Ziyosfera

Shahobiddin Marjoniy

Шаҳобиддин Маржоний (татарча: Шиһабетдин Мәрҗани, 1818 — 1889) — татар мусулмон илоҳиётчиси, педагоги. Этнограф, археограф, шарқшунос ва ўқитувчи сифатида ҳам танилган. Мурат Рамзийнинг ёзишича, у ўз даврининг энг йирик татар тарихчиси[1].

Шаҳобиддин Маржоний

Биографияси

Шаҳобиддин Маржоний 1818-йил 16-январда Татаристон Республикасининг ҳозирги Атнинский туманидаги Ябинчи қишлоғида туғилган.

Таълимни Қозон тумани, Бухоро ва Самарқанд шаҳарлари Тошқичу қишлоғи мадрасасида олган. Ўн етти ёшида у мадрасада мударрислик қила бошлайди ва форс тили морфологиясига оид дарсликдан норози бўлиб, ўзининг китобини тузади. 1838-йилда Маржоний таълимни давом эттириш учун Бухорога боради, сўнгра Самарқандга кўчиб кетади. 1848-йилда ўн бир йиллик танаффусдан сўнг ватанига қайтиб келган Маржоний 1850-йилнинг март ойида 1-Қозон масжидига имом — мударрис этиб тайинланди[2].

1867-йилда Оренбург Мухаммадлар Руҳий Ассамблеяси Маржонийни Қозоннинг охун ва мухтасиблигига сайланди[3], бу унинг фаолиятининг мусулмон раҳбариятининг шубҳасиз эътирофи эди. Маржоний расмий дунёвий ҳокимият билан ҳам ижобий алоқалар ўрнатади. У Қозон ҳокимиятининг алоҳида топшириқларини бажаради. Қозон босмахонасида Қур’он матнининг нашр этилишини назорат қилади, зилзиладан зарар кўрган кавказ халқлари учун пул йиғишни ташкил қилади, давлат идоралари учун мусулмонлар учун туғилиш, никоҳ ва ўлим ҳақида ҳисоботлар тайёрлайди ва мусулмонлар қасамёд қилганда суд мажлисларида қатнашади. Вақт ўтиши билан Маржоний номи Қозондан ҳам ташқарига ҳам маълум бўлди: 1870-йилда унинг ўша давр учун янги диний ислоҳотчилик ғоялари ва туғилиб ўсган муҳити акс этган „Назратул-ҳаққ“ китоби нашр этилди ва бу муаллифга нафақат ватанида, балки бутун мусулмон Шарқида кенг шуҳрат келтирди.

Шаҳобиддин Маржоний Қозондаги Ново-татар қабристонига дафн этилган.

Ижодкорлиги

Маржонийнинг таълим ғоялари татар халқининг ижтимоий ҳаётини янгилашнинг энг хилма-хил жиҳатларини, шу жумладан татар аҳолисининг дунёвий таълим олиши, ўтмиш (қадимги, араб тафаккури) ва ҳозирги (рус ва Ғарбий Европа маданияти) илғор меросини ўзлаштириши зарурлиги ҳақидаги фикрларни қамраб олади. Олимни татар халқининг миллий ўзлигини тарбиялаш масалалари ҳам ташвишга соларди, уларнинг фаровонлиги, ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий аҳволи ҳақида қайғурарди. Маърифатни тараққиётнинг энг кучли қуроли деб билган олим ўз халқини „қиш уйқуси“дан қутқаришга ҳаракат қилди. Олим буржуа йўлида ривожланаётган татар жамияти томонидан қўйилган кўплаб саволларга жавоб беришга ҳаракат қилди: „эътиқодни янгилаш“, татар халқининг ижтимоий-сиёсий ва маданий даражасини ошириш, уларни замонавий сивилизация билан таништириш. Маржонийнинг диний қарашлари калом (ислом илоҳиётидаги йўналиш) масалаларини танқид қилишда намоён бўлади. Мадрасани ислоҳ қилиш, ўқитишни ўзгартириш зарур эди. Кўпчилик Маржонийни Россиядаги жадидчилик ҳаракатининг пешвоси деб билади[4]. Жаҳон маданияти ва фанининг илғор ютуқларини татар халқининг ўзлаштиришига хизмат қилган мадрасада ўқитиш ислоҳотига асос солган ҳам айнан у эди. Маржоний 30 дан ортиқ асар ёзган, уларнинг аксарияти асосан араб тилида нашр этилган. Олимлар томонидан ёзилган барча асарлар ёруғликни кўрмаган[5]. Кўпчилик ҳали кашф этилмаган. Маржонийнинг диний билимининг юксаклиги, устоз, дин арбоби, тарихчи, педагог сифатидаги фаолияти миллий тарихда сезиларли ҳодиса бўлиб қолади.

Хотираси

Кабан кўли қирғоғидаги ёдгорлик

2002-йилда Татаристон Республикаси Фанлар академиясининг Тарих институтига Шигабутдин Маржоний номи берилди — „А. И. Ш. Маржани АС РТ“. Исломшуносликка оид адабиётларни нашр этишга ихтисослашган нашриёт Шиғабутдин Маржоний номи билан аталган.

Магнитогорскнинг Правобережний тумани, Қозон шаҳрининг Вахитовский туманидаги кўча унинг номи билан аталган. Елабуга, шунингдек, ичида Алметевск. Қозондаги собор масжиди Шаҳобиддин Маржоний номи билан аталган.

Қозондаги Кабан кўли қирғоғидаги ёдгорлик[6].

Татаристон Республикаси Атнинский туманидаги Коморгузин ўрта мактабига Шиғабутдин Маржоний номи берилган.

1992-йилдан бери Қозон шаҳридаги „КФУ қошидаги 2-сонли татар гимназияси“ МБОУ Шигабутдин Маржоний номи билан аталган[7].

Манбалар

  1. ↑ Рамзи М. М. Талфик ал-ахбар ва талких ал-асар фи вакаи Казан ва Булгар ва мулук ат- татар: в 2-х т. // Оренбург: Тип. Каримова и Хусаинова, 1908. — С. 13.
  2. ↑ Юзеев А.. Татарская философская мысль конца ХВИИИ-ХИХ веков: эволюция, основные направления и представители. Иман, 1998. 
  3. ↑ Юзеев А.. Татарская философская мысль конца ХВИИИ-ХИХ веков: эволюция, основные направления и представители. Иман, 1998. 
  4. ↑ Руссландс Муслиме синд фремд им эигенен Ланд (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-05-17 санасида архивланган)(олм.)
  5. ↑ Шикҳабуддин Мардзҳани (1818—1889) (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-05-26 санасида архивланган)(ингл.)
  6. ↑ „В Казани на набережной Кабана открылся памятник известному татарскому богослову Шигабутдину Марджани“. Официальный портал Казани (2018-йил 20-ноябр). 2018-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 24-ноябр.
  7. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Адабиётлар

  • Ислам в татарском мире: история и современност, Казан, 1997;
  • Марджани: Наследие и современност, Казан, 1998;
  • Юсупов М. Х., Шигабутдин Марджани как историк, Казан, 1981.
  • Қаҳрамон Ражабов.

Ҳаволалар



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Shahobiddin_Marjoniy" dan olindi