Saukele

Саукеле (қозоқча: сәукеле, қирғизча: шөкүлө) – баландлиги тахминан 70 сантиметр бўлган конуссимон шаклдаги қозоқ бош кийими, кумуш ва олтин тангалар, марварид ҳамда маржонлар билан безатилган, ХИХ аср охиригача қозоқлар орасида кенг тарқалган энг қадимий бош кийимлардан бири[1].
Тўй бош кийими фақат турмушга чиққандан кейинги дастлабки даврда, тахминан бир йил давомида кийилади, сўнгра олинади ва фақат йирик байрамларда, тўрт ёки беш йил мобайнидагина яна тақилади. Турмуш қурганидан бир йил ўтгач, аёллар янада оддийроқ, қулай ва амалий бош кийим – „желек“ ни кийишни бошлайдилар. Бу соддалаштирилган саукеле бўлиб, қисқарган конус шаклидаги қаттиқ каркасдан тайёрланади, газлама билан қопланади ёки фолга билан ўралади, қимматбаҳо тошлар ўрнатилган олтин ва кумуш пластинкалардан осмалар билан безатилади. Фарзандли бўлгач, ёш аёл бош кийимнинг учинчи турига – „киймешек“ га ўтади. Уни одатда 25–45 ёш оралиғидаги аёллар киядилар. Кимешек оқ матодан тикилади, кўпинча силлиқ чок билан безатилади[2].
Саукеле икки қисмдан иборат: сау (бутун, яхлит) ва келе (тепаси, минораси). Саукеланинг каркаси зич оқ кигиздан тайёрланиб, усти бахмал, ипак, атлас ёки велюр билан қопланарди. Камбағал одамлар уни шол ёки сатин матодан тикиб, шиша мунчоқлар ёки маржонлар билан безашган. Бойлар эса бош кийимни қимматбаҳо тошлар – ёқут, марварид ва маржонлар билан безашган[3].
Саукеле бахрамалар билан безатилган, нақшлар эса турли хил майда олтин ва кумуш тангалар ҳамда шаклли пластинкалардан тузилган бўлиб, улар қимматбаҳо ва ярим қимматбаҳо тошлар – сардолика, фируза, аметист учун қоплама вазифасини бажарган. Бой келинлар эса икки кенг, жуда бой безатилган пластинкали саукеле кийишга имкон топишган.
Саукеланинг тепасини доимо укки безатарди – бу фил қушининг тукли буклаги бўлган. Саукеланинг четлари норка, собол ёки тулки териси билан безатилган. Саукелега мажбурий қўшимча сифатида узун осмалар – жақтау бўлган, улар ён томонлардан бириктирилиб, белга ёки пастроғига етарди. Шу мақсадда келиннинг халатига кўкрак даражасида махсус бахмал чўнтаклар тикилган, у ерга жақтаунинг оғир учлари яширилган, шунда безаклар оғирлигидан иплар узилмас эди. Жақтаунинг сони ва узунлиги келиннинг ота-онасининг молиявий ҳолатига боғлиқ бўлган. Осмалар кораллар, фируза, кумуш ва тилла қисмлар, марварид, ипак туклар билан ишланган бўлиши мумкин. Ёнлардан саукелега қулоқ қопламлари тикилган бўлиб, улар тери, ип ёки маржонлар, кораллар ёки кумуш билан безатилган. Бундан ташқари, осмалардан ташқари, шекелик деб аталувчи бўйин қопламлари ҳам қўшилган, улар учбурчак ёки барг шаклида бўлган[4].
Саукеланинг тепасини ипак ёки бахмал рўмол билан қоплашган. Рўмол ва ленталардаги нақшлар ирис билан – қалин, бурилган ранг-баранг иплар билан тўқилган. Рўмолнинг маркази ва четлари кўпинча ипли бурама кашта ва тўр тикиш билан безатилган. Саукеле учун олтин, кумуш ва бронза осмалар ҳамда ёпиштирилган пластинкаларни заргарлар тайёрлаган, улар қуйиш, чизиш, штамплаш, филигра ва бошқа усулларни қўллаган.
Рўмол орқага тушиб кетиши мумкин эди, саукелега шунингдек катта ёпинчиқ – желек бириктирилган. Шу тўр ичига қизнинг танаси ва юзи ўралган, беточар маросимий қўшиқ ижро этилаётганда[5].
Манбалар
- ↑ „Казахский саукеле. Женский свадебный головной убор: от саков через тысячелетия к казахам“. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 2-январ.
- ↑ „Казахская невеста в саукеле“. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 2-январ.
- ↑ „Саукеле — венец казахской невесты“. 2017-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 2-январ.
- ↑ „САУКЕЛЕ — НЕ ПРОСТОЙ ГОЛОВНОЙ УБОР“. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 2-январ.
- ↑ „Традиционный наряд казахской невесты“. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 2-январ.