Ziyosfera

Shagane Talyan

Шаандухт (Шагандухт, Шагане) Нерсесовна Талян (қизлик фамиляси Амбарсумян, биринчи турмушида Тертерян) (1900-йил 22-апрел, Ахалсихе шаҳри, Тифлис губернияси, Россия империяси – 1976-йил, Ереван, Арманистон ССР) – совет арман мактаб ўқитувчиси. Рус совет шоири Сергей Есениннинг севгилиси. Есениннинг „Форс тароналари“ тўпламидаги „Шаҳинам, о, менинг Шаҳинам!..“, „Дединг:Саъдий доимо ёрнинг…“, „Мен Босфорда бўлмаганман ҳеч…“ каби шеърлари унга бағишланган.

Шагане Талян
арманча: Շահանե Տալյան
Таваллуди 22-апрел 1900-йил
Ахалсихе, Тифлис губернияси, Россия империяси
Вафоти 1976-йил
Ереван, Арманистон ССР
Фуқаролиги  Россия
 Совет Иттифоқи
Касби Ўқитувчи, Есенин ҳақидаги хотиралар муаллифи

Сергей Есенин ҳақидаги хотиралар муаллифи.

Таржимаи ҳоли

1900-йил 22-апрелда Россия империясининг Тифлис губернияси Ахалсихе шаҳрида туғилган. 3-синфгача Ахалсихедаги черков мактабида, кейин Михайлово (Хашури) стансиясидаги қизлар гимназиясида ўқиган.

1919-йилда гимназияни тамомлагач, фрёбел курсларига ўқишга кириб, 1920-йилда уни тугатган ва кейин арман мактабларида нол гуруҳини олиб борган.

1921-йилда иқтисодчи Степан Рубенович Тертерянга турмушга чиққан ва Тифлисда яшаган.

1922-йилда ўғли Рубен туғилган, кейинчалик у тиббиёт фанлари номзоди бўлган.

1924-йилда бева қолган. Шагане боласи билан ёлғиз қолган ва Тифлисда иш топа олмаган. Опаси Ашхен ва ўғли Рубен билан 1924-йил июлида синглиси Катя ўқитувчилик қиладиган Батумига келган. Бу ерда Шагане 4, 5, 6-синфларда арифметикадан дарс берган ва нол гуруҳини олиб борган.

1924-йил 16-17-декабрда Батумида унинг тақдири Сергей Есенин билан кесишган.

Шагане Талян хотираларидан:

…1924-йил декабрда мактабдан чиқиб уйга қайтаётган эдим. Бурчакда бўйи ўртачадан баланд, ингичка, сариқ сочли, юмшоқ шляпа ва кулранг костюм устидан чет эл ёмғирпўшини кийган ёш бир йигитни кўрдим. Унинг ғайриоддий ташқи кўриниши кўзимга тушди ва мен у пойтахтдан келган деб ўйладим.

…Батумида 23 ёшли ўқитувчи синглим Катя билан бир хонада яшардик. Бизнинг қўшнимиз массажчи Елизавета Василевна Иоффе эди, у биз билан, айниқса Катя билан дўст эди. У журналист Повицкий билан таниш эди.

Ўша куни кечқурун Иоффе хонамизга: „Катя, Катя, таниқли рус шоири бизнинг Шаганемиз билан танишишни хоҳлайди“, деб кириб келди. Бу вақтда Есенин ва Повицкий уникида эди. Биз бордик. Иоффенинг кичкина хонасида биз ва меҳмонлар жуда сиқилиб қолдик. Танишганимиздан сўнг, мен ҳаммага боғда сайр қилишни таклиф қилдим. …

Эртаси куни Есенин ва Повицкий яна келди ва бизни адабий кечада қатнашишга таклиф қилди, у ерда уларнинг бошқа танишлари билан ҳам учрашишимиз мумкин эди. Кеча Повицкийнинг квартирасида бўлиши керак эди, у ерда Есенин ҳам яшарди. Биз боришга қарор қилдик.

…Эртаси куни мактабдан чиқаётганимда уни яна шу бурчакда кўрдим. Ҳаво булутли эди, денгизда бўрон бошланаётган эди. Биз саломлашдик ва Есенин булварда сайр қилишни таклиф қилди, шунда у менга шеърлар ўқишни афзал кўришини айтди. У „Шаҳинам, о, менинг Шаҳинам…“ шеърини ўқиди ва дарҳол менга қоғознинг икки варағини совға қилди, унда шеър ёзилган эди. Унинг остида имзо бор эди: „С. Есенин“. … Эндиликда деярли ҳар куни бўлаётган навбатдаги учрашувларимиздан бирида у янги „Дединг:Саъдий доимо ёрнинг…“ шеърини ўқиди.

…Есенин мени бошқа эркаклар билан кўрганида, … у ўзи яқинлашиб, улар билан танишар, лекин албатта мен билан кетарди.

У ҳар доим гуллар билан келарди, баъзан атиргул, лекин кўпинча бинафша олиб келарди. У гулларни ўзи ҳам жуда яхши кўрарди.

4-январда у „Москва кабацкая“ (Ленинград, 1924) шеърлар китобини олиб келди, унда қалам билан ёзилган дастхат бор эди: „Қадрли Шаганем, сиз менга ёқасиз ва ёқимлисиз. С. Есенин. 4.1.25 й., Батуми“ (44-бет,- В. Б.).

Китоб билан бирга у денгиз қирғоғида ўзи, Новицкий ва яна иккита мен учун номаълум эркак тасвирланган фотосуратни олиб келди, унинг орқасида „Дединг:Саъдий доимо ёрнинг…“ шеъри ёзилган эди. Шеър устида „Ёқимли Шаганé“ ёзуви, шеър остида эса „С. Есенин“ имзоси бор эди. Шеър матни тўрт банддан иборат эди, биринчи нашрида бўлгани каби.

Есенин билан учрашувлардан таассуротларни А. И. Коломейсева ҳам ёзган (А. И. Коломейсева. Сергей Есенин билан Батумида учрашув. 1958-йил 24-октябр. Машинкада ёзилган муаллиф тасдиқлаган хотиралар. Хотиралар қисман нашр этилмоқда. Тўлиқ варианти „Дон“ журналида нашр этилган, Ростов-Дон, 1964, 11-сон.).

1924—1925-йилларда биз яшаган 15/7-уй Смекаловская кўчаси (ҳозирги Руставели кўчаси) ва Соборний кўчаси (ҳозирги Комсомолская кўчаси) чорраҳасида жойлашган эди. Бу жозибали бир қаватли ёғоч уй эди. Унда бир нечта оилалар яшарди: ўқитувчи опа-сингиллар Э. А. Арнолди ва М. А. Арнолди ва мен, уларнинг тарбияланувчиси; ўқитувчи опа-сингиллар Катя ва Шаганé; массажчи Э. В. Иоффе ва бошқалар.

1924-йилда мен Москвага бориб, консерваторияга ўқишга киришни режалаштирган эдим. Имтиҳонларга тайёргарлик кўраётган эдим, кўп пианино чалардим ва қўшиқ айтардим. Декабр кунларидан бирида, мен узоқ вақтдан бери қийналиб юрган арияни ижро этганимдан сўнг, опа-сингиллар Катя ва Шагане яшайдиган қўшни хонадан қарсаклар эшитилди. Эшикда Катя пайдо бўлди ва мендан уларнинг ёнига киришни сўради: ўша вақт уларнинг ёнида шоир Сергей Есенин бор эди ва у мен билан танишишни хоҳларди. Мен Есенин шеърларини билардим, улар менга ёқарди, лекин у ҳақида ғалати миш-мишлар тарқалган эди… Мен иккиланаётган эдим. Бундан ташқари, бу қизғин қарсаклар мен учун самимий бўлиб туюлмади. Мен ўз қобилиятимни жуда паст баҳолардим, шунинг учун таклифни қатъиян рад этдим. Бир неча дақиқадан сўнг эшикда Есенин пайдо бўлди ва юмшоқ, лекин қатъият билан уларнинг ёнига киришни, бирор нарса куйлашни сўради. Унинг гапида шунчалик соддалик ва самимийлик бор эдики, мен ортиқ эътироз билдира олмадим ва тез орада биз опа-сингиллар билан стол атрофида ўтириб чой ичдик. Эсимда, мен уларга Гурилёвнинг „Матушку-голубушку“ қўшиғини куйладим. Кейин Есенин бизга Кавказдан олган таассуротлари ҳақида гапириб берди.

…У ҳаяжон билан ва қувноқ гапирарди, лекин баъзан жим бўлиб, ўйга толарди ва кейин биздан узоқроққа кетарди. Унинг ғойибона, қотиб қолган, адашган нигоҳи, тўсатдан ўзининг улкан ва оғир вазнига бўйсуниб кетган чеҳраси эсимда… Кейин у яна бизга нимадир ҳақида жонли тарзда гапириб берарди…

…Тез орада мен Москвага кетдим ва ортиқ Есенин билан учрашмадим. Менга маълумки, у менинг кетганимдан кейин ҳам тез-тез бизнинг уйимизга келар эди.

1925/1926-ўқув йилида Шагане Сочидаги арман мактабида дарс берган.

1926—1934-йилларда Тифлисдаги 70-мактабда дарс берган.

1930-йилда иккинчи турмушини бастакор Вардгес Григоревич Талян билан қурган. 1934-йилда Ереванга кўчиб ўтди ва у ерда ишламади.

1947-йил иккинчи марта бева қолди.

1958-йилда В. Г. Белоусов Есениннинг Батумида бўлганлигига гувоҳ бўлган Шаганени топиб, учрашув ташкил этишга муваффақ бўлди. 1959-йил 3-февралда Шагане Ереванда автобиография ёзди.

1959-йил август ойида В. Г. Белоусов Шагане Талян билан Ереванда учрашди ва у тадқиқотчига Есениннинг таржимаи ҳоли ва хотираларини берди.

1963-йилда Шагане Нерсесовна Еревандаги Ф. Э. Дзержинский номидаги 20-сонли мактаб (ҳозир Жон Киракосян номидаги мактаб) ўқувчилари ва ўқитувчилари билан учрашди. Учрашув суратлари сақланиб қолган[1].

1976-йилда Ереванда вафот этди.

Оиласи

Отаси – Нерсес Егиляевич Абрацумян (1869—1919), педагог, кейинчалик отаси (Шагандухтнинг бобоси) каби руҳоний бўлган. Тифлисдаги семинарияни тамомлаган; арман ва рус тилларидан ташқари, франсуз, немис, лотин тилларини билган. Руҳоний бўлгач, чет тилларидан хусусий пуллик дарслар берган. 1919-йил 50 ёшида тифдан вафот этган.

Онаси – Мария Георгиевна Каракашян (1871—1911), ўқитувчи. 1911-йил 40 ёшида вафот этган.

Биринчи эри (1921—1924) – Степан Рубенович Тертерян, иқтисодчи. 1024-йил вафот этган.

Иккинчи эри (1930—1947) – Вардгес Григоревич Талян, композитор. 1947-йил вафот этган.

Манбалар

  1. ↑ „«Шаганэ ты моя, Шаганэ»: 40 лет спустя — Армянский музей Москвы и культуры наций“. 2021-йил 2-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 1-июн.

Адабиётлар

  • Белоусов В. Г. Сергей Есенин / В. Г. Белоусов. – М.: Знаниэ, 1965.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Shagane_Talyan" dan olindi