Sevil (favvora)
Севил ёки сабил (арабча: سبيل; туркча: севил) — ислом архитектура анъанасидаги кичик киоск бўлиб, у ерда панжарали дераза ортидаги хизматчи томонидан жамоатчиликка сув бемалол узатилади. Бу атама баъзан ичимлик суви учун жўмракли оддий учувчисиз фаввораларга нисбатан ҳам қўлланади[1][2].
Тарихий жиҳатдан, себиллар мусулмон шаҳарларида, асосан Истанбулда жойлашган Усмонли империяси[3][4] ва Қоҳирада жойлашган Мамлуклар империяси шаҳарларида ҳам фуқаролик, ҳам диний аҳамиятга эга бўлган тузилмалардир[5]. Улар йўловчиларни ичимлик суви билан таъминлаш ва намоздан олдин таҳорат олишда ёрдам бериш учун чорраҳада, шаҳар майдонлари ўртасида, масжидлар ва бошқа диний мажмуаларнинг ташқарисида қурилган.
Этимологияси
Севил сўзи арабча сабала феъли ўзагидан келиб чиққан бўлиб, „йиқилиб тушмоқ, ташлаб қўймоқ, осиб қўймоқ, кўз юммоқ ёки ёш тўкмоқ“ маъноларини билдиради[6]. Севил дастлаб „йўл“ деган маънони англатган ва Қур’онда бир нечта мисолларда мажозий ва сўзма-сўз ишлатилган[7].
Функсияси
Оддий себил ер ости сардони устида қурилган бўлиб, у сувни тарқатиш учун таъминлайди[8]. Баъзи ҳолларда сардобадан олинган сув селсебил (ёки салсабил) деб аталадиган безакли ўйилган мармар панелдан пастга оқарди, бу эса сардобадан келган сувни шамоллатиш учун ҳам хизмат қилган бўлиши мумкин.
Бу хизмат жамоат аъзолари учун бепул бўлиб, бинони фойдаланишга топширган ҳомий томонидан тақдим этилган ёки ташкил этилган исломий вақф хайрия жамғармасининг даромадлари ёки маблағлари ҳисобидан тўланган[3][5][8]. Севиллар қуриш учун пул вақф қилиш тақводорлик, кўп севиллар қуриш эса хайрихоҳ ҳукмдорнинг ўзига хос белгиси ҳисобланган[7].
-
Тусун Пошонинг (ёки Муҳаммад Алининг Себили), Қоҳирадаги Севилнинг кўча жабҳаси 1820-йилда қуриб битказилган. -
Севил ичидаги сув тарқатиш майдони. (Тусун пошонинг Себили ёки Муҳаммад Али, Қоҳира, ХИХ аср.) -
Севил учун эр ости сув омбори. (Тусун пошонинг Себили ёки Муҳаммад Али, Қоҳира, ХИХ аср.)
Тарихи
Ислом оламида келиб чиқиши
Илк ислом жамиятининг шаклланиш даврида (ВИИ асрдан кейин) ислом дунёси сўнгги антик Ўрта эр денгизи дунёси (аввал Рим ва Византия ҳукмронлиги остида) ва Эрон дунёси (аввал Сосонийлар ҳукмронлиги остида) сув анъаналарини мерос қилиб олди[9]. Ислом жамияти мавжуд усулларни янгиларига айлантирди ёки эътибордан четда қолганларини қайта тиклади. Ичимлик ва деҳқончилик учун мунтазам сувга бўлган эҳтиёждан ташқари, Исломда намоздан олдин талаб қилинадиган таҳорат ёки тозалаш маросимида севил ҳам муҳим ролига эга бўлди, шунинг учун ҳатто дастлабки масжидлар ҳам севил ҳавзаси ёки фаввораси билан жиҳозланган[6].
Натижада, севил ислом меъморчилигида амалий ҳам диний таъминот сифатида ҳам, эстетик эффектлар учун ҳам муҳим элементга айланди. Рим моделидан мерос бўлган ҳаммомлар ислом шаҳарларида жамоат фаввораларидан ташқари муҳим жамоат иншооти бўлиб қолди. Шу билан бирга, Умавийлар давридай сарой ва боғ дизайнида севил фаввораси катта ўрин олган. У расмий боғларда ва сарой меъморчилигида, масалан, Испаниядаги машҳур Алҳамбра мисолида катта рол ўйнаган[9].
Мамлук Қоҳирадаги себиллар
Мамлуклар даврида бундай иншоотлар деярли ҳар доим каттароқ бинога бирлаштирилган ва камдан-кам ҳолларда алоҳида ёки мустақил тузилмалар сифатида қурилган[6]. Энг қадимги мустақил севил-куттаб Султон Қайтбой томонидан 1479-йилда Солиба кўчаси бўйлаб қурилган (номи Қайтбай Севил-куттоби) бўлган[8][10]. Фақат Усмонлилар ҳукмронлиги даврида (1517-йилдан бошлаб) мустақил себил-куттаблар Қоҳирада умумий қурилиш турига айланди, бунга Байн ал- Қасрайндаги Абдурраҳмон Катхуданинг Сабил-куттаби каби диққатга сазовор мисоллар келтирилди. Бу қисман, бу даврдаги Усмонли ҳокимлари ва элиталари нисбатан чекланган ресурсларга эга бўлгани ва Қоҳиранинг ўзи зич қурилган бўлиб, кўпроқ қуриш учун кам жой қолдирганлиги эди.
Усмонли Истанбулдаги Севиллар
ХВИ асрда Истанбулда севиллар давлат мулкининг рамзи ҳисобланган. Кейинги асрларда севиллар масжид мажмуаларига бириктирилган ёки мустақил тузилмалар сифатида кўпинча гавжум чорраҳаларда ёки кўча бурчакларида мавжуд бўлган пухта безатилган иншоотларга айланди. Улар ХВИИИ аср бошларида Аҳмад ИИИ ҳукмронлиги даврида „Рококо“ Усмонли меъморчилиги услубининг пайдо бўлган „лолалар даври“ ва Усмонли меъморчилигининг кейинги „барокко“ босқичида кўзга кўринган қурилиш тури бўлган.
Галерея
-
Ҳафсид даври фаввораси ёки Баб Сиди Абдессалим яқинидаги севил, Тунис -
Ма'бад тог'идаги Қайт ко'рфазининг фаввораси, Қуддус (1482) -
Марракечдаги ХВИ асрдаги Моуссин фаввораси -
Усмонлилар томонидан 1660-йилда қурилган Болгариянинг Самоков шаҳридаги Катта фаввора -
Катхудалик Сабил-Куттоб, Қоҳира, (1744) -
Дамат Иброҳим масжиди севил, Истанбул (1720) -
Истанбул, Ускудардаги Султон Аҳмад ИИИ фаввораси (1728) -
Тунисдаги мадраса ал-Башиянинг кириш эшиги ёнидаги сабил ойнаси, 1752-йилга тегишли. -
Севил (себилж) Бошčарšижа, Сараево (1753) -
Али Бей Ал-Кабирнинг Севил, Танта, Миср (ХВИИИ аср) -
Қоҳирада Исмоил Пошонинг Севили (1828) -
Аcредаги ал-Жаззар масжидига бириктирилган Усмонли севили -
ХИХ аср бошларида Исроилнинг Яффа шаҳридаги Маҳмудия масжидига бириктирилган Усмонли фаввора-севил. -
Байтлаҳм яқинидаги Роҳила қабри олдидаги Севил фаввораси. Унинг юзида кеч Усмонли герби о'йилган -
Марокашнинг Фес шаҳридаги Нежжарин фаввораси (ХИХ аср)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Яна қаранг
- Шодирвон, одатда, диний бинолар (масжидлар, хонқалар, мадрасалар) ва карвонсаройлар ҳовлисида ёки кираверишда қурилган Усмонли даврига хос фаввора.
Манбалар
- ↑ Петерсен, Андреw. Диcтионарй оф Исламиc Арчитеcтуре. Неw Ёрк: Роутледге, 1996 — 254-бет. ИСБН 0415213320.
- ↑ Гоодwин, Годфрей. А Ҳисторй оф Оттоман Арчитеcтуре. Тҳамес & Ҳудсон, 1971.
- ↑ 3,0 3,1 Кубан, Доğан. Оттоман Арчитеcтуре. Wоодбридге, Суффолк, УК: Антиқуэ Cоллеcторс' Cлуб, 2010. ИСБН 9781851496044.
- ↑ Сумнер-Бойд, Ҳиларй. Строллинг Тҳроугҳ Истанбул: Тҳе Cлассиc Гуиде то тҳе Cитй. Неw Ёрк: Таурис Парке Папербаcкс, 2010. ИСБН 9781848851542.
- ↑ 5,0 5,1 Беҳренс-Абоусеиф, Дорис. Cаиро оф тҳе Мамлукс : А Ҳисторй оф Арчитеcтуре анд Иц Cултуре. Cаиро: Тҳе Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2007. ИСБН 9789774160776.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Мостафа, Салеҳ Ламеи (1989). „Тҳе Cаирене Сабил: Форм анд Меанинг“. Муқарнас. 6-жилд. 33–42-бет. дои:10.2307/1602278. ЖСТОР 1602278.
- ↑ 7,0 7,1 Саǧлар Онай, Нилüфер; Уǧурлу, Айşэ Ҳилал (2010). „А публиc меэтинг поинт: "Себил" оф Нуруосмание“. А З: ИТУ Жоурнал оф тҳе Фаcултй оф Арчитеcтуре. 7-жилд, № 1. 38–53-бет. ИССН 2564-7474.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Wиллиамс, Cаролине. Исламиc Монуменц ин Cаиро: Тҳе Праcтиcал Гуиде, 6тҳ, Cаиро: Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2008. ИСБН 9789774162053.
- ↑ 9,0 9,1 "Фоунтаин". Тҳе Грове Энcйcлопедиа оф Исламиc Арт анд Арчитеcтуре. Охфорд: Охфорд Университй Пресс. 2009.
- ↑ Блаир, Шеила С.. Тҳе Арт анд Арчитеcтуре оф Ислам: 1250–1800. Неw Ҳавен; Лондон: Яле Университй Пресс, 1995 — 92-бет.
Ҳаволалар
- Севил ислом меъморчилиги луғатида
- Истанбул фавворалари