Saxur tili
Сахур тили (озарбайжонча: Сахур дили; русча: Цахурский) — Шимолий Озарбайжон ва Доғистоннинг жануби-ғарбий қисмида (Россия) сахурлар гапирадиган тил. Бу тилда Озарбайжонда тахминан 13,000 киши ва Доғистонда 9,770 киши гаплашади[1]. Сахур сўзи бу тилда сўзлашувчилар кўпчиликни ташкил этадиган Доғистон қишлоғи номидан келиб чиққан.
Таснифи
Сахур шимолий-шарқий Кавказ тиллар оиласининг лезги гуруҳига киради. Сахурлар ўз тилини C'а'χна миз
Тарихи
Сахурнинг дастлабки ёзма ҳужжатлари 1895-йилда бошланган ва Родерич фон Эркертга тегишли. Сахур грамматикасининг биринчи тавсифи Адолф Дирр томонидан 1913-йилда нашр этилган.
1930-йилларда Сахурнинг адабий шакли ишлаб чиқилди. 1934-йилдан бошлаб тил Озарбайжон ва Доғистоннинг бошланғич мактабларида ўқитила бошланди.1938-йилда Озарбайжонда адабий Сахурдан фойдаланиш тўхтатилди, аммо 1989-йилда ўз мақомини тиклаган.
Озарбайжонда Сахур алифбоси лотин ёзувига асосланган, Доғистонда бу тил кирилл ёзувидан фойдаланади. Илгари (ХИ асрдаёқ) Сахурни араб ёзувида ёзишга уринишлар бўлган[2].
Географик тақсимот
Сахур тилида асосан Озарбайжоннинг Зақатала ва Қах туманларининг қишлоқ жойларида, шунингдек Доғистоннинг Рутул вилоятининг тоғли жойларида гаплашади. Озарбайжонда 15,900 сахур (1999-йилдаги аҳолини рўйхатга олиш) ва Россияда 10,400 кишини ташкил этади (2002-йил.) 1989-йилда уларнинг 93 фоизи Сахурни ўзларининг биринчи тили деб хабар беришган.
Расмий ҳолат
Озарбайжонда ва Россияда Сахур фани сифатида Сахурлар яшайдиган ҳудудларда бошланғич мактабларда (1-4 синфлар) ўқитилади. Сахурда газеталар ва радиоэшиттиришлар ҳам мавжуд. Доғистон минтақасининг ўн икки расмий тилларидан бири. Бироқ, тил Озарбайжонда расмий мақомга эга эмас.
Алоқадор тиллар
Лезги гуруҳи тиллари орасида Рутул Сахурга энг яқин бўлган кўринади. Бу иккисидан ташқари, лезги гуруҳида яна саккизта тил мавжуд, яъни: лезги, табасаран, агул, будух, криц, хиналуг, удий ва арчи.
Лаҳжалари
Сахур тилининг иккита асосий лаҳжаси - бу Сах ва Гелмет.
Фонология
Кўплаб шимолий-шарқий Кавказ тилларига ўхшаш Сахур ўзининг мураккаб фонологияси ва унли фонемаларнинг кўплиги билан машҳур. Унинг биринчи чуқур фонологик тавсифи 1931-йилда Николай Трубетзкой томонидан берилган.
Ундошлар
Шулзенинг Сахур тилини ўрганишига кўра, ундошлар рўйхати келтирилган. Шакллар тўртбурчак қавс ичига жойлаштирилмаса, фонематикдир, бу ҳолда улар фонема деб гумон қилинади, аммо ҳозир бунинг тўлиқ далиллари мавжуд эмас. Инвентаризация баъзи носимметрикликларни кўрсатади, аммо палатизация қилинган, лабияланган ва фарингеал фонемаларнинг қаторларини намойиш этади[3].
Манбалар
- ↑ Этҳнологуэ энтрй фор Цакҳур
- ↑ (русча) Тҳе Цакҳур лангуаге (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-07-26 санасида архивланган). Тҳе ЭТҲЕО Прожеcт. Ласт упдатед 11-октабр 2005-йил. Ретриэвед 26-декабр 2006-йил
- ↑ Wолфганг Счулзе, Цакҳур (Линcом Эуропа, Мüнчен, 1997) ИСБН 3-89586-150-2