбурчак ва айланалар барчаси чиройли тарзда ёнма-ён жойлаштирилган. Асосий намозхонадаги одатий учта гумбаздан ташқари, унинг номига асос бўлган тўртта ичи бўш икки қаватли гумбазли бурчак миноралари мавжуд (Етти гумбазли масжид номи шундан келиб чиққан). Бурчак минораси дарё қирғоғидаги 38'×27' ўлчамдаги бинонинг структуравий барқарорлиги ва визуал мувозанатини таъминлаган ҳамда эҳтимол дарёдан завқ олиш учун томоша галереяси вазифасида ҳам ишлатилган. Саккиз бурчакли минораларнинг юқори даражаси асосий намоз залининг баландлигининг ярмидан бошланади. Ҳар икки қаватда равоқсимон панеллар ва деразалар мавжуд, улар карниз билан ўралган ва нилуфар пойдеворига ўрнатилган калаша (кўза) ниҳоллари билан безакланган гумбазлар билан қопланган.
Ўртада каттароқ гумбаз ва икки кичикроқ пеннис билан қопланган масжид Шоистахоний услубининг барча ўзига хос хусусиятларини ўзида мужассам этган. Бироқ, аксарият шу каби биноларнинг қибла томони безаксиз қолган бўлса-да, Сат Гамбуж масжиди моғорланган панеллар ичидаги қисқа танаффуслар оралиғида безатилган, ўрта қисми бир оз чиқиб турадиган иккита ингичка пиластер билан чегараланган. Булар одатда олд томондан кўринадиганидан анча катта ҳисобланилади. Учта марказий панел пастки қисмида камар шаклига эга.
Масжиднинг учта қиррали кириш қисмлари бор. Ён кириш қисмлар ташқи юзларига шунчаки безак берилган, уларнинг баъзилари тарихий бўлмаслиги ҳам мумкин. Бу элементларнинг барчаси марказий гумбаз ва меҳроб билан бирга симметрик ва эксенел жойлашувни таъминлайди. Бу услуб Дакканинг сақланиб қолган тарихий масжидларининг аксариятида жуда кенг тарқалган. Кенг ва мустаҳкам минбар қурилган бўлиб, у Хожа Шаҳбоз масжиди, Хон Муҳаммад Мирдҳа масжиди ва Лалбаг қал’аси ичидаги масжидга ўхшаш кўплаб элементларга эга.
Киришешиклари ва бошқа тешикларнинг баландлиги плинт сатҳининг кўтарилиши туфайли бузилган ёки кичрайиб кетган, чунки атрофдаги замин доимий равишда сув тошқини даражасидан юқорилаган. Шу билан бирга, панелнинг ҳар икки томонида кўтарилган иккита нозик чўққилар горизонтал ва қалин структурани вертикал равишда кўринишини таъминлайди. Бу элемент чорак асрдан кейин қурилган Мридҳа масжидида мукаммаллик даражасига эришган ва шу сабабли нафисликни ўзида намоён этади. Эшикнинг ҳар икки томонида саккизта кичик панеллар мавжуд бўлиб, уларнинг барчаси ёпиқ кемерли нишлардан иборат. Квадрат гумбаз базасининг доирасига ўтиш пендентифлар томонидан амалга оширилади. Бироқ, гумбазлар одатий шаклда бўлиб, мерлонлар билан безатилган.
Масжид олдида 1950-йилларда фойдаланилган қабристон мавжуд. У дастлаб дарё тошқинлари натижасида эрозияга учраган. Атрофдаги сатҳлар аста-секин кўтарилганлиги сабабли энди чўкиб қолган саҳн олдидаги алоҳида дарвоза азон (намоз) учун тепароқ бўлиб кўринади. Бундан бир неча ўн йиллар аввал гўзал иншооти бўлган Тўрағ дарёси лой тўпланиши, тўлиб кетиш ва йўналишини ўзгартириш туфайли иншоотдан бир километр масофага узоқлашган.
Атрофдаги мелиоратив ерлар кўп йиллар давомида кичик ишлаб чиқарувчилар, ярим доимий уйлар вазифасини ўтаган. Айрим вақтлари шунчаки хароба ҳолатида қолган. Аммо эндиликда кучлироқ ва интенсив фойдаланиш усуллари амалга ошрилмоқда[4].
Ҳозирги ҳолати

Даккадаги Наваб Хожа Аҳсануллоҳ томонидан ташлаб кетилган тузилма кейинчалик 1913-йилда АСИ томонидан рўйхатга олинганидек қайта реконструксия қилинган. Ўшандан буён узлуксиз равишда фойдаланилиши ва бир оз таъмирланилиши ва техник хизмат кўрсатилиши туфайли масжид ҳеч қандай қайта таъмирлаш ишларини талаб қилмайди. Бироқ, тарихда бу ерда кўплаб қайта таъмирлаш ишлари амалга оширилган. Мисол учун, асосий намоз залида ва ҳовлида терраззодан фойдаланиш одатий табиатни муҳофаза қилиш амалиётига зиддир, асл ҳолатини сақлаб қолиш учун кўпгина замонавий материаллардан фойдаланишдан қочилган. Яқинда амалга оширилган таъмирлаш ишлари, масалан, қалин оқ гипсни қўллаш ҳам мутахассисларнинг танқидига учраган.
Бутун мамлакат бўйлаб бошқа кўплаб маданий мерос обектлари сингари, Сат Гамбуж масжидининг биноларини ҳам диний гуруҳлар томонидан эгалланилиб, унинг меросий қиймати, қурилиш меъёрлари ва қоидаларига эътибор берилмай, ўз мулкларини қаттиқ ҳимоя қилиниши билан бир қаторда, ноқонуний иншоотлар ва рўйхатга олинган бинога кенгайтмалар қурмоқдалар[4].
Сат Гамбуж масжиди бироз узоқҳудудда жойлашгани учун бу ерга сайёҳларнинг ташрфи кўп ҳам кузатилмайди[6].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Сат Гамбуж мосқуэ ин Дҳака“. Дҳака Трибуне. Қаралди: 2020-йил 18-июн.
- ↑ Аҳмед, Назимуддин (1984). Дисcовер тҳе Монуменц оф Бангладеш. УНЕСCО. пп. 174–175.
- ↑ Ашер, Cатҳерине Б.. Арчитеcтуре оф Мугҳал Индиа. Cамбридге Университй Пресс, 1992-09-24 — 284-286-бет. ДОИ:10.1017/чол9780521267281. ИСБН 978-0-521-26728-1.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Раҳман, Маҳбубур (2011). Cитй оф ан Арчитеcт. Деливистаа Фоундатион. ИСБН 978 984 33 2451 1ИСБН 978 984 33 2451 1. пп. 293–294.
- ↑ Мичелл, Георге, Тҳе Исламиc Ҳеритаге оф Бенгал, пг 61, УНЕСCО, ИСБН 92-3-102174-5, публишед ин 1984
- ↑ МcАдам, Марика, Бангладеш, пг 59, Лонелй Планет, ИСБН 978-1740592802, публишед ин 2014