Scientism
Сcиэнтизм (о'қилиши - "сайинтизм") — бу илм-фан методлари ва тушунчаларининг барча билим соҳаларига татбиқ этилиши кераклиги ҳақидаги нуқтаи назар[1]. Ушбу ёндашув тарафдорлари илм-фан энг ишончли билим манбаи эканлигини та’кидлайди ва кўпинча фалсафа, дин ёки сан’ат каби бошқа билим тармоқларини иккинчи даражали деб ҳисоблашади[2].
Та’рифи ва моҳияти
Сcиэнтизм деганда илмий метод ва эмпирик далилларнинг инсон билими учун ягона асос эканлигини та’кидлайдиган қараш тушунилади. Ушбу нуқтаи назар бўйича, фақат илмий метод ёрдамида синаб кўриш ва кузатиш мумкин бўлган ҳодисалар ҳақиқий билим сифатида қабул қилиниши керак. Шу сабабли, сcиэнтизм тарафдорлари метафизик, диний ёки субектив билим шаклларини ишончсиз деб қарашади.
Сcиэнтизмни икки асосий шаклга ажратиш мумкин:
- Заиф сcиэнтизм – илм-фанни энг ишончли билим манбаи сифатида қабул қилиш, лекин бошқа билим тармоқларининг ҳам қисман қийматга эгалигини тан олиш.
- Кучли сcиэнтизм – фақат илм-фан ҳақиқий билим бера олади, деган фикр. Бошқа билим шакллари (масалан, фалсафа ёки дин) мутлақо ишончсиз деб ҳисобланади.
Тарихи ва ривожланиши
Сcиэнтизмнинг илдизлари қадимги Юнонистон даврига бориб тақалади, айниқса Аристотелнинг эмпирик кузатишларга асосланган фалсафасида кўринади. Лекин ҳозирги замонавий шаклда сcиэнтизм ХИХ-ХХ асрларда, айниқса илмий тараққиётнинг ривожланиши ва позитивизм фалсафасининг шаклланиши билан оммалашди[3].
Ўтган асрларда А. Конт томонидан илгари сурилган позитивизм оқими сcиэнтизмнинг асосий негизларидан бири бўлиб хизмат қилган. Ушбу оқимга кўра, барча билим тажрибага асосланиши ва илмий метод ёрдамида исботланиши керак. ХХ асрда эса Карл Попер, Томас Кун ва бошқа файласуфлар сcиэнтизмнинг чегараларини кўрсатиб берганлар ва илм-фаннинг абсолют ҳақиқат эмаслиги ҳақида баҳс юритганлар.
Сcиэнтизм ва дин
Сcиэнтизм кўпинча диний қарашлар билан зиддиятли деб ҳисобланади, чунки у кўпгина диний да’воларни исботланмайдиган ёки текшириб бўлмайдиган деб кўради. Айниқса, материалистик сcиэнтизм тарафдорлари коинот ва ҳаётнинг келиб чиқишини тўлиқ илмий тушунтириш мумкин деб ҳисоблайдилар.
Бироқ, ба’зи олимлар ва файласуфлар илм-фан ва диннинг бир-бирини тўлдириши мумкинлигини та’кидлайдилар. Масалан, Стивен Жей Гоулд илмий билим ва диний э’тиқодни иккита мустақил соҳа сифатида кўриб, уларни бир-биридан ажратиш кераклигини айтган.
Танқидлар
Сcиэнтизм кўплаб файласуфлар томонидан танқид қилинган. Ушбу танқидларнинг асосий йўналишлари қуйидагилардир:
- Фалсафий чекловлар – Карл Попер илмий назариялар фалсификация қилиниши кераклигини та’кидлаган ва илмий методнинг ўзини ҳам танқидий баҳолаш лозимлигини айтган.
- Илмий редуксионизм – Гуманитар фанлар ва сан’ат каби соҳалар илмий метод билан тўлиқ тушунтириб бўлмайдиган мураккаб ҳодисалар билан шуғулланади.
- Ахлоқий оқибатлар – Агар фақат илм-фан билимнинг ягона манбаи деб қабул қилинса, бу ахлоқий ва эстетик қадриятларнинг ролини камайтириши мумкин.
Манбаалар
- ↑ „"Глоссарй Дефинитион: Сcиэнтисм". ПБС.орг. 1999.“.
- ↑ „"Сcиэнтисм". Мерриам-Wебстер.cом. Мерриам-Wебстер.“.
- ↑ Элкус, Савилла Алиcе (1909). „Ревиэw оф Ла Пҳилосопҳиэ Модерне“. Тҳе Жоурнал оф Пҳилосопҳй, Псйчологй анд Сcиэнтифиc Метҳодс. 6-жилд, № 2. 51–53-бет. дои:10.2307/2011609. ИССН 0160-9335.