Shahram Amiriy

Шаҳрам Амирий (1978-йил 8 ноябр – 2016-йил 6 август) эронлик ядро олими бўлиб, 2009-2010-йилларда баҳсли шароитда Эрондан ғойиб бўлган ва Эрон ҳукумати томонидан 6-августда қатл этилган. 2009 йилнинг баҳорида у Саудия Арабистонининг Макка шаҳрига ҳаж зиёратига кетаётганида ғойиб бўлган. 2009-йил 27-сентабрда Теҳрон бюроси унинг ғойиб бўлган санаси бўйича қарама-қарши маълумотларни қайд этган: Теҳран Тимес газетаси Амирий 31-май куни ғойиб бўлганини даъво қилган, бироқ Пресс ТВ телеканали у июн ойида ғойиб бўлганини даъво қилган. Теҳрон бюросининг ўша эълонида Амирий Теҳрондаги Малек-Аштар технология университетида зарралар физикаси бўйича тадқиқот олиб борганлиги ва бу муассаса Ислом инқилоби гвардияси томонидан назорат қилингани даъво қилинган.

У ғойиб бўлганидан тахминан бир йил ўтгач, иккита видео пайдо бўлди, уларнинг ҳар бири Амирийнинг баёноти, аммо қарама-қарши ҳикоялар. Улардан бири уни (ёки ўзини ўзи деб даъво қилаётган шахсни) кўрсатиб, у Саудия ва америкаликлар томонидан ўғирлаб кетилган ва қийноққа солинган; иккинчиси, у Америкада ўз ихтиёри билан бўлган. 2010-йил июл ойида Шаҳрам Амирий Вашингтонда, Покистон элчихонасининг Эрон манфаатлари бўлимида яна пайдо бўлиб, Теҳронга қайтиш учун ёрдам сўраган. Орадан кўп ўтмай у Теҳрондаги матбуот анжуманида журналистларга ўғирлаб кетилганини, қийноққа солинганини ва Марказий разведка бошқармаси билан ҳамкорлик қилиш учун пора олганини айтган.

2009-йилда Эрон ҳукумати АҚШ ҳукуматини уни ўғирлаб кетишда айблаган эди. Кейинроқ Эрон давлат матбуоти унинг Эрон разведкаси учун қўшалоқ агент сифатида ишлаётгани ҳақида хабар берди. Эронга қайтганидан кейин америкалик манбалар унинг Марказий разведка бошқармаси ёрдами билан Қўшма Штатларга келганини ёки унга олиб кетилганини тасдиқлади, лекин у ўз иродасига қарши олинмаган ёки сақланмаганини таъкидлади. НПР томонидан 2011-йил ҳисоботига кўра Янгиликлар, у „Марказий разведка бошқармасининг агенти эканлигига ишонишган“, у „Эрондан чиқиб кетиш“ қарорига келган аммо Эронга қайтиб кетган. Шунга қарамай, у қайтиб келганидан кейин ўн йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинди. Ушбу ҳукмга қарамай, у 2016-йил август ойида қатл этилгани ҳақида хабар берилган ва унинг жасади бўйнидаги арқон излари билан оиласига қайтарилган.

Ҳаёт ва фаолияти

Тҳе Гуардиан хабарларига кўра, у Теҳрондаги Малек-Аштар Технология Университетида (МУТ) ва Эрондаги хабарларда у Эроннинг Атом энергияси ташкилоти ходими бўлган. Пресс ТВ унинг Малек Аштар университетида ишлагани ҳақида хабар берган, аммо Эрон ҳукумати унинг ядро олими эканлигини тасдиқламаган.

Кейинчалик АБC Неwс хабарида уни „Малек Аштар Мудофаа Технологиялари Университетининг тадқиқотчиси“ сифатида тасвирланган, Европа Иттифоқи Кенгашига кўра, Эрон Мудофаа вазирлиги билан „боғланган“ ва „2003-йилда ракеталарни тайёрлаш курсини ташкил қилган“. Университет ректори Эрон армиясининг генерал-лейтенанти бўлиб, у "2006-йилда БМТ Хавфсизлик Кенгашининг Эронга қарши санксияларининг биринчи босқичида „ядровий дастурга алоқадор“ етти шахсдан бири сифатида қайд этилган".

Ғойиб бўлиш

Амирий 2009-йилнинг май ёки июн ойларида Маккага зоҳирий умра зиёрати чоғида ғойиб бўлди. 2009-йил октабр ойида Эрон ташқи ишлар вазири Манучеҳр Моттакий унинг ғойиб бўлишида Қўшма Штатларнинг алоқадор бўлиши мумкинлигини айтди.2009-йил 7-октабрда Эроннинг Пресс ТВ телеканали хабар беришича, Моттаки: "Бизда Эрон фуқаросининг Саудия Арабистонида ғойиб бўлишида АҚШнинг роли борлиги ҳақида далиллар бор… Қўшма Штатлар иштироки борлигини кўрсатадиган далиллар мавжуд. „Амирининг ғойиб бўлишида.“Биз Саудия Арабистонини жавобгар деб ҳисоблаймиз ва унинг ҳибсга олинишига АҚШнинг алоқаси бор деб ҳисоблаймиз. Бунга жавобан АҚШ Давлат департаменти матбуот котиби „иш бизга таниш эмас“ деди.

Эрон Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Ҳасан Қашқавий бир-икки кун аввал „Амирийнинг тақдири Саудия Арабистони жавобгарлиги“ни айтган эди. Саудия Арабистони Теҳроннинг уни ҳаж зиёратида ўғирлаб кетилгани ҳақидаги айбловини „афсус қилди“. Бошқа томондан, 2009-йил декабр ойида Эрон Атом Энергия Ташкилоти (АЭОИ) раҳбари Али Акбар Солиҳий Амирийнинг АЭОИ билан ҳеч қандай алоқаси борлигини ёки бу ташкилотда ишлаганлигини рад этди. Айримларнинг фикрича, ғойиб бўлиш Қум шаҳри яқинида уранни бойитиш бўйича иккинчи иншоотнинг фош этилиши билан боғлиқ. Унинг ғойиб бўлиши хабарларда ошкор этилишидан уч ой олдин содир бўлгани сабабли, Амирий „Ғарбга у ёки ядровий дастурнинг бошқа қисмлари ҳақида маълумот берган бўлиши мумкин“ деган эҳтимолни оширган.

Тҳе Неw Ёрк Тимес газетасининг ёзишича, Вашингтондаги „манбалар“ унинг бир неча йил давомида Эронда америкалик жосус бўлганини тасдиқлаган, ҳаттоки 2007-йилда „Миллий разведка“ ҳисоботига ёрдам берган. Кейин у Саудия Арабистонига бориб, Марказий разведка бошқармаси уни мамлакатдан яширинча олиб чиқиб кетган. Обама маъмуриятининг айтишича, унинг Эронга қайтиш қарори шармандаликдир ва бу бошқа эронлик олимларни мамлакатга қарши ишлашга ишонтириш ҳаракатларига путур этказиши мумкинлигидан хавотирда бўлган. Бир амалдор шундай деди:Унинг хавфсизлиги босим ва қийноқлар ҳақидаги эртакга ёпишиб олишига боғлиқ. Унинг муаммоси Эрон хавфсизлик кучларини АҚШ билан ҳеч қачон ҳамкорлик қилмаганига ишонтиришга ҳаракат қилиш бўлган.

2010-йил июн видеолари

2010-йил 7-июн куни ИРИБ Туксон шаҳридан бўлган ва 2010-йил 5-апрелда ёзиб олинган сифациз веб- камера видеосини эфирга узатган, унда Шаҳрам Амирий экани айтилаётган бир киши Саудия Арабистонида ўзининг куч билан ўғирлаб кетилганини айтган. Унинг сўзларига кўра, АҚШга олиб келинганидан сўнг у қийноққа солинган ва у қасддан четга чиққанини ва Эрон махфий ядровий қурол дастурига эга эканлигини очиқ айтиш учун босим ўтказган. У халқаро ташкилотлар ва инсон ҳуқуқлари гуруҳларини унинг озод этилиши учун АҚШга босим ўтказишга чақирди ва Эронга қайтиш истагини билдирган. Бир неча соатдан сўнг ЁуТубеъда иккинчи видео чиқди, унда Амирий бўлиб кўринган бир киши „Мен бу ерда озодман ва барчани хавфсиз эканлигимга ишонтириб айтаман“, деб айтди ва Эронга қарши чора кўришни рад этган. У хавфсиз эканлигини ва АҚШда ўқишни давом эттиришни хоҳлаётганини ва „Мен қурол тадқиқотлари билан шуғулланмайман ва бу соҳада тажриба ва билимга эга эмасман“ деган. ББC мухбири у ссенарийдан ўқиётган бўлиши мумкинлигини тахмин қилди. ББC иккита видеонинг инглиз тилидаги стенограммаларини чоп этди. "Бир неча кун ичида Марказий разведка бошқармаси Амири эронликларга видео тақдим этганини ва тезда ўз версиясини яратишга киришганини билиб олган. Иккинчи видеода Амири яхши кийинган ва глобус билан маникюр қилгани – Шимолий Америкага қараганини ва унинг орқасида шахмат ўйнаганини кўриш мумкин. у телепромптердан ўқиётганга ўхшаган. У форсча айтади, у АҚШда бахтли яшаётгани ва мактабга кетаётгани. У шунингдек, Эрон ядровий дастурида ишлаганини рад этиб, хотини ва ўғлига илтижо қилган. „Мен улар ўшанда ҳеч қачон ташлаб кетмаганимни ва уларни доим севишимни билишларини истайман“. АҚШ расмийларидан бирининг сўзларига кўра, Марказий разведка бошқармаси видеони тайёрлаб, эронликлар ўз версиясини эфирга узатиш имконига эга бўлгунга қадар уни интернетга чиқаришни мақсад қилган. Бунинг ўрнига, юқори мартабали разведка ходимининг сўзларига кўра, видео бир неча ҳафта давомида Марказий разведка бошқармаси штаб-квартирасида қолиб кетган. Кейин, шу ой бошида Эрон давлат телевидениеси Амирий видеосини эфирга узатган. Бир кун ичида Марказий разведка бошқармаси ўзининг „шаҳрамамири2010“ фойдаланувчи идентификатори билан Амири видеосини ЁуТубеъга жойлаштирган. Июн ойида ИРИБ Амирининг рафиқаси билан суҳбатлашди ва у Амирининг АҚШга ўз хоҳиши билан кетганига жиддий шубҳа билдирган. Суҳбат шунингдек, бир йилдан ортиқ ғойиб бўлганига қарамай, Амирий хотини ва уларнинг етти ёшли ўғли билан алоқа ўрнатмагани аниқланган. У яна инсон ҳуқуқлари ташкилотларини Амирининг озод этилиши учун АҚШга босим ўтказишга чақирган.

Адабиётлар

•Профил, рудаw.нет; 2016-йил 8-августда кирган.

•"Эрон ядровий олимни қатл қилганини тасдиқлади". Ассоcиатед Пресс. 2016-йил 7 август. 2016-йил 7-августда олинган.

•"Саудия Эроннинг ўғирлаб кетилган олим ҳақидаги даъвосини „ачинади“". Ар-Риёд: АФП. 2009-йил 8 декабр. Аслнусхадан архивланган,2010-йил 25 январ. 2016-йил 11-августда олинган.

•Эрон ташқи ишлар вазири Манучеҳр Мўттаки сешанба куни АҚШни жорий йил бошида Саудия Арабистонида кичик умра зиёратида ғойиб бўлган ядро олими Шаҳрам Амирийни ўғирлаб кетганликда айблаган.

•"Йўқолган эронлик олим АҚШдаги элчихонада пайдо бўлди". ББC Неwс. 2010-йил 13 июл. 2013-йил 2-июнида олинган .

•"Эронлик ядро физикаси йўқолган" . Танланган сарлавҳалар. Теҳрон бюроси . 2009-йил 27 сентябр – ПБС орқали.

•Шустер, Майк. "Эрон билан яширин уруш: „Кўзгу чўли“", НПР, 10 май 2011-йил

• Кетрин Филп, "Эрон АҚШ ядро олими Шаҳрам Амирини олганини айтди " Австралиялик, 9 октябр 2009-йил.