Self determination haqida
О'з тақдирини о'зи белгилаш ҳуқуқи ( Турк тиллари уюшмаси томонидан тавсия этилган о'з тақдирини о'зи белгилаш ёки о'з тақдирини о'зи белгилаш ) халқларнинг о'з келажагини белгилаш учун одатий тушунчасидир. Умуман олганда, бу халқларнинг о'з хоҳиш-иродаси билан о'з сиёсий аҳволини, иқтисодий, ижтимоий ва маданий ё'лларини белгилаши билан белгиланади. Шунга ко'ра; о'з тақдирини о'зи белгилаш ҳуқуқи фақат миллатнинг о'зига тегишли; Миллат ҳаётига зўрлик билан аралашишга, мактаб ва бошқа муассасаларни вайрон қилишга, урф-одат ва ан’аналарига ҳужум қилишга, тилини бўғишга, эркинликларини чеклашга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Бу со'з инглизча селф детерминатион со'зидан олинган.
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги о'з тақдирини о'зи белгилаш ҳуқуқидан муҳимроқ эканлигини тан олади. Мирослав Лайчак, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг муддатли матбуот котиби; о'з тақдирини о'зи белгилаш асосий ҳуқуқ бо'лса-да, бу ҳуқуқни амалга ошириш учун иккита шарт зарурлигини та'кидлади;[1][2]
- Бу ҳуқуқдан фойдаланишда давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги бузилмайди.
- Бу ҳуқуқдан фойдаланиш чог'ида масалада тараф бо'лган ҳар бир киши рози бо'лади.
О'зининг келиб чиқиши нуқтаи назаридан у 1795 йилда Франсия инқилоби даврида э'лон қилинган инсон ва фуқаролар ҳуқуқлари то'г'рисидаги баёнотга мос келади. Ушбу атаманинг биринчи қо'лланилишини 18-асрда, миллий давлат тушунчаси шакллана бошлаганда қабул қилиш мумкин бо'лса-да, тушунчанинг замонавий ма'носи унинг 20-аср бошларида қо'лланилишидир. Бу концепцияни 1914 йилда болшевиклар етакчиси Владимир Ленин айтган, кейин эса АҚШ президенти Вудро Вилсон Биринчи жаҳон уруши пайтида ва ундан кейин бу атамани тез-тез ишлатиб келган. Бироқ, бу атама Уилсон тамойиллари деб номланувчи 14 бандлик декларациянинг бирон бир моддасига киритилмаган.
Бу даврда ушбу тамойилга энг ко'п э'тибор қаратган давлатлар ко'плаб халқларни о'з ичига олган Усмонли империяси ва Чор Россияси каби давлатлар эди. Бу давлатларда яшовчи ва шу тамойилни мақсад қилган кўплаб халқлар ўзларининг мустақиллик урушларини олиб боришган. Бошқа томондан, ко'плаб экспансионист давлатлар ушбу мустақил давлатлардан фойдаланиш учун мандат ва ҳомийлик тизимидан фойдалана бошладилар. 1914 йилги машҳур "Халқларнинг о'з тақдирини о'зи белгилаш ҳуқуқи" мақоласида Ленин вазиятни қуйидагича ифодалаган;[3]
Совет Иттифоқида қо'ллаш
1936 йилги Совет Конституцияси ана шу тамойил асосида тайёрланган ва халқларнинг тўлиқ тенглигини назарда тутган эди. 1936 йил 25 ноябрда Совет Иттифоқи Коммунистик партиясининг Бош котиби Иосиф Сталин Конституция лойиҳасини э'лон қилган ма'рузасида шундай деди: "Совет конституцияси иқтисодий, ижтимоий, давлат ва у заруратдан келиб чиқади. маданий ҳаётининг барча жабҳаларида бир хил ҳуқуқларга эга бо'лиш. У совет жамиятида бу масала ниҳоятда муҳим эканини та’кидлади. Бироқ, Сталин; У Лениндан кейин бу мавзуга энг ко'п қизиққан совет раҳбарларидан бирига айланди ва бу тамойилнинг жамиятлардаги аҳамиятини қуйидагича ифодалади;[4]
Аммо бу тамойил, Сталиннинг фикрича, миллат ҳар қандай ан'ана ва институтни қо'ллаб-қувватлайди, дегани эмас. Ҳар қандай халқнинг зулмига қарши курашда у миллатнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини та’минлабгина қолмай, балки халқнинг меҳнаткаш табақаларини ўша халқнинг зарарли урф-одатлари ва институтларидан халос бўлишига ёрдам беради.[5]
- ↑ „Тҳе Латест: УН чиэф ҳопес сидес wилл солве Cаталан cрисис“. CНБC (2 эким 2017). 3 эким 2017да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7 эким 2017.
- ↑ „Cаталан леадер ургес полиcе wитҳдраwал ас Мадрид дефендс cраcкдоwн“. Деуцче Wелле (2 эким 2017). 11 эким 2017да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7 эким 2017.
- ↑ Ленин В.İ,, Улусларıн Кенди Кадерини Тайин Ҳаккı, Сол Яйıнларı, Биринcи Баскı, 1979
- ↑ Ленин, Владимир; Сталин, Жозеф. Марксизм ве Улусал Сорун, Эвренсел Басıм Яйıн, с. 133-34 ве с 24-25.
- ↑ Бир киşи: Сталин, Бир каврам: УККТҲ Wебархив андозасида хато:
|урл=қийматини текширинг. Бўш., Эвренсел, 22 Теммуз 2016, Эриşим тариҳи: 24 Теммуз 2016.