Саурисчиа (талаффузи: Сауриске; юнончадан саурос (σαῦρος) „судралувчи“ ва исчион (ἴσχιον) „калтакесак“ деган маънони англатади)[1] — сон тузилиши бўйича таснифланган динозаврларнинг иккита асосий бўлинмасидан бири (иккинчиси — Орнитҳисчиа). Сауришчиа ва Орнитҳисчиа дастлаб 1888-йилда Ҳаррй Сеэлей томонидан туркумлар деб аталган[2], аммо бугунги кунда кўпчилик палеонтологлар Сауришчиа -ни туркум эмас, балки унчалик катта бўлмаган гуруҳ сифатида таснифлашади[3].

Саурисчиалар
Саурисчиан динозаврларнинг олти хил вакилли.

1-қатор (эрта саурисчианлар):Ҳеррерасаурус исчигуаластенсис (ҳеррерасаур), Эодромаэус мурпҳи (базал тҳеропод); 2-қатор (тероподлар): Пелеcанус оccиденталис, Тйранносаурус рех; 3-қатор (сауроподоморфлар): Апатосаурус лоуисаэ, Платеосаурус энгелҳардти.

Илмий таснифиe
Қироллик: Ҳайвонот
Тип: Хордалилар
Оила Динозаврлар
Уруғ Саурисчиа
Сеэлей, 1888
Кичик гуруҳлар

Тавсифи

Барча йиртқич динозаврлар (тероподларнинг айрим турлари) анъанавий равишда барча қушлар ва фитофаг динозаврларнинг иккита асосий туридан бири — сауроподоморфлар каби саурисчианлар деб таснифланади. Бўр даврининг охирида, бўр-палеоген йўқолиб кетиш ҳодисаси жараёнида қушлардан ташқари барча саурисчиалар йўқ бўлиб кетишган. Қушлар, бир гуруҳ теропод динозаврларининг тўғридан-тўғри авлодлари бўлиб, филогенетик таснифга кўра, саурисчиа динозаврларнинг кичик гуруҳидир[4].

Саурисчиа динозаврлари анъанавий равишда орнитҳисчиа динозаврларига ўхшаш уч қиррали тос тузилишига эга бўлиб, уларда тос суяги олдинга қараганлиги билан ажралиб туради. Орнитҳисчиаларнинг тос суяги орқага бурилган ҳолда, тос суягининг пастки қисми билан параллел равишда тўрт қиррали тузилишга эга бўлади. Саурисчиа динозаврларининг сон тузилиши уларни „калтакесак“ динозаврлар деб аталишига олиб келган, чунки замонавий калтакесаклар ва бошқа судралиб юрувчиларда аждодларининг сон анатомиясини сақлаб қолишган[5].

Таснифлаш

Сеэлей ўз мақоласида динозаврларнинг икки гуруҳини номлашда бошқа палеонтологлар томонидан анъанавий динозаврлар тартибини ажратиш учун илгари сурилган таснифлаш схемаларини кўриб чиққан. У 1878-йилда Отниэл Чарлес Марш томонидан илгари сурилган, динозаврларни тўрт туркумини (Сауропода, Тероподлар, Орнитҳопода ва Стегосауриа) ўрганган.

Бироқ, Сеэлей динозаврлар гуруҳлари ўртасидаги ягона асосий фарқни ҳисобга оладиган, уларни бошқа судралувчилардан ажратиб турадиган хусусиятга асосланган таснифни шакллантиришни хоҳлаган. Сеэлей тасниф ғоясини сон суяклари конфигурациясидан топган ва Маршнинг барча тўртта туркумини ушбу сон анатомиясига асосланиб иккита катта гуруҳга ажратиш мумкинлигини аниқлаган. У Стегосауриа ва Орнитҳопода туркумини Орнитҳисчиа га, Терапод ва Сауропода ни Сауришчиа ичига жойлаштирган. Бундан ташқари, Сеэлей икки гуруҳ ўртасидаги сон суякларига асосланган ва бошқа кўплаб фарқлардан фойдаланиб, „динозаврлар“ умуман табиий гуруҳ эмас, балки ибтидоий архозаврлардан мустақил равишда пайдо бўлган иккита алоҳида тартиб эканлигини таъкидлаган.


Турли топологияларда сауришчиларнинг филогенетик ҳолати
Мüллер & Гарcиа, 2020[6] Новас эт ал., 2021[7]
 
Саурисчиа
 

†Ҳеррерасауридаэ

 
 
 

†Даэмоносаурус

 
 
 
 

†Таwа

 
 

†Чиндесаурус

 
 
 
 
 

†Салтопус

 
 

†Эодромаэус

 
 
Эусаурисчиа
 

†Сауроподоморпҳа

 
 

Терапод

 
 
 
 
 
 
 

†Орнитҳисчиа (инcл. "Силесауридаэ")

 
 
 
 

†Силесауридаэ

 
Диносауриа
 

†Орнитҳисчиа

 
Саурисчиа
†Ҳеррерасауриа
 
 

†Даэмоносаурус

 
 

†Таwа

 
 

†Чиндесаурус

 
 
 

†Ҳеррерасауридаэ

 
 
Эусаурисчиа
 

†Сауроподоморпҳа

 
Тҳеропода
 

†Эодромаэус

 
 

Неотҳеропода

 
 
 
 
 
 

Манбалар

  1. ↑ Охфорд Энглиш Диcтионарй
  2. ↑ „И. Он тҳе cлассифиcатион оф тҳе фоссил анималс cоммонлй намед Диносауриа“. Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон. 43-жилд, № 258–265. 31-декабр 1888-йил. 165–171-бет. дои:10.1098/рспл.1887.0117.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  3. ↑ Wеишампел, Д.Б., Додсон, П., анд Осмóлска, Ҳ. (эдс.). (2004). Тҳе Диносауриа. 2нд эдитион. Университй оф Cалифорниа Пресс, Беркелей. 833 пп.
  4. ↑ Падиан, К. „Басал Авиалаэ“, . Тҳе Диносауриа, Сеcонд Wеишампел, Давид Б.: , Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 2004 — 210–231-бет. ИСБН 978-0-520-24209-8. 
  5. ↑ Занно, Линдсай Э.; Гиллетте, Давид Д.; Албригҳт, Л. Баррй; Титус, Алан Л. (7-октабр 2009-йил). „А неw Нортҳ Америcан тҳеризиносаурид анд тҳе роле оф ҳербиворй ин 'предаторй' диносаур эволутион“. Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй Б: Биологиcал Сcиэнcес. 276-жилд, № 1672. 3505–3511-бет. дои:10.1098/рспб.2009.1029. ПМC 2817200. ПМИД 19605396.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  6. ↑ Мüллер, Р.Т.; Гарcиа, М.С. (2020). „А парапҳйлетиc ʻСилесауридаэ' ас ан алтернативе ҳйпотҳесис фор тҳе инитиал радиатион оф орнитҳисчиан диносаурс“. Биологй Леттерс. 16-жилд. 20200417-бет. дои:10.1098/рсбл.2020.0417.
  7. ↑ Новас, Ф.Э.; Агнолин, Ф.Л.; Эзcурра, М.Д.; Мüллер, Р.Т.; Мартинелли, А.; Лангер, М. (2021). „Ревиэw оф тҳе фоссил реcорд оф эарлй диносаурс фром Соутҳ Америcа, анд иц пҳйлогенетиc имплиcатионс“. Жоурнал оф Соутҳ Америcан Эартҳ Сcиэнcес. 10-жилд. 103341-бет. дои:10.1016/ж.жсамес.2021.103341.