Шарқий Тимор тарихи оролда австралоидлар ва меланезияликларнинг пайдо бо'лиши билан бошланган.

Оролнинг биринчи аҳолиси 60-50 минг йил олдин Жерималаи г'орида яшаган. Жанубий Шарқий Осиёда жойлашган орол ҳисобланади. Г'арбий қисмдан Индознеия билан чегарадош шимол, жануб ва шарқдан сувли ҳудуд ва шунингдек Тимор денгизи о'раб туради[1].

Португалия Тимори

Орол 1514—йилда португаллар томонидан кашф этилган ва ХВИ аср о'рталарида португаллар томонидан мустамлака қилинган. 1859—йилги шартнома Тиморни Нидерландия ва Португалия о'ртасида бо'либ, португаллар оролнинг шарқий қисмини эгаллади. Иккинчи жаҳон уруши пайтида орол Япония томонидан босиб олинди (1942—йилдан 1945—йилгача), урушдан кейин Португалиянинг та'сирини яна ушбу ҳудудда қайта тикланди.

Тимор 1974—йилгача Португалия мустамлакаси бо'либ қолди ва мустамлакачи давлатларнинг энг қолоқ давлатларининг энг кам ривожланган мулки эди. Худди шу йили Лиссабонда диктатор Марсело Каэтано тахтдан аг'дарилди. Янги ҳукумат деколонизация сиёсатини олиб борди ва мустамлакаларга мустақиллик таклиф қилди. Иқтисодиётининг асосини деҳқончилик ташкил этган, у ибтидоий усуллар билан олиб борилган ва мустамлаканинг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини таъминлай олмас эди. Экспорт экинлари - кофе, каучук ва копра ишлаб чиқариш ривожланган. Бюджетнинг қарийб 32% ҳарбий мақсадларга (мустамлакачиларнинг 7 минг аскарини сақлаш), 9% та'лимга, 4% ижтимоий та'минотга сарфланди. Саводсизлар улуши 90% дан ошди.

Мустақилликнинг биринчи декларацияси

1974—йил 25—апрелдаги инқилобдан со'нг Португалияда Португалия мулкларини деколонизация қилиш жараёни бошланди, бу Шарқий Тиморга ҳам та'сир қилди. Бир қанча сиёсий партиялар тузилди, улардан энг йириклари қуйидаги партияларни ташкил этади.

  • Тимор Демократик Иттифоқи, раҳбарлар - Марио Каррасалан, Франсиско Хавиэр Лопес да Круз - Португалиянинг бир қисми сифатида ҳудудни хориждаги провинсия ёки федерал асосда сақлаб қолиш тарафдори эди.
  • Тимор Халқ Демократик Ассоциацияси, етакчилар - Арналдо дос Реис Араужо, Абилио Хосе Осорио Соарес - ҳудудни Индонезияга қо'шиб олишга интилди,
  • Шарқий Тимор мустақиллиги учун инқилобий фронт, лидерлар - Франсиско Хавиэр до Амарал, Николау Лобато, Хосе Рамос-Хорта - зудлик билан мустақилликни талаб қилдилар.

Яна бир қанча кичик партиялар тузилди. Португалия ҳукумати ва сиёсий партиялар о'ртасидаги ҳудудни деколонизация қилиш ё'ллари бо'йича музокаралар то'хтаб қолди, кейин эса мустамлакадаги қуролли то'қнашув туфайли то'хтади.

1975-йилда Португалия у ерда ҳукумат ва парламент тузилади деган умидда Шарқий Тиморни тарк этди. Тимор Демократик Иттифоқи (ТДИ) Индонезия билан яқин алоқаларни ёқлади. Ушбу коалицияга Шарқий Тимор мустақиллиги учун инқилобий фронт қаршилик ко'рсатди. Мамлакат тақдири уларга эмас, Индонезия президенти Сухартога боғлиқ бо'либ қолди.

1975-йил 11-августга о'тар кечаси ТДИ маҳаллий полиция ко'магида давлат то'нтаришини амалга оширди, Шарқий Тимор мустақиллиги учун инқилобий фронтнинг ба'зи раҳбарлари ва фаоллари ҳибсга олинди ва қатл қилинди. ФРЕТИЛИН, о'з навбатида, мустамлакачи қо'шинларнинг Тимор аскарларига таяниб, ҳудуд устидан назорат о'рнатди ва 1975-йил 28-ноябрда бир томонлама равишда ШТХДР (Шарқий Тимор Халқ Демократик Республикаси) мустақиллигини э'лон қилди. 30-ноябр куни Шарқий Тиморнинг Индонезия томонидан босиб олинган қисмида жойлашган АПОДЕТИ, ТДИ ва яна иккита кичик партия раҳбарлари ҳудудни Индонезияга қўшиб олиш тўғрисида қўшма декларация эълон қилди.

Индонезия истилоси

Индонезия ишг'олига қарши намойишлар, 10-сентабр. 1999-йил

Сиёсий беқарорлик кучайган сари ТДИ (Индонезия ёрдамисиз) давлат тўнтаришини уюштирди, аммо Шарқий Тимор мустақиллиги учун инқилобий фронт ҳукумат жиловини ўз қўлига олишга муваффақ бўлди. Шунга қарамай, мустақиллик ҳеч қачон э'лон қилинмади - 1975-йил 7-декабрда Индонезия қо'шинлари чегарани кесиб о'тишди. Ҳарбий босқинда турли вақтларда 20 дан 40 минггача аскар қатнашган. Мамлакатда мустақиллик тарафдорлари ва мухолифлари ўртасида қонли фуқаролар уруши бошланди. Ҳарбий ҳаракатлар, очарчилик ва эпидемиялар натижасида собиқ мустамлака аҳолисининг тахминан учдан бир қисми (200 мингдан ортиқ киши) вафот этди ва 1976—йил 17—июлда Шарқий Тимор Индонезия таркибига 27-вилоят сифатида киритилди. БМТ Тиморни Индонезиянинг 27-вилояти сифатида тан олмади, аммо босқинчилар қўшинларни олиб чиқишни талаб қилувчи резолюцияларни эътиборсиз қолдирган эдилар.

Ҳудудни Индонезиялаштириш чоралари ко'рилди, аммо қаршилик, жумладан, қуролли қаршиликлари то'хтамади. Тиморлик талабалар ва ёшлар томонидан янги ҳокимиятга қарши намойишлар бо'либ о'тди. ФРЕТИЛИН жангчилари қаршилик ко'рсатишга ҳаракат қилишди, аммо кучлар жуда тенг бо'лган эмас эди. Мактабларда португал тилини о'ргатиш тақиқланди, ҳамма жойда қаттиқ сензура жорий этилди. Индонезия ишг'оли пайтида 200 000 дан ортиқ тиморликлар о'лдирилган ёки очликдан ҳалок бо'лган эдилар.

1982-йилдан бошлаб БМТнинг навбатдаги Бош котиблари босиб олинган ҳудудларнинг мустақиллигини тиклаш мақсадида Индонезия ва Португалия билан музокаралар олиб боришди.

Себастян Гомес қабрига ёдгорлик юриши пайтида бо'лди.

1991-йил 12-ноябрда Дилидаги қабристонда Индонезия қўшинлари томонидан ўлдирилган йигит хотирасига бағишланган маросим чоғида 200 нафар индонезия аскари оломонга қарата ўт очди, натижада камида 250 тиморлик воқеа жойида ҳалок бўлди.

Хорижий гувоҳликлар тезда халқаро ахборот ташкилотларига ё'л олди ва отишма тасвирлари ко'п марта телевидения орқали намойиш этилди. АҚСҲда ҳозирги Шарқий Тимор ва Индонезия Аcтион Нетwорк, ШТАН ташкил этилди ва тез орада давлатнинг 10 та шаҳрида филиалларини очди. Австралия, Бразилия, Германия, Ирландия, Малайзия, Португалия ва Японияда бошқа бирдамлик гуруҳлари пайдо бо'ла бошлаган эди.

1999-йилда Индонезиядаги жиддий сиёсий о'згаришларнинг о'зи тарихий қарорга олиб келди. Сухарто режими қулаганидан кейин, оммавий намойишлар сабаб, жаҳон жамоатчилигининг босими остида Индонезиянинг янги президенти Ҳабиби Шарқий Тиморда о'з тақдирини о'зи белгилаш бо'йича референдум о'тказишни э'лон қилишга мажбур бо'лди.

БМТ миссияси овоз бериш ҳуқуқига эга бо'лган 451 792 фуқарони ро'йхатга олди, аммо кейин Индонезия билан бирлашиш г'оясини қо'ллаб-қувватлаган қуролли гуруҳларнинг беқарорлаштирувчи ҳаракатлари туфайли назоратчиларнинг иши то'хтатилди. Шунга қарамай, 1999-йил 30-августда Шарқий Тимор халқи овоз берди. Референдумда сайлов ҳуқуқига эга бўлган рўйхатга олинган фуқароларнинг 98% дан ортиғи иштирок этди. Овоз бериш натижаси мустақиллик тарафдорларининг тўлиқ ғалабаси бўлди. Мустақиллик учун 344 850 дан ортиқ киши (овоз берганларнинг 78,5%) овоз берди, атиги 94 388 киши (овоз берганларнинг 21,5%) Индонезия таркибида қолишни танлади, бу эса Шарқий Тиморда янги зўравонлик авж олишига олиб келди.

Апрел ойидан буён мамлакатда кескин сиёсий инқироз ҳукм сурмоқда. Индонезия тарафдори милициялар - биринчи навбатда Аитарак Эурику Гутеррес - губернатор Абилио Хосе Осорио Соарес ма'мурияти ко'магида жанг бошлади, 500 000 дан ортиқ одам қочқинга айланди, уларнинг ко'пчилиги Г'арбий Тиморга мажбуран ко'чирилди. 6-сентабр куни кўпчилик халқаро кузатувчилар, БМТ миссияси ходимлари ва журналистлар эвакуация қилинди.

Жамоатчилик босимига қарамай, 5—сентабр куни йиғилган БМТ Хавфсизлик Кенгаши Тиморга бўйсунувчи қўшинларни юбормади, чунки Индонезия ҳукумати ўзининг 20 минг кишилик қўшинлари билан вазиятни назорат остига олиши мумкинлигини даʻво қилди.

1999-йил 12-сентабрда Индонезия ҳукумати халқаро ёрдаам ко'маки Шарқий Тиморга киришига розилик берди. 20-сентабрда қо'шинлар (асосан австралияликлар) кела бошлади, шу билан бирга инсонпарварлик ёрдами етказила бошланди.

Мустақиллик

2002-йил 20-майга ўтар кечаси Португалиянинг собиқ мустамлакаси расман мустақил давлат деб э’лон қилинди.

2006-йил инқирози

Архиепископ Карлос Бело, 1996—йил Нобел мукофоти лауреати

2006-йил 20-майда Индонезия мустақиллигининг йиллиги муносабати билан армиянинг катта қисми (1433-кишидан 593 нафари) армия низоми қоидаларини юмшатишни талаб қилди.

Бригада генерали Таур Матан Руак тартибсизликларни ишдан бо'шатди, иккинчиси қо'лларида қурол билан казармани тарк этди.

Умумий қо'зг'олон бошланди, ҳамманинг ҳаммага қарши уруши. Титул қабиласига қарши қо'зг'олон - Тетум то'ртта давлатнинг тинчликпарвар кучлари томонидан то'хтатиб қолинган эди.

Бугунги вазият

Рамос-Хорта, Хосе, 1996-йил Нобел мукофоти лауреати, Шарқий Тиморнинг собиқ бош вазири ва президенти

Бугунги кунда мустақил Шарқий Тимор вайрон бо'лган обектларни қайта тиклашга ҳаракат қилмоқда. Аммо буни қилиш осон эмас, чунки Тимор энг қашшоқ мамлакатлардан бири ҳисобланади.

Осиёда фойдали қазилмалар ва саноат деярли ё'қ. Иқтисодиётни тиклаш билан бир қаторда, мамлакатда барқарорликни, хорижий сармоя оқимини та’минлай оладиган ишлайдиган сиёсий тизим ва қонунларни яратиш зарур.

2012-йил 16-апрелда бо'либ о'тган президентлик сайловлари натижасида генерал Таур Матан Руак г'алаба қозонди. Унинг асосий рақиби Франсиско Гутерриш эди. Руак 60% дан кўпроқ, Гутерриш эса 38% овоз олган[2].

Манбалар

Ҳаволалар