Shaar shartnomasi

1873-йилги Шаар шартномаси — Россия империяси ва Бухоро амирлиги ўртасидаги дўстлик шартномасидир. Бухоро амири Музаффар томонидан Шаҳрисабзда (Шаар ёки Шаҳар-Сабиза) имзоланган 28-сентабр (10-октабр) ва Туркистон генерал-губернатори генерал-лейтенант К. П. фон Кауфман 17-(29)-октабрда 1873-йил Тошкентда. Анъанага кўра, Шаар шартномасининг тузилиши натижасида Бухоро амирлиги ҳақиқатда Россия империясининг протекторатига айланган.

Шартноманинг маъноси

Шартнома, 18 та моддадан иборат. Уларда, рус қўшини томонидан босиб олинган Хива хонлиги, ҳудудининг бир қисмини Бухоро амирлигига ўтказишни назарда тутади. Россия империяси, фуқароларининг амирлик ҳудудидан эркин ўтиши ва рус кемаларининг Амударё бўйлаб омборлар ва қароргоҳларни ташкил қилиш қобилиятига эга бўлишига рухсат берилди. Россия империясининг савдогарлари, ўз ҳудуди орқали учинчи мамлакатларга товарларни божсиз ташиш, амирликда эркин савдо қилиш ҳуқуқини олдилар. Шунингдек, рус савдогарларига амирликда, Бухоро амирлиги савдогарларига эса Туркистон генерал-губернаторлиги ҳудудида савдо агентлари ва карвонсаройларига рухсат берилди. Россия ва амирлик фуқаролари, ҳунармандчилик билан шуғулланишлари ва иккала давлат ҳудудида кўчмас мулкка эгалик қилишлари мумкин эди. Амир, амирлик ҳудудида қул савдосини тўхтатиш, рус жиноятчиларини қабул қилмаслик мажбуриятини олди. Тошкентга, амирнинг доимий элчиси тайинланди, Россия ҳукумати амирликда ўзининг сиёсий агентини ҳам тайинлаши мумкин эди.

Яна қаранг

Адабиётлар

Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: Ўзбекистон халқлари тарихи, 2-жилд. — Тошкент: Ўзбекистон ССР Фанлар академияси, 1947. — 517 б.
Россия томонидан бошқа давлатлар билан тузилган рисолалар, конвенциялар ва шартномалар тўплами. СПб., 1889. Т. 1. Но 52.
Логофет Д.Н. Россия протекторати остидаги Бухоро хонлиги. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н.А. Ўрта Осиёнинг Россияга қўшилиши (60-90-йиллар) ХИХ аср). Москва, 1965-йил.
Бабахонов М. Б. 1868-йилги Россия-Бухоро шартномаси (1873) ва амирликнинг Россия империясининг вассалига айланиши // Россия-Тожикистон: муносабатлар тарихи. Душанбе, 2009-йил.