Shabon Vali
Шабон-и Вали (туркча: Şабан-ı Вели), шунингдек Шаъбон Вали (вафоти ҳижрий 976-йил/милодий 1569-йил), Кастамонулик Усмонли сўфий авлиёси ва Халватия тариқатининг Шабонийя тармоғи асосчиси эди[1]. У Болулик Ҳайреддин Токодийнинг қўлида тарбия топган ва унинг муриди (шогирди) бўлган.
Ҳаёти
У Кастамонунинг Тошкўпру туманида туғилган. Унинг ҳаёти ҳақидаги маълумотларнинг муҳим қисми Шабон-и Валийнинг бешинчи шайхи Умар Фуодий томонидан ёзилган ва Менâкıб-ı Şэрîф-и Пир-и Ҳалвети Ҳазрет-и Şаъбâн-ı Вели деб номланган Шабон-и Вали даргоҳига оид асарга таянади. Умар Фуодий унинг туғилган санаси ҳақида маълумот бермайди. Сўнгги манбаларда туғилган йили сифатида ҳижрий 902-йил (милодий 1497-йил)[2] ва ҳижрий 905-йил (милодий 1499–1500)[3] тилга олинади. Яқинда топилган Шабонияга оид бир ижозатномадаги (иcâзетнâме) ёзувга асосланиб, у ҳижрий 886-йилда (милодий 1481-йил) туғилган, деган даъво илгари сурилади ва Шабон-и Вали музейида топилган бир силсилада ҳам айнан шу сана келтирилгани айтилади[4]. Шабон-и Вали ёшлигида ота-онасидан айрилган ва бир аёл (ҳанıм эвладı) томонидан асраб олинган. Бошланғич таълимини Тошкўпруда тамомлагач, у ерда тафсир ва ҳадис илмини ўрганган ва Кастамонудаги Абдурраззоқ масжиди мақбарасига дафн этилган Усмон ўғли Вали Хўжадан ижозат олган. Кейин у таҳсилини давом эттириш учун Истанбулга бориб, Фотиҳ туманидаги (Константинопол) мадрасалардан бирида яшаган[5]. Мавжуд маълумотларга кўра, бу мадраса Қора денгиз Башкирсунлу мадрасаси бўлиб, у ерда у тўққиз йил давомида Қуръон, тафсир ва ҳадис каби диний илмларни ўрганган ва кейинчалик Эйüп Султон масжидида шайх ва мударрис лавозимларига тайин қилинган[6][7]. Бу маълумотлар эски манбаларда учрамайди[1].
Шабоний шайхларидан бири бўлган Умар Фуодийдан ташқари, Иброҳим Ҳас ҳам Шабон-и Валий ҳақида менâкıбнâме ёзган бўлиб, унга Тезкиретü'л-Ҳас деб ном берган[8][9]. Шабон-и Вали даргоҳининг сўнгги шайхи Меҳмед Атоуллоҳ Эфендий (Армой) эса Умар Фуодийнинг Менокибномасига илова ёзган. Халватия тариқати энг кўп тармоқланган тариқат бўлганидек, унинг ичидаги Шабонийя тариқати ҳам кўплаб шохобчаларга эга энг кенг тарқалган тармоқлардан бири бўлган. Шабонийя Анадолудан бошлаб, Болқон ярим ороли, Ироқ, Сурия ва Ҳижоздан тортиб, Ҳиндистон ичкарилари ва Африкагача бўлган жуда кенг ҳудудда мавжуд бўлган[1].
Анадолунинг тўрт қутби
Шабон-и Вали барча тариқат доираларида Онадўлининг тўрт қутбидан (ақтаб) бири сифатида қабул қилинади, қолган учтаси эса Мавлоно Румий, Ҳожи Бектош Вали ва Ҳожи Байром Валидир[1].