Sensor eshitish tizimi

</бр> Ташқи қулоқ: бош суяги ; эшитиш канали ; аурикула .
</бр> О'рта қулоқ: тимпаник мембрана ; овал ойна ; маллеус ; анвил ; узенги .
</бр> Ички қулоқ: ярим доира каналлари ; салянгоз-чиғаноқ ; нервлар ;эвстахиэв трубаси
Сенсор эшитиш тизими - бу акустик стимулларни баҳолаш орқали ҳайвонларнинг атроф-муҳитда ҳаракат қилиш қобилиятини аниқлайдиган сенсорли тизимдир. Эшитиш тизимининг периферик қисмлари ички қулоқда жойлашган бўлиб, эшитиш органлари ва фоноресепторлар билан ифодаланади. Сенсор тизимларини (эшитиш ва визуал) шакллантириш асосида нутқнинг номинатив (номлайдиган) функсияси шаклланади - бола обектларни ва уларнинг номларини бирлаштиради.
Инсоннинг сенсор эшитиш тизими
Эшитиш тизими инсоннинг энг муҳим ҳиссий тизимларидан бири ҳисобланади, чунки у шахслараро мулоқот воситасидир. Ҳар хил частоталар ва кучли ҳаво тебранишлари бо'лган акустик (товуш) сигналлари ички қулоқнинг колеасида жойлашган эшитиш рецепторларини қо'зг'атади. Ушбу рецепторлар биринчи эшитиш нейронларини фаоллаштиради, шундан со'нг сенсорли ма'лумотлар эшитиш қобиг'ига узатилади[1].
Инсоннинг сенсор эшитиш тизими-жуфт орган-қулоқлардан иборат бўлиб, 3 та қисмга бўлинган:ташқи қулоқ, шу жумладан қулоқнинг ташқи қисми ва қулоқ канали; о'рта қулоқ, шу жумладан эшитиш суяклари ва қулоқ; ички қулоқ[2].
; 1-Ташқи қулоқ. Аурикуланинг ҳуни шаклидаги шакли космосдаги товушни локализация қилиш учун зарурдир. Эшитиш канали товуш то'лқинларини то'плайди. Эшитиш суяклари, тимпаник мембрана, товуш то'лқинларини салянгозга- чиғаноққа етказиш учун механик тизим сифатида ҳаракат қилади. Коҳлеада товуш энергияси эшитиш нерв толалари томонидан эшитиш идрокига жавоб берадиган мия қисмларига узатиладиган асаб импулсларига айланади. Бизни турли хил товушлар, жуда заиф (қушларни куйлаш), жуда баланд (мусиқа, қичқириқ, саноат шовқини) о'раб олади. Бир вақтнинг о'зида баланд ва сокин овозни тинглаш билан, баланд овоз жим бо'лганда, камуфляж феномени пайдо бо'лади[3]. Ташқи эшитиш канали товуш тебранишларини тимпаник пардага о'тказади, бу ташқи қулоқни тимпаник бо'шлиқдан ёки о'рта қулоқдан ажратиб туради. Бу юпқа (0,1 мм) бо'линма бо'либ, ичкарига ё'налтирилган воронка- конус шаклига эга. Овоз тебранишлари ташқи эшитиш ё'ли орқали ҳаракат қилгандан со'нг, мембрана тебранишни бошлайди[1].
; 2-О'рта қулоқ. О'рта қулоқда учта суяк бор бўлиб, булар: болг'ача, сандонча ва ўзанги. Улар қулоқнинг тебранишларини ички қулоққа кетма-кетликда узатадилар. Болг'анинг тутқичи қулоққа то'қилган, унинг бошқа томони анвилга уланган. Сандонча о'зи тебранишларни узатади, бу тимпаник мембрананинг тебранишларини камайтирилган амплитуда бўлиб, аммо кучайган кучни узатади. О'рта қулоқда иккита мушак бор: узанг (м. стапедиус) ва тимпаник мембранани тортадиган (м. тенсор тймпани). Улардан биринчиси, ҳаракатни чеклайди, иккинчиси эса тимпаник мембрананинг кучланишини камайтиради ва кучайтиради. Тахминан 10 мс қисқариб, бу мушаклар ички қулоқни кўп юкдан ҳимоя қилади.
- 3- Ички қулоқ -чиғаноқнинг тузилиши.
Ички қулоқда диаметри 0,04 мм, тепасида 0,5 мм бо'лган суяк спирал канали бо'лган коклеа жойлашган. Суяк канали иккита мембрана билан бо'линади: вестибуляр мембрана ва асосий мембрана. Коклеанинг юқори қисмида бу иккала мембрана ҳам бог'ланган. Коклеанинг юқори канали коклеанинг пастки канали билан скала тимпани орқали коклеанинг тухумдон тешиги орқали бог'ланади. Коклеанинг иккала канали таркибида мия омурилик суюқлигига о'хшаш перилимфа билан то'лдирилган. Юқори ва пастки каналлар орасидан эндолимфа билан то'лдирилган о'рта - мембранали канал о'тади. Коклеанинг о'рта канали ичида, асосий мембранада, механик тебранишларни электр потенциалига айлантирадиган рецептор сочсимон ҳужайралар мавжуд бўлиб, улар товушни электр импулсига айлантирадилар.
- Спирал органнинг рецептор ҳужайраларининг жойлашиши ва тузилиши.
Асосий мембранада жойлашган ички ва ташқи рецептор сочсимон ҳужайралари бир-биридан Кортиэв ёйлари билан ажралиб туради. Ички сочсимон ҳужайралари бир қаторда, ташқилари эса 3-4 қаторда жойлашган. Бу ҳужайраларнинг умумий сони 12 000 дан 20 000 гача етади. Чо'зилган сочсимон ҳужайрасининг бир қутби асосий мембранада маҳкамланган, иккинчиси эса коклеанинг мембранали канали бо'шлиг'ида жойлашган[1].
- Эшитишни қабул қилиш механизмлари.
Овоз та'сирида асосий мембрана тебранишни бошлайди ва рецептор ҳужайраларининг энг узун туклари пастга эгилиб, интегументал мембранага тегади. Сочларнинг бир неча даражага ог'иши энг нозик вертикал ипларнинг (микрофиламент) кучланишига ва рецептор ҳужайралари мембранасида 1 дан 5 гача ион каналларининг очилишига олиб келади. Шундан со'нг, калий иони оқими очиқ канал орқали сочларга оқиб чиқа бошлайди. Сочсимон ҳужайраларининг пресинаптик учининг деполаризацияси афферент толанинг посцинаптик мембранасига та'сир қилувчи ва ундаги қо'зг'атувчи посцинаптик потенциалнинг пайдо бо'лишига олиб келадиган синаптик ёриқга нейротрансмиттернинг чиқарилишига олиб келади, шундан со'нг импулслар ҳосил бо'лади. Рецептор хужайралари о'заро ингичка ко'ндаланг филаментлар билан бог'ланган. Бир ёки бир нечта узун сочлар эгилганида, улар бошқа барча сочларни о'злари билан тортиб олишади. Шу сабабли, барча тукларнинг ион каналлари очилади ва етарли рецептор салоҳияти та'минланади[1].
- Коҳлеада электр ҳодисалари.
Коҳлеанинг турли қисмларидан электр потенциаллари олинганда, беш хил ҳодиса аниқланади:
- коклеанинг микрофоник потенциали
- йиг'иш потенциали
- эшитиш нерви потенциаллари
- эшитиш рецепторлари ҳужайрасининг мембрана салоҳияти
- эндолимфа потенциали
Биринчи учтаси товуш қо'зг'атувчилари та'сирида пайдо бо'лади ва охирги иккитаси товуш та'сиридан келиб чиқмайди. Агар сиз электродларни коклеа ичига жойлаштирсангиз ва кейин уларни карнайга улаб, қулоққа овоз билан та'сир қилсангиз, карнай бу товушни аниқ такрорлайди. Бу ҳодиса салянгоз микрофоник эффекти деб аталади. Ро'йхатга олинган электр потенциали (кохлеар микрофоник потенциал) сочларнинг деформацияси натижасида соч ҳужайралари мембранасида ҳосил бо'лади. Юқори частотали кучли товушга та'сир қилганда, бошланг'ич потенциал фарқ (суммация потенциали) силжийди. Йиг'иш потенциали ижобий ёки салбий бо'лиши мумкин. Рецепторларнинг қо'зг'алиши натижасида эшитиш нерви толаларида импулс сигналлари ҳосил бо'лади[1].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Слуховая система“, Физиология человека, 10.000 экз, Учебная литература для студентов медицинских вузов, Медицина, 2007. ИСБН 5-225-04729-7.
- ↑ ҳттпс://аурис-ннов.ру/полезная-информация/слуховая-система-человека.ҳтмл/
- ↑ ҳттпс://аурис-ннов.ру/полезная-информация/слуховая-система-человека.ҳтмл/
Сунингдек қаранг
- Эшитиш (физиология)
- Эшитиш воситаси
- Эшитиш нерви
- эшитиш трубаси