Sekeshfexervar
Секешфехервар ( венг.: Сзéкесфеҳéрвáр [ˈсеːкɛʃфɛˈҳеːрваːр]) — Венгриядаги шаҳар, Феер округининг ма’мурий маркази. Аҳолиси – 99 060[1] (2014-йил ҳолатига кўра) нафар киши. Ўрта асрларда Секешфехервар Венгриядаги энг муҳим шаҳар, подшоҳ қароргоҳи жойлашган. Шаҳарда 37 та шоҳ тож кийган, 15 та ҳукмдор дафн этилган.
Секешфехервар | |
|---|---|
 Байроқ  Герб | |
| Ҳукумат | |
| • мер | Андраш Чер-Палкович |
| Майдон | 170.89 км2 (65.98 кв ми) |
| Телефон коди |
+36 22 кенглик = |
География ва транспорти
Шаҳар Будапештдан 65 километр жануби-ғарбда, Дунайнинг ғарбий текислигида, тахминан пойтахтнинг ярим йўли ва Балатон кўли орасида жойлашган. Секешфехервар — йирик темир йўл кесишмаси бўлиб, Будапешт мамлакатнинг энг йирик шаҳарлари, автомобил ва темир йўл орқали боғланган.
Этимологияси
Шаҳар номини венгерча "Оқ тахт шаҳри" деб таржима қилиш мумкин. Лотинчада "Алба Регия" ма’носини беради, бу ном ўрта асрларда ма’лум бўлган. Венгерча сзéк "тахт" деган ма’нони англатади ва олдинги Венгрия шаҳар тарихидаги ролини акс эттиради, қачонки у қиролларнинг турар жойи бўлган. Венгерча феҳéр — "оқ", венг. вáр — "қал’а", "шаҳар"деган ма’нони англатган. Турклар ҳукмронлиги даврида шаҳар Белград ёки Истолни Белград номи билан танилган. Австрия империяси даврида шаҳар Штулвайсенбург (нем. Стуҳлwеиßэнбург) деб аталган.
Тарихи
Рим империяси даврида Секешфехервар ўрнида аҳоли турар жойи бор эди. Бугунги кундаги Венгрия шаҳри 972-йилда, афсонага кўра, уларни замонавий Венгрия ҳудудига кўчиришга бошчилик қилган венгерларнинг етакчиси Арпад чодири жойлашган ерда ташкил этилган. Шаҳарга Арпаднинг эвараси - княз Геза асос солган. Шаҳар ҳақида биринчи қўлёзма 1009-йилга тўғри келади. 970-йилларнинг охирида Геза ўз қароргоҳини Эстергомга кўчирди, аммо бу Секешфехервар сўнишига та’сир этмади. Аксинча, шаҳар тез сур’атлар билан юксала борди, авлиё Иштван даврида шаҳарда сопол қўрғонли қал’а, улуғвор эҳромлар (1039) урилган. Иштван ҳукмронлиги даврида Секешфехервар шаҳар ҳақ-ҳуқуқларини олди.
Ўрта асрларда Венгрия қироллари Секешфехерварда тож кийишган. Шаҳарда жами 37 та тож кийдириш маросими ўтказилди (бошқа ма’лумотларга кўра 38 та). Пётр Орсеоло биринчи бўлиб 1038-йилда тож кийган бўлса, 1526-йилда сўнггиси тож эгаси — Янош Заполяи эди. Маҳаллий соборда 15 та қирол дафн этилган, улар орасида — авлиё Иштван И, Бела ИИ, Буюк Лаёш, Матяш Корвин ва бошқалар бўлган.
1222-йилда бу жойда қирол Андраш ИИ томонидан "Олтин буқа" чиқарилди, у зодагонларнинг ҳуқуқлари ва қироллик мажбуриятларини кафолатлайди. 1848-йилгача унга Венгрия Конститусияси асос қилиб олинган эди.
1242-йилги мўғуллар босқини шаҳарга жиддий зарар етказмади, босқинчилар атрофни сув босгани боис, катта тошқин туфайли Секешфехерварни айланиб ўтишга мажбур бўлдилар. Шаҳарнинг гуллаб-яшнаши ХВИ асрда турклар босқинига қадар давом этган.
1543-йилда турк қўшинлари Секешфехеварни қамал қилди ва узоқ қамалдан кейин шаҳарни эгаллади. Улар томонидан биноларнинг аксарияти вайрон қилинган, сақланиб қолган черковлар эса масжидларга айлантирилган. Подшоҳларнинг қабрлари талон-торож қилинган ва вайрон қилинган, порох омборига айланган эҳром эса ёнғин ва портлашдан сўнг чақмоқ уришидан кейин бутунлай вайрон бўлган.
1688-йилда шаҳар турклар бўйинтуруғидан озод қилинди[2]. ХВИИ аср охири ХВИИИ аср бошларида шаҳар қайта барпо этилди, Австрия бароккоси услуби етакчи бўлади. Шаҳарнинг сезиларли даражада камайган венгер аҳолиси немис ва серб мустамлакачиларининг кириб келиши эвазига қопланди. 1777-йилда шаҳар эпископнинг қароргоҳига айланди, марказий майдонда эса ҳашаматли сарой бўй чўзади. ХИХ асрга келиб, шаҳар аҳолиси 12 минг нафар кишидан ошди.
Иккинчи жаҳон уруши пайтида шаҳарни янги синовлар кутаётган эди. 1945-йил бошида Секешфехервар ва унинг атрофида 5-танк дивизияси (4-танк корпуси) ва 3-Украина фронти 4-гвардия армиясининг 21-гвардия ўқ отиш корпуси қўшинлари (1945-йил январда[3]) ўртасида шиддатли жанглар бўлиб ўтади ва март ойида 6-танк қўшини ва 2 ва 3-Украина фронтлари қўшинлари ўртасида (Балатон мудофаа операсияси) уруш олиб борилади. Исён пайтида шаҳардаги биноларнинг деярли ярми вайрон бўлади, 10 минг нафардан ортиқ аҳоли ҳалок бўлади. Шаҳар қабристонидаги оммавий қабрларга 4138 совет аскарларининг жонсиз тана қолдиқлари, шу жумладан икки нафар Совет Иттифоқи Қаҳрамонлари дафн этилган[4] .
Урушдан кейинги даврда шаҳар қайта қурилди. Шаҳарнинг тарихий марказидаги барокко бинолари қайта тикланди, шаҳарнинг қолган қисми эса сосиалистик мамлакатларга хос замонавий типик турар-жой бинолари билан барпо қилинади. Секешфехервар йирик саноат марказига айлантирилади. «Икарус» автобус заводи ва «Видеотон» телерадио ускуналари заводи шаҳардаги энг аҳамиятли корхоналари саналади. 1970-йилларнинг охирларида шаҳар аҳолиси биринчи марта 100 минг нафар кишидан ошади.
90-йилларга келиб, сосиалистик тузум қулагандан сўнг, шаҳар ва унинг саноати оғир инқирозни бошдан ўтказади. Замонавий Секешфехервар — замонавий саноат ва юқори технологияларга йўналтирилган шаҳар бўлади.
Манбалар
- ↑ Ежегодное издание «Административная Венгрия», Центральное Статистическое Бюро, 2014.
- ↑ Албан Бутлер, Паул Бурнс (2000). Бутлер'с Ливес оф тҳе Саинц. п. 159. ИСБН 0-86012-256-5.
- ↑ Эаст Пруссиа Ор Силесиа?. Тҳе Тимес, 23 Жануарй 1945
- ↑ Виктор Сокирко. „Венгерский погост России“. Комсомольская правда (2012-йил 14-ноябр). 2015-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-феврал.