Ziyosfera

Sayyida al Hurra

Саййида ал Ҳурра (арабча: السيدة الحرة‎‎), асл исми Лалла Аиша бинт Али ибн Рашид ал-Аламий (арабча: للا عائشة بنت علي بن رشيد العلمي‎‎) (1485 — 1561-йил 14-июл), 1515 — 1542-йилларда Ҳакимат Тетуан (Тетуан губернатори) ва 16-аср бошларида хусусий раҳбар бўлган[1]. У Ваттосий Султон Аҳмад ибн Муҳаммаднинг хотини эди. У „замонавий даврда Ислом Ғарбининг энг муҳим аёл арбобларидан бири“ ҳисобланади.

Саййида ал Ҳурра

Саййида ал Ҳурра, замонавий рассом томонидан
Таваллуди
Лалла Аича бинт Али ибн Рашид ал-Алами

1485 - 1495
Вафоти 14-июл 1561-йил
Дини Сунний Ислом

Саййида ал-Ҳурра ҳаётини геосиёсий ва диний контекстларда, хусусан, унинг ҳаёти давомидаги мусулмон ва насроний империялари ўртасидаги курашда тушуниш мумкин. Мусулмон Усмонлилар 1453-йилда Константинополни эгаллаб олишди, бу Рим империясининг тугатилишини нишонлади. Португаллар 1487-йилдан бошлаб Марокашнинг ғарбий қирғоғидаги баъзи портларни эгаллаб олиб, мустамлакачиликни босиб олишганида Ал-Ҳурра икки ёшда эди. Бир неча йил ўтгач, Гранада католик монархлари Кастилия Изабелла И ва Арагонлик Фердинанд ИИ қўлига ўтди ва Испаниядаги мусулмонларни мажбуран қабул қилди.

Жазоирнинг Турк корсар Барбароссаси билан иттифоқ тузган[2] ал-Ҳурра Ғарбий Ўрта эр денгизини, Барбаросса эса шарқни назорат қилган[3]. У Тетуан префекти ҳам эди. 1515-йилда у Тетуанни бошқарган эри вафотидан кейин ислом тарихида қонуний равишда ал-Ҳурра (қиролича) унвонига эга бўлган охирги шахс бўлди. Кейинчалик у Марокашнинг бербер қироли Аҳмад ал-Ваттасига турмушга чиқди, аммо бунинг учун Тетуанни тарк этишдан бош тортди.

Этимология

Саййида ал-Ҳурра унвони „озод ва мустақил аёл; ҳеч қандай олий ҳокимиятга таъзим қилмайдиган суверен аёл“ деган маънони англатади. Ҳакимат Татван Тетуан губернатори деган маънони англатади.

Ёшлик даври

Саййида ал-Ҳурра тахминан 1485-1495 (ҳижрий 890-йиллар) ёки аниқроғи 1491-йилда[4] Андалусия зодагонларининг таниқли мусулмон оиласида туғилган, улар 149-йилда Фердинанд ва Изабелла Гранада мусулмон шоҳлигини забт этганларида оиласи билан Реконкиста охирида Марокашга қочиб кетган ва Чефчаоуэнга жойлашган. У Шариф Абд ас-Салом ал-Аламий ва у орқали Ҳасан ибн Алининг авлоди эди[5].

Саййиданинг болалиги бахтли ва хавфсиз ўтди. Болалигида унга биринчи даражали таълим берилди. У кастилиялик испан ва португал тилларини ўз ичига олган бир нечта тилларни биларди. Марокашлик машҳур олим Абдуллоҳ ал-Ғазвоний унинг кўплаб устозлари қаторида бўлган. У 16 ёшида Али ал-Мандрининг набираси ёки жияни, отасининг дўсти ва Тетуан шаҳрининг асосчиси ва губернатори бўлган ўзидан 30 ёш катта Андалусиялик Мавриялик қочқин одамга турмушга чиқди[6]. У болалигиданоқ турмуш ўртоғига ваъда қилинган эди.

Тетуан губернатори сифатида

Ақлли аёл Ал Ҳурра эрига бизнес ишларида ёрдам берар экан, кўп нарсаларни ўрганди. У амалда вице-губернатор эди, эри ҳар сафар шаҳар ташқарисига чиққанида ҳокимият бошқарувини унга ишониб топширарди. 1515-йилда эри вафот этганида, унинг қудратини кўришга одатланган аҳоли уни Тетуан губернатори сифатида қабул қилиб, унга ал-Ҳурра унвонини беришди. Испания ва португал манбалари ал-Ҳуррани „дипломатик ўйиндаги шерик“ деб таърифлайди. Баъзи тарихчиларнинг фикрига кўра, ғайриоддий „ал-Ҳуррани ҳукмдор сифатида қабул қилиш даражаси“ „Андалусияликларнинг Испаниядаги монарх оилаларидан, масалан, Кастилиялик Изабелла И каби аёллар ҳокимиятини мерос қилиб олиш билан танишиши“ билан боғлиқ бўлиши мумкин. Бошқаларнинг фикрича, ал-Ҳурра губернатор сифатида муваффақият қозонган, чунки у „Ғарбий Ўрта ер денгизи қароқчиларининг сўзсиз раҳбари“ эди.

1541-йилда у Марокаш Ваттосийлар сулоласининг султони Аҳмад ал-Ваттасининг турмуш қуриш таклифини қабул қилди, у Фездан Тетуанга унга уйланиш учун борган. Унинг у билан никоҳи Марокаш қиролининг ўз пойтахтидан ташқарида турмуш қуришининг ягона қайд этилган мисоли эди. Бу ал-Ҳурра Тетуан маликаси ролидан воз кечишга ёки ҳатто никоҳ маросими учун шаҳарни тарк этишга тайёр эмаслиги сабабли содир бўлди ва ал-Ваттасини унинг олдига келишга мажбур қилди. Тахминларга кўра, Саййида ал-Ҳурра Султонга уйланган бўлса-да, Тетуанни бошқаришдан воз кечмаслигини ҳаммага кўрсатиш учун буни талаб қилган.

Саййида ал-Ҳурра саргузаштли ва романтик ҳаёт кечирди. У укаси Моулай Иброҳимни Фес султони Аҳмад ал-Ваттасига вазир этиб тайинлади ва бу Рашидларни Испания ва Португалиянинг тез ўсиб бораётган кучларига қарши Марокашни бирлаштириш учун асосий ўйинчиларга айлантирди[7].

Қароқчи сифатида

Саййида Гранададан қочишга мажбур бўлган хўрликни на унутиб, на кечира олди. „Христиан душмани“ дан ўч олиш истагида у қароқчиликка мурожаат қилди. У Жазоирлик афсонавий Усмонли адмирали Ҳайреттин Барбаросса билан алоқа ўрнатди. Қароқчилик тез даромад келтирди, „асирлар учун ўлжа ва тўлов“, шунингдек, Андалусияга қайтиш орзусини сақлаб қолишга ёрдам берди. У насронийлар томонидан Ўрта ер денгизи устидан ҳокимиятга эга бўлган ва португал ва испан асирларини озод қилган малика сифатида ҳурматга сазовор эди. Масалан, Фотима Мерниссий "Унутилган Ислом маликалари" асарида 1540-йилга оид испан тарихий ҳужжатларини эслатиб ўтади, уларга кўра Гибралтардаги муваффақиятли қароқчилик операциясидан сўнг „испанлар ва Саййида ал-Ҳурра ўртасида“ музокаралар бўлиб, қароқчилар „кўп ўлжа ва кўп маҳбуслар“ олишган.

Кейинги ҳаёти

У 30 йил қироличалик қилганидан кейин куёви Муҳаммад ал-Ҳасан ал-Мандри 1542-йил октабрда уни тахтдан ағдарди[8]. Ямен Тимес газетасига кўра, ал Ҳурра „ мулк ва ҳокимиятдан маҳрум қилинган“ эди. Ўз тақдирини тан олиб, ал-Ҳурра Чефчаоуэнга нафақага чиқди ва у ерда яна 20 йил яшади.

Калифорния билан муносабатлар

Саййида ал-Ҳурра Калифия афсонаси учун илҳом манбаи бўлиб, Калифорния номини билвосита илҳомлантирган бўлиши мумкин.

Манбалар

  1. ↑ „Малика ВИ: Саййида Ал-Ҳурра“. Муслим Ҳеритаге (2018-йил 8-феврал). Қаралди: 2022-йил 9-апрел.
  2. ↑ Клаусман, Улрике. Wомен Пиратес анд тҳе Политиcс оф тҳе Жоллй Рогер. Персеус Боок ЛЛC, 2010 — 98-бет. ИСБН 978-1282000018. ОCЛC 892994261. 
  3. ↑ Қази, Моин. Wомен ин Ислам : эхплоринг неw парадигмс, 2015. ИСБН 9789384878030. ОCЛC 906544767. 
  4. ↑ Элбл, Мартин. Португуэсе Тангиэр (1471-1662): Cолониал Урбан Фабриc ас Cросс-Cултурал Скелетон (эн). Байwолф Пресс / Éдитионс Байwолф, 2013-12-27 — 242-бет. ИСБН 978-0-921437-50-5. 
  5. ↑ Кугле, Сcотт А.. Суфис анд Саинц' Бодиэс: Мйстиcисм, Cорпореалитй, анд Саcред Поwер ин Ислам (эн). Унив оф Нортҳ Cаролина Пресс, 2011 — 300-бет. 
  6. ↑ Арчивос дел Институто де Эстудиос Африcанос, Волуме 4. Эл Институто, 1950 - Институто де Эстудиос Африcанос (Cонсежо Супериор де Инвестигаcионес Cиэнтíфиcас (Спаин)), 1950 — 85, 94, 97-бет. 
  7. ↑ Верде. „Малика ВИ: Саййида Ал-Ҳурра“. АрамcоWорлд (жануарй–фебруарй 2017). 2025-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-июл.
  8. ↑ Даоуд, Моҳаммед. Ҳисторй оф Тéтоуан (تاريخ تطوان) (ар), 1993 — 122-бет. Қаралди: 7-октабр 2018-йил.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sayyida_al_Hurra" dan olindi