55
Сезой
Cс
132,9055
[Хе]6с1

Сезий (лотинча: cаэсиус — зангори, ҳаво ранг, Cаэсиум), Cс — Менделеев даврий системасининг И гуруҳ 6-давр 8-қаторига мансуб кимёвий элемент; тартиб рақами 55, атом массаси 132,9054. Табиий Сезий 1 та изотоп 133Cс дан иборат. Унинг 15 дан ортиқ сунъий радиоактив изотоплари олинган. Булар ичида энг барқарори л37Cс (Т|/2 = ЗЗй.).

Сезий дастлаб 1860-йилда Сезий Бунзен ва Сезий Кирхгоф томонидан Германиянинг Дюрктейм минерал сувларини спектрал усулда текшириш натижасида кашф қилинган. Металл Сезийни дастлаб Сезий Сеттерберг 1882-йилда суюқлантирилган сезий сианидни электролизлаб олган. Сезийнинг спектрида 2 зангори чизиқ мавжуд.

Сезий нодир элемент. Ер пўстининг масса жиҳатидан 7-10~4 % ини ташкил этади. Сезий поллуцит номли минерал (алюмосиликат) ҳосил қилади. Сезий бирикмалари минерал сувлар таркибида ва тирик организмларда бўлади. Сезий оз миқдорда базалт, гранит, диабаз каби тоғ жинслари таркибида учрайди. Лепидолит (ёки поллуцитдан) литий, калий, рубидий ва калций ажратилганидан кейин Сезий бирикмалари олинади. Соф Сезий олиш учун Сезий галогенидлар калций билан кайтарилади.

Сезий сарғиш-пушти рангли, енгил, жуда юмшоқ ишқорий металл. Суюқланиш температураси 28,5°, қайнаш температураси 705°, зичлиги 1,90 г/см3 (20°да). Сезийнинг ёругликка сезгирлиги барча ме-талларникидан юқори.

У жуда фаол металл, ҳавода ўз-ўзидан алангаланади, ҳатто вакуумдан ҳам ўзига кислородни тортиб олади. Сезий парафин мойида сақланади. Сезий сув билан шиддатли реаксияга киришиб, сезий гидроксид CсОҲ ҳосил қилади; бунда водород ҳам ажралиб чиқади ва портлаш юз беради. Сезий галогенлар билан аланга ҳосил қилиб, шиддатли реаксияга киришади. Сезийнинг олтингугурт билан реаксияси ҳам шу тарзда боради. Сезий кучли қайтарувчи. 300° даёқ СиО2 дан кремнийни қайтаради. Сезий фотоэлементлар и.ч.да, баъзи бирикмалари тиббиётда, Cсл, CсБе дан тайёрланган призмалар инфрақизил спектроскопияда ишлатилади. Сезий бирикмаларидан католизда ҳам фойдаланилади.