Sayragul Sautbay

Саирагул Саутбай 1977-йилда Хитойнинг Или қозоқ автоном вилоятида туғилган.Тиббиёт университетини тугатгач,у шифокор,ўқитувчи ва та'лим директори бўлиб ишлади.2016-йилда Саирагул Саутбай оиласи билан Қозоғистонга кўчиб ўтмоқчи.Бироқ Хитой Коммунистик партияси Саирагул Саутбайнинг ҳужжатларини мусодара қилди ва уни Қозоғистонга юборишдан бош тортди.2017-йилнинг ноябридан 2018-йилнинг мартигача Сайрагул Саутбай лагерда сақланаётган этник гуруҳларга хитой тилидан дарс беришга мажбур бўлган. 2018-йилнинг март ойида Саирагул Саутбай Қозоғистонга қочиб кетади. Кейинчалик у Хитойнинг мусулмонларга нисбатан репрессия қурбони бўлганини да’во қилди. Хитой мусулмонларни та’қиб қилаётганини биринчилардан бўлиб исботлади.

Чегарани кесиб ўтиш сабаби

Уали Слам ва Саирагул Саутбай жуфтлиги 2016-йилда икки фарзанди билан Қозоғистонга кўчиб ўтмоқчи бўлган.Бироқ 2017-йилда фақат Уали Слам ва унинг икки фарзанди Қозоғистон фуқаролигини олган.Сайрагул давлат хизматчиси бўлгани учун Хитой томони унинг кетишига рухсат бермаган.Эри ва болалари Қозоғистонга жўнаб кетганидан сўнг,Хитой полицияси уни “Қозоғистонга Хитой ма’лумотларини етказганликда” айблаган.

“У чет элликлар билан алоқадор жиноятчи сифатида таснифланган.Хитой унинг паспортини мусодара қилди ва Коммунистик партиядан чиқиш хиёнат ҳисобланади.У давлат хизмати бўлган болалар боғчасининг директори эди.2018-йил бошида у тоғдаги сиёсий маҳбуслар лагерида хизмат қилишга мажбур бўлди.“Сиёсий лагерни чиқариб юборсангиз,давлат сирларини ошкор этмаслик тўғрисидаги қонунни бузганингиз учун ўлим жазосига ҳукм қилинади.Ўз жонини сақлаб,оиласига қўшилиш учун қонунни бузиб,ватанимдан паноҳ излашга мажбур бўлганини айтди.

Нурсултон Назарбоевга мактублар

25-май куни Сайрагул Саутбайнинг оиласи ва маҳалла фаоллари Олмаотада матбуот анжумани ўтказиб,миллий ва халқаро даражада ёрдам сўради.Фаоллар Хитойдаги этник озчиликларнинг ҳозирги аҳволини “геноцид” деб атади ва Нурсултон Назарбоевдан аралашишни сўради. Сайрагул Саутбайнинг турмуш ўртоғи Уали Слам, агар хотини қонунни бузса, Қозоғистонда суд қилинишини талаб қилди.

20-июн куни Талдиқўрғондаги маҳбус Нурсултон Назарбоевга хат ёзди.Мактуб матни журналист Сауле Абединованинг Фаcебоок’даги саҳифасида э’лон қилинган.Мактубда у Хитойдаги қозоқлар “оғир аҳволда экани”ни ва “ноқонуний хатти-ҳаракатлари учун ўз уйида жавобгарликка тортилишига тайёрлигини” айтиб, Қозоғистон фуқаролигини сўраган.

5-июл куни Германия тақиқланган халқлар жамияти қўлга олинган Сайрагул Саутбайни Хитойга экстрадиция қилмасликни сўраб Қозоғистон президентига мактуб йўллади.17-июл куни Сайрагул Саутбайнинг адвокати Абзал Куспан ўзининг Фаcебоок’даги саҳифасида Президентга очиқ хат ёзди.Мактубда у Нурсултон Назарбоевдан халқаро шартномалар бажарилишини та’минлаш ва Саирагул Саутбайнинг Хитойга экстрадиция қилинишига йўл қўймасликка ёрдам беришни сўраган

Сайрагулнинг лагерда кўрганлари

Сайрагул Саутбайнинг айтишича, лагерда 2500 га яқин одам бўлган.

"Мен кўрган энг кекса 84 ёшли аёл эди.Энг кичиги 13 ёшли болакай”,деди у.Унга кўра,лагердаги битта кичик камерада 20 киши ҳибсга олинган. Улар ҳар доим кишанланган. Шунингдек, у ўз ҳаракатларини кузатув камералари орқали кузатиб боради. Ҳожатхона ўрнига хонанинг бир бурчагида челак бор.

Лагердаги кун хитой тили дарслари билан бошланади.Кейин одамлар гуноҳларини тан олишади.Барча маҳбуслар мунтазам равишда таблетка ва укол олишади.Расмий версияга кўра,бу касалликларнинг олдини олишнинг йўлидир.Аслида эса маҳбуслар ана шундай тиббий тажрибалардан ўтган кўринади.Натижада, кўпчилик, эркаклар ақлини йўқотиб, ожиз бўлиб қолишади. У ҳам зўрланган, тирноқларини йиртиб ташлашган, тирноқ ва михлар билан қийноққа солишган.

Сайрагул Саутбай 2017-йилда лагерга мажбуран келганини айтади.Унга лагерда хитой тилидан дарс беришини айтишган.У имзолаган ҳужжатда қоида бузилган ёки юкланган вазифаларни бажармаган тақдирда ўлим жазосига маҳкум этилиши кўрсатилган.“Ҳужжат қамоққа олинганларнинг гаплашиши,кулиши,йиғлаши,бошқаларнинг саволларига жавоб беришни тақиқлайди.Сайрагулнинг сўзларига кўра,унга форма бериб, кичкина хонага жўнатишган. Тўшакнинг ўзи бетондан қилинган. Бироқ, унинг айтишича, маҳбусларнинг аҳволи бундан ҳам ёмонроқ. “Ҳар бир хонада ҳожатхона ўрнига пластик челак бор. Ҳар бир кишига кунига 2 дақиқа нажас қилиш учун вақт берилди. Ва челакдаги нажас кунига бир марта қуйилади. Тўлган бўлса ҳам эртага кутишимиз керак, - дейди Сайрагул Саутбай.

Лагерда Сайрагулга маҳкумларга хитой тилини ўргатиш,коммунистик партияларнинг тарғибот қўшиқларини ўргатиш вазифаси юкланган.Маҳбуслар “Мен Хитойни севаман”,“Коммунистик партияга раҳмат”,“Мен хитойликман”,“Мен Си Сзинпинни яхши кўраман” деган сўзларни такрорлашга мажбур.Унга кўра, тўғри қўшиқ куйламаган, тилни билмаганлар махсус “қора хона”ларда жазоланади. У ерда одамларни электр таёқ билан калтаклаб, михга ўтиришга мажбур қилишган. Ба'зилар шундай хонадан тирноқсиз қайтиб келишганини айтишади.

Бир пайтлар Сайрагул жазоланган эди.“Тунда лагерга янги маҳбуслар олиб келинди.Улар орасида қозоқ аёли ҳам бор эди.Қозоқ эканлигимни таниди,ёрдам сўраб,қучоқлаб олди. Мен унга жавоб бермадим. Ҳали ҳам мени жазоланг. Уни калтаклашди ва икки кун овқациз қолдирдилар ”, деди у. Унинг сўзларига кўра, лагердаги аёлларга қийин. Полициянинг айтишича, улар кўрган ҳар қандай аёлни зўрлашлари мумкин. Ҳатто гуруҳда зўрлаш ҳолатлари ҳам бўлган.

Кун давомида маҳбусларга гуноҳлари ҳақида ўйлаш учун вақт берилади.Бу ерда хитой тилини билмаслик,диний маросимларга риоя қилмаслик гуноҳ саналади.Сайрагул ҳам оромгоҳда кунига 3 маҳал овқат берилишини айтади.Гуруч ёки сабзавотли шўрва ва бир бўлак нон билан хизмат қилинг.Жума кунлари маҳбусларга чўчқа гўшти берилади.Ба'зилар диний э'тиқодлари туфайли уни исте'мол қила олмайди.Бироқ, у овқатдан бош тортгани учун жазоланишини айтади.

Суд жароёни

9-июл куни Жаркентнинг Панфилов туман суди хитойлик қозоқни Сайрагул Саутбайнинг ишини кўришни бошлади.Суд рус тилида бошланганидан кейин Саутбай суд жараёнини қозоқ тилида ўтказишни сўради.Судя судланувчининг илтимосини қаноатлантирди ва суд мажлисини 13-июлга қолдирди.

13-июл куни Саирагул Саутбай Қозоғистон Республикаси Жиноят кодексининг 392-моддаси (“Чегарани ноқонуний кесиб ўтиш”) бўйича айбдор деб топилди.

Суд жараёнида Сайрагул Саутбай ўзига қўйилган айбларни тўлиқ тан олишини айтди.Унинг айтишича,Хитойдаги сиёсий босим туфайли чегарани ноқонуний кесиб ўтишдан бошқа иложи йўқ.У Хитойда ўлим жазоси кутилаётгани ва Қозоғистонда ҳар қандай жазога рози бўлишини айтди.Судя Динара Куйкабаева Сайрагул Саутбайнинг прокурор билан жиноий келишувга эришиш ҳақидаги илтимосини қабул қилиб,навбатдаги суд мажлисини 23-июлга қолдирди.

23-июл куни бўлиб ўтган суд жараёнида прокурор Арзигул Имярова адвокат Абзал Куспаннинг айбни тан олиш тўғрисидаги келишувга эришиш ҳақидаги илтимосномасини рад этди.Музокаралар чоғида адвокат Абзал Куспан Саирагул Саутбайга ҳукмни тан олишни ва агар Қозоғистонда қолса,ҳар қандай жазога тайёр туришни таклиф қилди.Прокурор рад этиш сабабини тушунтирмади.

Судя Динара Куйкабаева тергов якунлангани ва баҳс бошланишини ма’лум қилди.Баҳс 1-августга қолдирилди.

1-август куни Жаркент шаҳрида бўлиб ўтган суд мажлисида прокурор Арзигул Имярова судланувчини бир қатор сабабларга кўра Қозоғистондан депортация қилмасликни сўради.Сабаблари:Саутбайнинг фарзандлари Қозоғистон фуқаролари,унинг фарзандлари билан учрашишини қонун та’минлаши керак. Бундан ташқари, айбланувчи жиноятга иқрор бўлди.

Прокурор олти ойлик синов муддатини сўради.Суд Саирагул Саутбайни Қозоғистон чегарасини ноқонуний кесиб ўтганликда айблаб,олти ой муддатга шартли озодликдан маҳрум қилди.

Швецияга кўчиши

Саирагул Саутбайнинг қочқинлик мақомини бериш ҳақидаги аризасини кўриб чиқиш учун Олмаота вилояти полиция бошқармаси томонидан тузилган комиссия унга �М2�қочқин мақомини�М3� беришдан бош тортди

2019-йил 3-июн куни Саирагул Саутбай оиласи билан Швецияга кўчиб ўтди.

Сайрагулнинг йўл харажатларини Швеция тўлаган.“Бу ерда сиёсий бошпана ҳам,қочқин ҳам эмас.Расмийлар Сайрагул Саутбайнинг оиласи билан Швецияга кетишига тўсқинлик қилмади. Этник қозоқнинг эри ва икки фарзанди қозоқ фуқаролигидан воз кечмаган ва туристик визалар билан чиқиб кетган.

Сайрагул Саутбай Озодлик билан суҳбатда ҳужжатларни расмийлаштириш учун Швецияга келганини айтди.Саутбайнинг сўзларига кўра,унинг ҳозирги мақсади Швеция фуқаролигини олиш, деб ёзади Озодлик.

Шу пайтгача Қозоғистондан умидимизни узганимиз йўқ.Эндиги мақсадимиз Швеция фуқаролигини олиш,Хитой таҳдидидан халос бўлиш,фарзандларимга яхши та’лим бериш,келажакда ўз халқига хизмат қиладиган қилиб тарбиялаш. Швеция давлати бизни жуда илиқ кутиб олди. Бу ерда қонун мукаммал, иш яхши бажарилган. Бизга барча шароитларни яратиб берди, – деди.

Саирагул Саутбай АҚШ халқаро �М4�Жасур аёллар�М5� мукофоти совриндори

Шинжондаги сиёсий ўқув лагерлари ҳақида илк бор гапирган ва ҳозир Швецияда истиқомат қилувчи хитойлик қозоғистонлик Саирагул Саутбай АҚШ Давлат департаментининг йиллик халқаро “Жасоратли аёллар” мукофотига сазовор бўлди.Саутбайга мукофотни 4-март куни Вашингтонда АҚШ Давлат котиби Майк Помпео ва биринчи хоним Мелания Трамп топширди.

Помпео мукофотларини топшириш маросимида “Саирагул Саутбайга та’зим қиламиз.У илгари шифокор бўлган.У ҳақиқатни гапиргани учун оиласидан ажралган,қамоққа ташланган,та’қибга учраган,ҳатто ўлимга ҳукм қилинган.У Хитой Коммунистик партиясининг Шинжондаги мусулмонларга қарши тазйиқларини энг очиқ танқид қилганлардан бири. Сайрагул Саутбай Шинжон лагерлари ҳақида хабар беришдан қўрқмади ва ҳозир ҳам ҳибсга олинганлар ва уларнинг қариндошларини ҳибсда кўрганларини айтиб беришга ундамоқда”.

Мукофот Давлат департаменти томонидан тинчлик, адолат,инсон ҳуқуқлари,гендер тенглиги ва аёллар ҳуқуқлари учун ўз ҳаётини хавф остига қўйган аёлларга берилади.