Ziyosfera

Semey

Семей (қозоқча: Семей) — Қозоғистоннинг Шарқий Қозоғистон вилоятидаги шаҳар (1782-йилдан). Иртиш дарёсининг ҳар иккала соҳилида, ўнг қирғоғидаги пристан. Темир йўл тугуни. Аҳолиси 309 574 киши (2012-йил). Рус ҳарбийлари Қозогистоннинг шу ҳудудларини эгаллаш мақсадида, 1718-йилда ҳарбий истеҳком сифатида қурган (Иртиш дарёси бошланган жойдан 18 км қуйида). ХВИИИ асрда транзит савдо маркази. 1776-йилдан ҳозирги ўрнида. 1782-йилгача Семипалатка деб аталган. (қалъа ёнида 7 та уй бўлган, номи шундан). 1920—28 йилларда губерня, 1928— 32 йилларда округ , 1932-йилдан Шарқий Қозоғистон вилояти, 1939—90 йилларда Семипалатинск вилояти маркази, 1929-йилда Семейдан Туркистон — Сибир темир йўли ўтган. Енгил ва озиқ-овқат саноати тармоқлари етакчи ўринда. „Казахкабел“, дарё кемасозлиги, кема таъмирлаш, газ аппаратураси, арматура, семент заводлари бор. Металлсозлик, руда бойитиш, „Алтайзолото“ комбинатлари, қурилиш материаллари корхоналари ишлаб турибди. Ф. М. Достоевский ва қозоқ шоири Абай Қўнонбоев адабиймемориал музейлари бор. Семей атрофидаги ҳудудда 1997-йил гача ядро қуроли ер ости синовларининг ўтказиш полигони бўлган (синовлар 1991-йилда тўхтатилган).[2][3]

Семей

қозоқча: Семей
шаҳар
[[Филе:||132пх]]
{{{rasmiy_nomi}}}ning rasmiy gerbi
Герб
50°24′40″Н 80°13′39″Э / 50.41111°Н 80.22750°Э / 50.41111; 80.22750
Мамлакат Қозоғистон
вилоят Шарқий Қозоғистон вилояти
Ҳукумат
 • Аким Каримов Айбек Муталапханович
Асос солинган 1718
Аввалги номлари Семипалатинск
Майдон 210 км2 (81 кв ми)
Расмий тил(лар)и қозоқча
Аҳолиси
 (2021)
 352 000
Миллий таркиб қозоқлар 72,90 %
руслар 23,07%
татарлар 2,42 %
олмонлар 0,56 %
[1]
Вақт минтақаси УТC+6
Телефон коди +7 7222
Почта индекс(лар)и Ф1*****
Автомобил коди Ф, У, 16
Semey xaritada
Semey
Семей
Semey xaritada
Semey
Семей

Тарихи

Семейнинг пойдевори 1718-йили қурилди, Петр 1 шарқий тарафига ва Иртиш тарафидаги жойларига қўрғон қуриш тўғрисида фармон чиқарди, қурилиш 1714-йилдан 1720-йилгача давом этди. 1718-йилда Семипалат қўрғони подполковник П.Ступиннинг бошқаруви билан „тўлиқ қурол-аслаҳалар ёрдамида қуриб битказилди“.

Семипалат қўрғони Россия билан Қозоғистон ўртасидаги асосий савдо марказларининг ривожланишида муҳим ўрин эгаллади. Семейнинг илк бор ташкил топганидан бошлаб, бунда савдо қилиш учун жунғор қалмоқлари, бухороликлар, тошкентликлар, қўқонликлар кела бошлашди. Осиёлик савдогарлар томонидан савдо операцияларини бошқариш мақсадида 1728-йилдан божхона қурилди. Йилнинг бошларида Семей божхонаси Москвадаги Давлат Комерс-Коллегия бош бошқармасида жойлашган Сибир фармонига амал қилди. 1776-йили Ғарбий-Сибир генерал-губернатори қўрғоннинг янги лойиҳасини тузиш учун капитан И. Г. Андреэвни юборди. Истеъдодли инженер, қўрғонларни қайта қуриб, йўллар, кўприклар барпо қилди, йўллар билан тўсиқларнинг, қўрғонларнинг режаси билан харитасини туширди. Янги қўрғонга эски қўрғон халқлари, қозоқлар, ҳарбий кишилар, шунга ўхшаш савдогар кишиларнинг кўпчилиги кўчиб кела бошлади. 1854-йилнинг 1-октабрида Семей вилоятининг очилиш маросими бўлди. Кичкинагина Семей шаҳри бирдан вилоятга айланди. Қайта ташкил топган вилоят Россия империяси таркибидаги энг кўламлиси бўлди. Шаҳар думаси билан Шаҳар суди бекитилади. 1858-йили ташкил топган кўламли Семей вилоятида — 261 487 киши истиқомат қилди. 1873-йилдан Семейда телеграф, 1910-йилдан телефон ва Қозоғистондаги тўнғич сув ўтказиш воқеалари рўй берди. 1906-йили юқори Иртишда сув орқали алоқанинг расмий очилиш маросими бўлди. ХИХ асрнинг охири билан ХХ асрнинг бошида Семей вилоятида маҳсулотни илк бор қайта ишлаш корхонаси ташкил топди. ХХ асрнинг бошида Россиянинг йирик фирмалари ва фабрикалари ёрдамида жун, тери тайёрланди. 1863-йили шаҳарда 2 та ўқув юрти фаолият юритди. Унинг ичида бир уездли билим юрти, 2 та черков-приход билим юрти, 14 та қозоқ ва 9 та татар мактаблари бўлди. 1864-йили аёллар мактаби 2-разрядли билим юрти сифатида қайта ташкил топди. ХИХ асрнинг охирлари ва ХХ асрнинг бошида шаҳарда эркаклар ва аёллар классик гимназиялари, муаллимлар семинарияси фаолият юритди.

Аҳолиси

Шаҳар аҳолининг сони 2012-йилги маълумот бўйича 309 574 кишини ташкил этди. Шаҳар кўп миллатли ҳисобланади, шаҳарнинг миллий таркибини қуйидаги жадвалдан кўришингиз мумкин:

Йили 1881 1897 1910 1926 1939 1959 1979 1989 1999 2009
Аҳоли 17 820 26 353 34 400 56 100 109 700 149 800 270 400 334 402 269 574 299 264

Шаҳар аҳолисининг миллий таркиби 2010-йил 1-январ:[4][5]

Билим

Семей давлат педагогика институтининг бош корпуси

Шаҳарда 2008-йилги маълумотга асосан 73 та мактаб мавжуд, шулардан 68 таси — умумий ўрта мактаб, 1 таси — асосий, 3 таси — бошланғич, 1 таси — боғча-мактаб. Қозоқ тилидаги мактаблар сони 26 та, рус тилидагиси 13 та, икки тилли мактаблар 33 та. Шаҳарда чизиқли жонли 56 та мактаб жойлашган, 27 таси қишлоқ ҳудудларда жойлашган.

Манбалар

  1. ↑ „Департамент статистики Восточно-Казахстанской области. Паспорт области / Регионы / г. Семей“. Агентство Республики Казахстан по статистике. 2013-йил 5-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 29-декабр. (WебCите сайтида 2013-01-05 санасида архивланган)
  2. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  3. ↑ „Указ Президента Республики Казахстан от 21 июня 2007 года № 351 «О переименовании города Семипалатинска Восточно-Казахстанской области»“. 2012-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-июн. (WебCите сайтида 2012-06-24 санасида архивланган)
  4. ↑ „Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на начало 2010 года“. Агентство Республики Казахстан по статистике. 2012-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-май. (WебCите сайтида 2012-06-27 санасида архивланган)
  5. ↑ „Национальный состав населения Казахстана по переписи 2009“. 2013-йил 12-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-май. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Semey" dan olindi