Sharqiy gorilla

Шарқий горилла (лотинча: Горилла берингеи) — гоминидлар оиласининг (Ҳоминидаэ) горилла (горилла) жинсига мансуб приматлар тури. Махсус ном ҳайвонни Вирунга тоғларида биринчи марта кашф этган немис офицери Фридриҳ Роберт фон Беринге (1865-1940) шарафига берилган[1].
Совет зоологлари биринчи марта 1976 йилда табиатда тоғ ёки шарқий гориллаларни кўришган ва тасвирлашган[2][3].
Шарқий горилла турлари
Шарқий горилла турлари иккита кичик турдан иборат:
- Горилла берингеи берингеи Мацчиэ, 1903 — Шарқий тоғ горилла. Аҳоли сони таҳминан 700 киши. Руанда вулқони отрофида, Уганда ва Конго Демократив Республикасида учраца бўлади.
- Горилла берингеи грауэри Мацчиэ, 1914 — Шарқий тегизлик горилласи. Тоғ горилласига караганда камроқ хавф остида. Аҳоли сони 5000 киши. Конга ва Уганда паст ётган қисимларида учтаца бўлади.
Ташқи ко'риниш
Шарқий горилла катта бош, кенг ко'крак ва узун оёқларга эга. Бурун текис, бурун тешиклари катта. Сочлар асосан қора рангда, кўк, мавимси сояга эга, тоғ горилла эркакларнинг орқа қисмида кумуш чизиқ бор. Мо'йнаси юз, ко'крак, кафт ва оёқлардан ташқари деярли бутун танани қоплайди. Ёши билан у кулранг рангга ўзгаради.
Тог' гориллалари пасттекислик қариндошларига қараганда бироз кичикроқ. Эркаклар урғочиларга қараганда анча катта. Вояга этган эркакнинг тана вазни о'ртача 160 кг, ба'зан эса 220 кг га этади. Урғочиларнинг вазни 70-114 кг. Тана узунлиги эркакларда 185 см, аёлларда 150 см.

Хулқ-атвори
Улар доминант эркак, унинг урғочилари ва болаларидан иборат оилавий гуруҳларда яшайдилар. Гуруҳ ҳажми ғарбий гориллаларникидан каттароқ, ўртача 35 киши. Ҳудуд чегаралари қўриқланмайди, бироқ бир гуруҳ бошқаси билан учрашганда куршлар содир бўлиши мумкин.
Урғочилар жуфтлаш мавсуми олдидан уй гуруҳидан бошқасига о'тадилар. Бу одатда 8 ёшда содир бўлади. Кўпинча улар ёлғиз эркакларга қўшилиб, янги гуруҳ яратадилар. Эркаклар ўзлари ўсган оилани 11 ёшида тарк этишади. Улар кўп вақтларини ёлғизликда ўтказадилар ва 15 ва ундан катта ёшда ўз оилаларини яратадилар.
Улар илдиз, барг, пўстлоқ, ёғоч, гуллар, мева ва ўсимлик поялари, баъзан умуртқасиз ҳайвонлар ва қозиқоринлар билан озиқланади.
Шарқий гориллалар учун аниқ наслчилик мавсуми йўқ. Урғочилар 3-4 йилда бир марта бола туғадилар, чунки ҳомиладорлик ва ёш болаларни тарбиялаш узоқ давом этади. Ҳомиладорлик 8,5 ой давом этади. Битта чақалоқ туғилди. Янги туғилган чақалоқларнинг териси кулранг-пушти рангга эга ва туғилгандан 9 ҳафта ўтгач эмаклай олади. Сутдан ажратиш 3,5 ёшда содир бўлади. Аёлларда жинсий этуклик 10 ёшда, эркакларда 15 ёшда содир бо'лади. О'ртача умр ко'риш 40-50 йил.
Ёйиш
Шарқий гориллалар Конго Демократик Республикаси шарқидаги пасттекислик ва тоғли субалп ўрмонларида, жануби-ғарбий Уганда, Руандада ва Луалаба дарёси ва Эдвард ва Танганика кўллари орасидаги ҳудудда кенг тарқалган. Зич ўтли ахлатли ўрмонларни афзал кўринг
Қўриқлаш статуси
Тоғ гориллалари Руанда, Уганда ва Конго Демократик Республикасида иккита алоҳида субпопуляцияда яшайди. 2003-йилда Вирунга субпопулацияси 380 кишига баҳоланди, бу 1989-йилга нисбатан 60 кишига кўп. Бироқ, бу ўсиш кўпроқ ҳимояланган ва экологик жиҳатдан бой ҳудудда жойлашган гориллаларнинг фақат битта гуруҳи билан чекланган. 1997-йилдан 2003-йилгача Бwинди миллий боғидаги кичик популяциялар сони 300 дан 320 га кўпайган деб тахмин қилинган бўлса-да, 2006-йилги ма'лумотларга кўра паркда атиги 300-маймун яшаганлигини кўрсатди. Барча тўрт гуруҳдаги умумий аҳоли сони 680 горилла. Тоғ гориллалари аҳоли зичлиги жуда юқори бўлган ҳудудда кенг тарқалган. Одамлар ва уй ҳайвонларидан улар вирусли касалликларни юқтиришлари мумкин. Вирунга вулқони ҳудудидаги сиёсий беқарорлик кичик турларга катта та'сир кўрсатди. Ноқонуний яйловлар ва ўрмонларни кесиш ва қишлоқ хўжалиги эрларини кесиш давом этмоқда.
1995-йилда шарқий пасттекислик гориллаларининг сони тахминан 16 кишига баҳоланган: 900 ҳайвонлар. Сўнгги ўн йилликда у кескин камайди. Ушбу кичик турнинг тарқалиш майдони 21 600 км²ни ташкил қилади, бу 1969-йилга нисбатан 25% га кам. Қишлоқ хўжалиги шарқий пасттекислик гориллалари учун омон қолишнинг муҳим омилидир. Ҳозирги сиёсий беқарорлик ва гўшт учун гориллаларнинг ўлдирилиши уларни ҳимоя қилиш муаммосини янада кучайтирмоқда.
Ҳаволал
- ↑ Бо Беоленс, Мичаэл Wаткинс, анд Мике Грайсон. Тҳе эпонйм диcтионарй оф маммалс. Балтиморе: Тҳе Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс, 2009 — 40-бет. ИСБН 978-0-8018-9304-9.
- ↑ Банников А. Г, Второв П. П., Дроздов Н. Н. В национальном парке Вирунга // Природа. 1976. № 8. C. 108—120.
- ↑ Второв П. П., Дроздов Н. Н. Кахузи-Бьега — обитель гориллы // Природа. 1976. № 10. C. 112—123.