Ziyosfera

Sezaropapizm

Сезаропапизм (лотинча: Cаэсаропаписмус; юнонча: Καίσαρ + πάπας) — бу сиёсий-диний назария ва амалиёт бўлиб, унда давлат раҳбари (император, қирол ёки президент) диний ҳокимиятни ҳам ўз назоратида сақлайди. Ушбу моделда сиёсий ва диний раҳбарлик бир шахсда ёки давлат идорасида бирлашади. Бу ҳолат черков мустақиллигининг йўқолишига, диний қарорларнинг сиёсий манфаатларга боғланишига олиб келади.

Атама

"Сезаропапизм" атамаси ғарбий файласуфлар томонидан лотинча "Cаэсар" (император) ва "Папа" (черков раҳбари) сўзларидан бирлаштирилиб яратилган. У биринчи навбатда Шарқий Рим империяси (Византия)даги сиёсий-тузилмавий моделни тасвирлаш учун ишлатилган. Термин ХВИИИ асрда Европа олимлари томонидан кенг тарқалди.

Тарихи

Византия империяси

Сезаропапизм тарихда энг кўп Византия империяси билан боғланади. Константин И (Милодий 306–337) Милан фармони орқали христианликни қонунийлаштирганидан сўнг, императорлар черков устидан сиёсий назорат ўрнатдилар. Византия императорлари диний масалаларда сўнгги сўзга эга бўлган, масалан:

  1. Патриархларни тайинлаш;
  2. Черков синодларини чақириш;
  3. Догматик қарорларни сиёсий йўналиш асосида қўллаб-қувватлаш.

Бу тизимда диний раҳбарлар императорга бўйсунган, черков давлат сиёсатига хизмат қилган. Византия тарихида бу кўп маротаба диний низолар, масалан, иконоклазм (иконаларни рад этиш) билан боғлиқ муаммоларни келтириб чиқарган.

Россия империяси

Россияда Сезаропапизм шакли Пётр И (1672–1725) даврида кучайган. У 1721-йилда Москвадаги Патриархликни тугатиб, черковни "Муқаддас синод" орқали бошқариладиган давлат идорасига айлантирган. Пётр И ғарбона ислоҳотлар доирасида черковни тўлиқ сиёсий тизимга бўйсундирган. Православ черкови император томонидан молиялаштирилган ва назорат қилинган. Бу тизим 1917-йилги инқилобгача давом этган.

Англия ва протестант давлатлар

Англия қироли Ҳенрих ВИИИ Рим папаси билан алоқаларни узиб, ўзини 1534-йилда Англия черковининг "Энг олий раҳбари" деб э’лон қилган. Бу ҳаракат протестантлик асосида Англикан черковининг шаклланишига олиб келди ва Англия монархи диний ва сиёсий ҳокимиятни бирлаштирган ягона шахсга айланди.

Бензер ҳолатлар Германияда Лютеранлик черковлари ва Скандинавия қиролликларида ҳам кузатилган.

Тавсифи

Сезаропапизмда:

  1. Диний лавозимлар сиёсий ҳоким томонидан тайинланади;
  1. Диний идоралар сиёсий ҳокимиятга хизмат қилади;
  2. Диний қарорлар сиёсий манфаатлар билан уйғунлаштирилади;
  3. Диний ташкилотлар мустақил ташкилот сифатида мавжуд бўлмайди.

Бу моделда дин восита сифатида ишлатилади — сиёсий ҳокимият диний қонунларни бошқариш орқали ўзининг легитимлигини мустаҳкамлашга уринади.

Танқидлар

Кўплаб файласуфлар ва диний арбоблар Сезаропапизмни танқид қилганлар:

  • Авлиё Августин — руҳоний ва дунёвий ҳокимият ажратилиши лозим деб ҳисоблаган;
  • Мартин Лютер — черковни сиёсий босимдан озод қилишга уринган;
  • Томас Жефферсон ва замонавий либерал демократлар — давлат ва динни ажратиш зарурлигини та’кидлаган.

Сезаропапизм черков мустақиллигини йўқ қилади, диний э’тиқодни сиёсий қуролга айлантиради, диний эркинликларни чеклайди.

Замонавий контекст

ХХИ асрда Сезаропапизм ан’анавий шаклда мавжуд эмас, бироқ унинг айрим элементлари турли давлатлар сиёсий ва диний тузилмаларда намоён бўлмоқда. Бугунги даврда қуйидаги ҳолатларни замонавий Сезаропапизм шакллари деб баҳолаш мумкин:

Россия Федерацияси

Россияда Православ черкови давлат сиёсатида фаол рол ўйнайди. Владимир Путин бошчилигидаги ҳукумат Россия православ черкови билан яқин алоқада бўлиб, черков мафкураси кўп ҳолларда сиёсий қарорларни асослашда ишлатилади. Москва Патриархлиги кўп ҳолларда ҳукумат сиёсатини очиқ қўллаб-қувватлайди, шу орқали давлат-дин бирлиги сезилади. Бу Сезаропапизмнинг замонавий намунаси сифатида баҳоланади.

Хитой Халқ Республикаси

Хитойда дин конституцияда рухсат этилган бўлса-да, барча диний ташкилотлар давлат томонидан назорат қилинади. Хусусан:

  • Диний етакчилар ҳукумат рухсати билан тайинланади;
  • Черковлар “Ватанпарварлик ассоциациялари” орқали бошқарилади;
  • Ватикан билан зиддиятли бўлган “Хитой католик патриотик черкови” мавжуд.

Бу ҳолат черковнинг мустақил фаолият юритиш имконини чеклайди, диний қарорлар партиянинг мафкуравий қоидаларига бўйсундирилади.

Эрон Ислом Республикаси

Эрон диний давлат бўлиб, сиёсий раҳбарият – олий раҳбар Аятоллоҳ — диний мақомга эга. Исломий фиқҳ асосида бошқарув олиб борилади. Бунда сиёсий ва диний ҳокимият бир шахсга бирлаштирилган бўлиб, бу Сезаропапизмнинг ноан’анавий, теократик шакли сифатида баҳоланиши мумкин.

Бошқа ҳолатлар

Айрим бошқа давлатларда ҳам давлат расмийлари томонидан диний институтларга сиёсий аралашувлар амалга оширилмоқда. Масалан:

Бу ҳолатларда ҳам сиёсат ва дин ўртасида институционал ажратиш мавжуд эмас.

Манбалар

  • Британниcа: Cаэсаропаписм
  • Меендорфф, Жоҳн. Бйзантине Тҳеологй (1981)
  • Рунcиман, Стевен. Тҳе Эастерн Счисм (1977)
  • Чадwиcк, Оwен. Тҳе Сеcуларизатион оф тҳе Эуропеан Минд ин тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй (1996)
  • ББC Неwс (2020), "Чурч анд Стате ин Руссиа"
  • Пеw Ресеарч Cентер (2022), "Религион анд Говернмент Ароунд тҳе Wорлд".
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sezaropapizm" dan olindi