Ziyosfera

Sevin Beg Xonzoda

Севин бег Хонзода (тах. 1360 — 1411) Хонзода номи билан ҳам танилган, сўфийлар сулоласининг маликаси, Хоразмнинг ҳукмрон турк-мўғул сулоласи ва никоҳи орқали Ўрта Осиёда давлат тузган Амир Темурнинг келини. Ўғиллари Жаҳонгир ва Мироншоҳ орқали икки марта Темурга келин бўлган. Она томондан бобоси Жонибек орқали у Чингизхоннинг бевосита авлоди ҳисобланади.

Севин Бег Хонзода
Хоразм маликаси

Хонзоданинг замонавий портрети (Топкапı саройи музейи, Ҳ2152)
Туғилиши Севин Бег
1360-йил
Вафоти 1411-йил ноябр
Машҳад, Темурийлар империяси
бугунги Эрон ҳудуди
Дафн этилган жой
Имом Ризо мақбараси, Машҳад
Турмуш ўртоғи Жаҳонгир
Мироншоҳ
Фарзандлари Муҳаммад Султон Мирзо
Ёдгор Султонбегим
Ҳалил Султон
Муҳаммад Мирзо
Муҳаммад Қосим
Уй Сўфийлар
Темурийлар
Отаси Ақ сўфи
Онаси Шакар Бег
Дини Ислом

Ёшлиги

Хонзода мўғул қўнғирот қабиласидан бўлган сўфийлар сулоласи вакили эди. Унинг ота-онаси зодагон Оқ Сўфи ва унинг рафиқаси мўғул маликаси Шакар бегим эди. Хонзода дастлаб Севин бег деб аталган бўлса-да, ўзининг янада машҳур лақабини (сўзма-сўз "хондан туғилган" деган маънони англатади)[1] она томондан бобоси Олтин Ўрда хони, Чингизхон авлодидан бўлган Жонибекка нисбатан олган[2]

Жаҳонгирнинг уйланиши

1350-йилларда Хонзоданинг амакиси Ҳусайн Сўфи Хоразмнинг собиқ Чиғатой вилоятини эгаллаб, уни янги сўфийлар сулоласининг биринчи ҳукмдорига айлантирди. Бутун Чиғатой хонлигига даъво қилган Темур кейинроқ 1372-йилда сўфийлар мулкига бостириб кирди[3]. Ҳусайн бу ҳужум туфайли чекинишга мажбур бўлди ва бир неча кундан кейин вафот этди. Унинг акаси ва вориси Юсуф Сўфи Темурд сулҳ сўраб, Темур Хонзодани ўғли Жаҳонгирга никоҳлаб бериш шартини қўйди. Юсуф рози бўлиб, қачон буйруқ берилса, Хонзодани жўнатишга ваъда берди ва шу пайт Темур ортга қайтди[2].

Аммо отаси Темур томонидан қатл этилган Султон Маҳмуд Хатталоний исмли зодагон Юсуф Сўфий ҳузурига қочиб, уни сулҳдан воз кечишга кўндиради. Сўфий Кат шаҳрига ҳужум қилиб, темурийлар юртига ҳужум бошлади. Темур ўз пойтахтида қишлагач, бунга жавобан катта қўшин йиғиб, Хоразм томон йўл олади. Қўшин яқинлашгач, Юсуф Темурни тинчлантиришга уриниб, императорга элчилар ва совғалар юборади. Иккинчиси босқинни тўхтатишга рози бўлди, лекин Хонзодани имкон қадар тезроқ никоҳга жўнатишни талаб қилди[2].

Ўша баҳорда Хонзода қимматбаҳо тошлар, қимматбаҳо металлар, ипак ва гобеленлар каби совғаларни кўтариб, катта юриш билан Темур пойтахти Самарқандга юборилди. Уни чўрилар ва отлиқ аскарлар кузатиб боришди, ўзи эса оқ туяга ўралиб кетаётган эди[4]. Уни император томонидан юборилган, жумладан зодагонлар, саркардалар, қозилар, саййидлар ва уламолар ҳамроҳлари кутиб олди. Шаҳар байрам муносабати билан безатилган, кўча-кўйда юрганидан сўнг, у Жаҳонгир билан мунажжимлар томонидан қулай деб топилган вақтда турмушга чиқди[2].

Хонзода ва Жаҳонгир никоҳ даврида икки фарзанд кўрган; Муҳаммад Султон Мирзо ва Ёдигар Султон Бегим[5]. Бироқ Жаҳонгир тўйлари ўтгандан икки йил ўтиб касалликдан вафот этди[4]. Шундан сўнг Темур Хонзодани Жаҳонгирнинг укаси Мироншоҳга 1383-йилда яна турмушга берди[6].

Мироншоҳ билан турмуш қуриш

Мироншоҳ Темурнинг энг қудратли қўл остидаги одамлардан бири бўлиб, отаси Темур томонидан Озарбайжон ерлари ва бутун Шимолий Форс, жумладан Бағдод, Табриз ва Султания шаҳарларини бошқариш топширилган[7]. Бироқ, 1397-йилда ов пайтида отдан йиқилиб, Мироншоҳ руҳий беқарорликка йўлиқади. Шаҳзоданинг хатти-ҳаракати борган сари ўзбошимчалик ва ўзини англай олмаслик бўлиб, тартибсиз харажатлар, тарихий обидаларни вайрон қилиш ва Грузияга қарши нотўғри бошқарилмаган ҳарбий ҳужумни уюштириш каби воқеаларни ўз ичига олади[8][7].

1399-йилга келиб, Мироншоҳнинг хатти-ҳаракати охир-оқибат Хонзодани уни ташлаб, Самарқанддаги Темур саройига қочишга мажбур қилди[8]. У қайнотаси Мироншоҳнинг қилмишлари ҳамда отасини тахтдан ағдариш нияти ҳақида хабар бериб, „Агар отасига содиқ қўшинлар тезда Озарбайжонга ташламаса, шаҳзода исён кўтариши эҳтимолдан холи эмас“[2] дейди. Шунингдек, у Амир Темурга эрининг қўлидан ўзи кўрган ёмон муносабатни ошкор қилди. Тарихчи Давлацҳоҳнинг таъкидлашича, Темур Хонзода ўзининг қонга бўялган кийимларини кўрсатганида кўз ёшга тўлган, аммо бу воқеа замонавий манбаларда тасдиқланмаган. Расмий тарихда фақат Мироншоҳ унга қарши қўпол айбловлар қўйгани айтилади, кейинчалик бу айбловлар ҳам рад этилган[7]. Шунга қарамай, Мироншоҳ қамоққа олинди ва ғазабланган Хонзода ҳеч қачон эрининг олдига қайтмади, аксинча Самарқандда саройда қолди[9][10].

Кейинги ҳаёти

Муҳаммад Султон катафалкаси учун мотам, Яздийнинг "Зафарнома "сидан расм

Хонзода темурийлар саройида юксак мавқени сақлаб қолган. У Сарой Мулкхоним билан бирга Темурнинг катта зиёфатларига таклиф этилган аёллар қаторида тасвирланган[11]. У шунингдек, ўзининг зиёфатларини, жумладан, 1405-йилда Кастилия элчиси Руй Гонсалес де Клавихо шарафига ўтказган. Клавихо ўша пайтда уни менсимай таърифлаган бўлса-да, у хизматкорлар Хонзодага худди Темурнинг қилинадиган муомала қилишлари ва унинг байрами қайнотаси ўтказган байрамларга жуда ўхшашлигини таъкидлади[12][13][14].

1403-йил март ойида Хонзода тўнғич ўғли Муҳаммад Султоннинг вафоти ҳақида хабар олади. Ўтган ёзда Анқара жангида шаҳзода жароҳат олган ва ундан тўлиқ тузалмаган эди. Хабарларга кўра, Хонзода бу хабарни эшитиб, йиқилиб қолган ва сочларини юлиб, кийимларини ва юзларини юлиб қаттиқ қайғуга тушиб қолган[4]. Султониядаги дафн маросимида қатнашгандан сўнг, у ўғлининг жасадини Самарқандда қайта дафн қилиш учун ҳамроҳлик қилди[15].

Авлодлари

Жаҳонгир Мирзо томонидан

  • Муҳаммад Султон (1375-1403)
    • Яҳё (тах. 1400)
    • Саъд Ваққос (тах. 1399-1417/8)
    • Муҳаммад Жаҳонгир (1396-1433)
    • Ака Бики (ваф. 1419), турмуш қурган:
    • Азиз Султон
    • Аиша Бики, турмуш қурган:
    • Шод Малик
  • Ёдгор Султон Бегим

Мироншоҳ томонидан

Дафн жойи

Севин бегим Хонзода 1411-йил ноябр ойида Машҳадда вафот этди ва Имом Ризо зиёратгоҳи ёнига дафн этилди[17].

Манбалар

  1. ↑ Симс, Грубе & Маршак (2002).
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Кҳванд Мир (1994).
  3. ↑ Асимов, Дани & Босwортҳ (1992).
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Мароззи (2012).
  5. ↑ 5,0 5,1 Wоодс (1991).
  6. ↑ Кароматов (2001).
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Бартҳолд (1963).
  8. ↑ 8,0 8,1 Бинбаş (2016).
  9. ↑ Жаcксон & Лоcкҳарт (1986).
  10. ↑ де Cлавижо (2004).
  11. ↑ Жамалуддин (1985).
  12. ↑ Брумметт (2009).
  13. ↑ Адшеад (2016).
  14. ↑ Нашат & Беcк (2003).
  15. ↑ Бартҳолд (1974).
  16. ↑ Соуcек (1998).
  17. ↑ Жалали, Гҳулам Реза. مشاهیر مدفون در حرم رضوی (Персиан). Машҳад, Иран: Исламиc Ресеарч Фоундатион, Астан Қудс Разави, 2008 — 117-бет. ИСБН 9789649712390. 

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sevin_Beg_Xonzoda" dan olindi