Shatt ul-Arab
| Шатт ул-Араб | |
|---|---|
|
| |
| Давлат | |
Шатт ал-Араб (арабча: شط العرب; форсча: اروندرود[1]) – узунлиги тахминан 200 км Ироқ жанубидаги Басра губернаторлигидаги ал-Қурна шаҳрида Фурот ва Дажла дарёларининг қўшилишида ҳосил бўлган узунликда. Дарёнинг жанубий учи Эрон-Ироқ чегарасини ташкил этади ва у эрдан Форс кўрфазига қуйилади. Шатт ал-Арабнинг кенглиги тахминан 232м Басрада 800 метр (2,600 фт) оғзида. Тахминларга кўра, сув йўли нисбатан яқинда геологик даврда шаклланган, Дажла ва Фурот дастлаб ғарбдаги канал орқали Форс кўрфазига қуйилган. Қувайтнинг Бубиян ороли Шатт ал-Араб делтасининг бир қисмидир[2].
Эрон томондан сув йўлига туташувчи Карун ирмоғи дарёга катта миқдорда лой тўплайди. Бу эса уни навигация қилиш учун доимий равишда чуқурлаштиришни талаб қилади[3].
Бу ҳудудда илгари дунёдаги энг катта хурмо ўрмони мавжуд эди. 1970-йилларнинг ўрталарида минтақада 17–18 миллион хурмо дарахти бор эди ва бу дунёдаги 90 миллион палма дарахтининг бешдан бир қисми. Бироқ, 2002-йилга келиб, 14 миллиондан ортиқ хурмо уруш, туз ва зараркунандаларнинг биргаликдаги омиллари таъсирида йўқ қилинди. Бу рақам Ироқда 9 миллионга яқин палма ва Эронда 5 миллионни ўз ичига олади. Қолган 3-4 миллион дарахтларнинг аксарияти ёмон аҳволда[4].
Географияси
Шатт ал-Араб Дажла ва Фурот дарёларининг Ал-Қурнада қўшилишидан ҳосил бўлиб, Ал-Фав шаҳридан жанубда Форс кўрфазига қуйилади.
Тарихи
3000 йил олдин Форс кўрфази каттароқ эди ва Шатт ал-Араб ҳали шаклланмаган эди.
Дарё бўйича баҳс Усмонли-Сафавийлар даврида, ХХ асрда мустақил Ироқ ўрнатилишидан олдин содир бўлган. ХВИ аср бошларида Эрон Сафавийлари ҳозирги Ироқнинг кўп қисмини, шу жумладан Шатт ал-Арабни ҳам қўлга киритдилар. Кейинчалик улар Амасия тинчлиги (1555) дан кейин кенгайиб бораётган Усмонлиларга бу ҳудудларни йўқотдилар[5].
ХВИИ аср бошларида шоҳ (шоҳ) Аббос И (1588–1629 йиллар ҳукмронлиги) бошчилигидаги Сафавийлар яна Шатт ул-Арабни қўлга киритдилар. Дарё устидан назорат ниҳоят 1639-йилдаги Зуҳаб шартномаси билан Усмонлиларга доимий равишда берилди. Ушбу шартномада Сафавийлар томонидан сув йўли назорати ҳам вақтинча Усмонийга қўлдан чиқарилган[6]. Умуман олганда, Зуҳоб шартномаси Усмонлилар ва Сафавийлар салтанатларининг умумий чегараларини 1555-йилдагидек қайта тиклади. Бироқ, шартнома ҳеч қачон жанубдаги чегара билан боғлиқ аниқ ва қатъий чегарани белгиламаган.
Кейинчалик Нодиршоҳ (1736–1747 йиллар ҳукмронлиги) бир муддат Шатт ал-Араб устидан Эрон назоратини тиклашга муваффақ бўлди. Керден шартномаси (1746) билан Зуҳоб чегаралари тикланиб, дарёни яна туркларга бериб юборди[7][8]. Усмонли Туркия билан Қажар Эрон ўртасида тузилган Биринчи Эрзурум шартномаси (1823) ҳам худди шундай натижага эришди[9] [10].
Иккинчи Эрзурум шартномаси 1847-йилда Усмонли Туркия ва Қажар Эрони томонидан Англия ва Россия делегатлари иштирокидаги узоқ давом этган музокаралардан сўнг имзоланди. 1851-йилда Буюк Британия ташқи ишлар вазири лорд Палмерстон „ Туркия ва Форс ўртасидаги чегарани Буюк Британия ва Россиянинг ўзбошимчалик билан қарори бўлмаса, ҳеч қачон охиригача ҳал қилиб бўлмайди“ деган фикрни билдиргунга қадар, орқага қайтиш ва келишмовчиликлар давом этди. . Усмонлилар ва форслар ўртасида 1913-йилда Истанбулда протокол имзоланди, унда Усмонли-Форс чегараси талвег бўйлаб ўтиши эълон қилинди, аммо Биринчи Жаҳон уруши барча режаларни бекор қилди.
.svg)
Ироқ мандати даврида (1920-1932) Ироқдаги инглиз маслаҳатчилари сув йўлини Эвропада ишлаган тҳалwег принципи остида икки миллатли сақлашга муваффақ бўлишди: ажратиш чизиғи оқим бўйлаб энг чуқур нуқталар ўртасида чизилган чизиқ эди. 1937-йилда Эрон ва Ироқ ўртасида Шатт ал-Араб устидан назорат бўйича келишмовчиликни ҳал қилган шартнома имзоланди[11]. 1937-йилги шартнома Эрон-Ироқ чегарасини Шатт-ал-Арабнинг шарқий томонидаги паст сувли белги бўйлаб тан олди, бундан мустасно Абадан ва Хуррамшаҳрдан ташқари, бу чегара Ироққа деярли назорат қилиш имконини берадиган талвег (чуқур сув чизиғи) бўйлаб ўтган. бутун сув йўли; Шатт ал-Арабдан фойдаланадиган барча кемалар Ироқ байроғини кўтариб, ироқлик учувчига эга бўлиши шарти билан ва Эроннинг кемалари Шатт ал-Арабдан фойдаланганда Ироққа бож тўлаши шарт[12]. Эрон Шоҳи Ризо Шоҳи ўзининг яқин дўсти Туркия Президенти Мустафо Камол Отатурк билан биргаликда дунё яна урушга чўзилган тақдирда мусулмон халқларнинг бетарафлигини ҳимоя қилишга қаратилган Саадобод пактини илгари сурган эди. Шатт ал-Араб шартномаси эвазига Ироқ Саадобод пактига қўшилди ва Эрон-Ироқ муносабатлари ўнлаб йиллар давомида дўстона муносабатда бўлди[12]. Саадобод пакти охир-оқибат Туркия, Ироқ, Эрон ва Афғонистонни ўзларининг бетарафлигини ҳимоя қилишга қаратилган иттифоққа бирлаштирди. 1955-йилда Эрон ҳам, Ироқ ҳам Бағдод пакти иттифоқига асос солган[13].
Шатт ал-Араб ва ўрмон Ироқ Қироллиги гербининг ўртасида 1932-йилдан 1959-йилгача тасвирланган.
1960-йиллар охирида Шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавий даврида Эрон кучли армияни ривожлантирди ва Яқин Шарқда янада қатъий позицияни эгаллади[11]. 1969-йил апрел ойида Эрон Шатт ал-Араб бўйича 1937-йилги шартномани бекор қилди ва Эрон кемалари Шатт ал-Арабдан фойдаланганда Ироққа бож тўлашни тўхтатди[14]. Шоҳ 1937-йилги шартнома Эронга нисбатан адолациз эканлигини таъкидлади, чунки дунёдаги деярли барча дарё чегаралари тҳалwег бўйлаб ўтган ва Шатт ал-Арабдан фойдаланган кемаларнинг аксарияти Эрон эди[15]. Ироқ Эроннинг ҳаракати туфайли уруш билан таҳдид қилди, аммо 1969-йил 24-апрелда Эрон ҳарбий кемалари (Арванд қўшма операцияси) ҳамроҳлигида Эрон танкери Шатт ал-Арабдан сузиб кетди ва Ироқ ҳарбий жиҳатдан кучсизроқ давлат бўлгани учун ҳеч нарса қилмади.[12] 1937-йилги шартноманинг Эрон томонидан бекор қилиниши 1975-йилдаги Жазоир келишувига қадар давом этадиган Ироқ-Эрон ўткир кескинлик даврининг бошланишини кўрсатди[12].
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг низога аралашиш ва воситачилик қилиш бўйича барча уринишлари рад этилди. Баасчи Ироқ 1937-йилда келишилган чегара ҳали ҳам қонуний чегара эканлигини даъво қилди. Бунга жавобан Эрон 1970-йиллар бошида Ироқдан мустақиллик учун курашаётган Ироқ курд гуруҳларининг асосий ҳомийсига айланди. 1974-йилда Эроннинг очиқ далдаси ва қўллаб-қувватлаши билан Ироқ курд пешмергаси Ироққа қарши исён кўтарди ва пешмерга партизан уруши ўрнига Ироққа қарши одатий уруш олиб бориб, жуда шиддатли жангларга олиб келди[16]. 1974—75-йиллар қишида Эрон ва Ироқ Эроннинг Ироқдаги курдларни қўллаб-қувватлагани учун деярли урушга киришди (қаранг : 1974—75 Шатт ал-Араб можароси)[12]. Бироқ, Эроннинг кўпроқ ҳарбий кучи ва аҳолисини ҳисобга олган ҳолда, ироқликлар урушга қарши қарор қилдилар ва курд исёнини тугатиш учун Теҳронга ён беришни танладилар[12]. 1975-йил март ойида Ироқ вице-президенти Саддам Ҳусайн ва Шоҳ Жазоир келишувини имзоладилар, унга кўра Ироқ сув йўлининг тҳалwег (энг чуқур канали) га яқин бўлган бир қатор тўғри чизиқларни расмий чегара сифатида тан олди ва бунинг эвазига Эрон ўз чегараларини тугатди. Ироқ курдларини қўллаб-қувватлаш. Жазоир келишуви Ироқда миллий хўрлаш сифатида кўрилди ва Эроннинг зўравонлиги сифатида кўрилган нарсадан жуда аччиқланди[12]. Бироқ, Жазоир келишувига кўра, Эрон пешмергани қўллаб-қувватлашни тўхтатди, чунки эронликлар чегарани ёпиб қўйди, бу эса курд исёни зудлик билан барбод бўлишига олиб келди[17]. Британиялик журналист Патрик Броганнинг ёзишича, „Ироқликлар ғалабасини одатдагидек, қўлидан келганча кўп исёнчиларни қатл этиш орқали нишонладилар“[17].
1980-йилда Ироқ президенти Саддам Ҳусайн 1975-йилги шартномани бекор қилди ва Ироқ Эронга бостириб кирди. Ҳарбий ҳаракатнинг асосий йўналиши икки қўшин ўртасидаги кўплаб ҳарбий жанглар учун саҳна бўлган сув йўли орқали ўтди. Сув йўли Ироқнинг Форс кўрфазига олиб борадиган ягона йўли эди ва шунинг учун унинг юк ташиш йўллари Эроннинг доимий ҳужумларидан катта таъсир кўрсатди.
1986-йилда Ал-Фав ярим ороли эронликлар томонидан босиб олинганида, Ироқнинг кема ташиш фаолияти деярли тўхтаб қолди ва Қувайт ва ҳатто Иордания, Ақаба каби бошқа араб портларига йўналтирилиши керак эди. 1988-йил 17-апрелда Ироқ ҳужуми бошланди, натижада Ал-Фав ярим ороли уч кунлик жанглардан кейин қайтариб олинди[18]. Ал-Фавни қайтариб олгандан сўнг, ироқликлар эронликларни жанубий Ироқдан тозалаш учун доимий ҳаракатни бошладилар[19]. 1988-йил май ойида ироқликлар эронликларни Саламчечдан қувиб чиқаришди ва Мажнун оролини эгаллашди[18]. 1988-йил баҳоридаги жанглар пайтида эронликлар руҳий тушкунликнинг барча белгиларини кўрсатдилар[20]. Броган хабар берди:
Репорц фром тҳе фронт, ботҳ ат Фаw [Фао] анд оуциде Басра, индиcатед тҳат тҳе Ираниан ресистанcе wас сурприсинглй wеак. Тҳе армй тҳат ҳад шоwн суч cоураге анд éлан эарлй ин тҳе wар ноw броке ин а роут, анд флед бефоре тҳе Арабс.[20]
1988-йилги жангларда эронликлар қарийб саккиз йиллик урушдан чарчаган ва чарчагандек туюлди ва Ироқ ҳужумларига „жуда кам қаршилик кўрсатди“[21]. Эрон-Ироқ уруши охирида иккала томон яна бир бор Жазоир келишувини мажбурий деб ҳисоблашга келишиб олдилар.
Можаролар
Эрон-Ироқ можароси
Эрон ва Ироқ ўртасидаги зиддиятли ҳудудий даъволар ва навигация ҳуқуқлари бўйича тортишувлар 1980-йилдан 1988-йилгача давом этган Эрон-Ироқ урушининг бошланишининг асосий омилларидан бири бўлиб, 1980-йилгача бўлган статус-кво тикланган. Эрон шаҳарлари ва йирик портлари Ободон ва Хуррамшаҳр, Ироқ шаҳарлари ҳамда Басра ва Ал-Фавнинг йирик портлари шу дарё бўйида жойлашган.
Кўрфаз уруши ва Ироқ уруши
 |
2003-йилда Ироққа бостириб кириш пайтида сув йўли коалиция кучлари учун асосий ҳарбий нишон бўлган. Бу Форс кўрфазига ягона чиқиш жойи бўлгани сабабли, унинг қўлга олиниши мамлакатнинг қолган қисмига инсонпарварлик ёрдамини этказиб беришда муҳим эди ва Ироққа қарши денгиз блокадасини бузишга уринаётган операциялар оқимини тўхтатиш. Британия қироллик денгиз пиёдалари можаро бошланганда ал-Фав ярим оролидаги Умм Қасрда жойлашган асосий нефт иншоотлари ва юк ташиш докларини қўлга олиш учун амфибия ҳужумини уюштирди.
Уруш тугагандан сўнг, Буюк Британияга Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгашининг 1723-сонли резолюцияси билан Форс кўрфазининг дарёнинг оғзини ўраб турган сув йўли ва ҳудудини патрул қилиш мас’улияти юкланди. Уларга 2007-йилгача минтақадаги кемалар Ироққа ўқ-дориларни ташишда фойдаланилмаслигига ишонч ҳосил қилиш вазифаси юклатилди. Британия кучлари, шунингдек, 2011-йил декабрида коалиция кучлари Ироқни тарк этганидан сўнг, Ироқ денгиз флоти бўлинмаларини сув йўлларини қўриқлаш мас’улиятини ўз зиммасига олишга ўргатди.
Иккита алоҳида ҳолатда, Шатт ал-Арабда ҳаракат қилган Эрон кучлари Британия қироллик денгиз флоти денгизчиларни қўлга олишди, улар ўз ҳудудларини бузганликларини даъво қилмоқдалар.
- 2004-йилда бир қанча британиялик ҳарбийлар сув йўлининг Эрон томонига адашиб кириб қолгани учун икки кун давомида ҳибсда сақланган. Дастлаб жиноий жавобгарликка тортилиши билан таҳдид қилингандан сўнг, улар Британия ташқи ишлар вазири Жек Строу ва Эрон ташқи ишлар вазири Камол Харрозий ўртасидаги юқори даражадаги суҳбатлардан сўнг қўйиб юборилди. Дастлабки қатъий ёндашув Эрон ҳукумати ичидаги ҳокимият учун курашга тўғри келди. Британия денгиз пиёдаларининг қуроллари ва қайиқлари мусодара қилинди.
- 2007-йилда яна ўн беш британиялик ходимнинг ҳибсга олиниши икки давлат ўртасидаги йирик дипломатик инқирозга айланди. Ўн уч кундан кейин эронликлар кутилмаганда асирларни „амнистия“ билан озод қилишлари билан ҳал қилинди.
Номлашниши
Дарё Ироқда Дижла ал-Авара (دجلة العوراءʾ) ва Эронда Арванд Руд (форс. اروندرود, сўзда „Тезкор дарё“) номи билан ҳам танилган.
Форсча "Шоҳнома" достони ва ўрта форс адабиётининг бошқа кўплаб асарларида Арванд (форсча: اروند) Дажла учун, Шатт ал-Арабнинг қўшилиши[22]. Эронликлар бу номдан кейинги Паҳлавий даврида Шатт ал-Арабни белгилаш учун ҳам фойдаланганлар ва 1979-йилги Эрон инқилобидан бери буни давом эттирмоқдалар[22].
Шунингдек қаранг
- Арванд эркин зонаси
- ал-Қурон
- Ироқнинг ёввойи табиати
Манбалар
- ↑ „Шатт ал Араб“ (эн). Охфорд Публиc Интернатионал Лаw. — „Тҳе Шатт ал Араб ривер (ор Арванд Руд ин Персиан) ис тҳе cонфлуэнcе оф тҳе Эупҳратес анд тҳе Тигрис (Тигрис анд Эупҳратес Риверс), wҳич старц ин тҳе Ирақи тоwн оф Ал-Қорнаҳ анд афтер cирcа 120 милес флоwс инто тҳе Персиан Гулф.“. Қаралди: 2022-йил 23-апрел.
- ↑ Реининк-Смитҳ, Линда; Cартер, Роберт (2022). „Лате Ҳолоcене девелопмент оф Бубиян Исланд, Куwаит“. Қуатернарй Ресеарч. 109-жилд. 16–38-бет. Бибcоде:2022ҚуРес.109...16Р. дои:10.1017/қуа.2022.3. ИССН 0033-5894.
- ↑ „Ирақ – Мажор Геограпҳиcал Феатурес“. cоунтрй-дата.cом. Қаралди: 2015-йил 28-ноябр.
- ↑ „УНЕП/ГРИД-Сиоух Фаллс“. унеп.нет. Қаралди: 2015-йил 28-ноябр.
- ↑ Микаберидзе 2015.
- ↑ Доугҳертй & Гҳареэб 2013.
- ↑ Шаw 1991.
- ↑ Марсчалл, Чристин. Иран'с Персиан Гулф Полиcй: Фром Кҳомеини то Кҳатами. Роутледге, 2003 — 1–272-бет. ИСБН 978-1134429905.
- ↑ Киа 2017.
- ↑ Потц 2004.
- ↑ 11,0 11,1 Карш, Эфраим Тҳе Иран-Ирақ Wар 1980–1988, Лондон: Оспрей, 2002 паге 7
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Карш, Эфраим Тҳе Иран-Ирақ Wар 1980–1988, Лондон: Оспрей, 2002 паге 8
- ↑ Карш, Эфраим Тҳе Иран–Ирақ Wар 1980–1988, Лондон: Оспрей, 2002 паге7
- ↑ Карш, Эфраим, Тҳе Иран-Ирақ Wар 1980–1988, Лондон: Оспрей, 2002, пп. 7–8
- ↑ Буллоч, Жоҳн анд Моррис, Ҳарвей Тҳе Гулф Wар, Лондон: Метҳуэн, 1989, п. 37.
- ↑ Броган, Патриcк Wорлд Cонфлиcц, Лондон: Блоомсбурй, 1989, п. 260.
- ↑ 17,0 17,1 Броган, Патриcк паге 298
- ↑ 18,0 18,1 Карш, Эфраим паге 57
- ↑ Броган, Патриcк, п. 264
- ↑ 20,0 20,1 Броган, Патриcк, п. 265
- ↑ Броган, Патриcк Wорлд Cонфлиcц, Лондон: Блоомсбурй, 1989, п. 253.
- ↑ 22,0 22,1 М. Кашефф, Энcйcлопæдиа Ираниcа: Арванд-Руд. – Ретриэвед он 18 Оcтобер 2007.
Адабиётлар
- Доугҳертй, Бетҳ К.. Ҳисториcал Диcтионарй оф Ирақ, 2, Сcареcроw Пресс, 2013. ИСБН 978-0810879423.
- Киа, Меҳрдад. Тҳе Оттоман Эмпире: А Ҳисториcал Энcйcлопедиа. АБC-CЛИО, 2017. ИСБН 978-1610693899.
- Микаберидзе, Алехандер. Ҳисториcал Диcтионарй оф Георгиа, 2, Роwман & Литтлефиэлд, 2015. ИСБН 978-1442241466.
- Потц, Д. Т. (2004). "СҲАТТ АЛ-АРАБ". Энcйcлопаэдиа Ираниcа.
- Шаw, Станфорд „Ираниан Релатионс wитҳ тҳе Оттоман Эмпире ин тҳе Эигҳтеэнтҳ анд Нинетеэнтҳ Cентуриэс“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран (Вол. 7) Аверй: . Cамбридге Университй Пресс, 1991. ИСБН 978-0857451842.
Ташқи ҳаволалар
- ИCЕ иши: Эрон-Ироқ уруши ва сув йўллари ҳуқуқлари
- Эрон-Ироқ чегараси, 1639–1992, архив (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-12-25 санасида архивланган) 2018-йил 25-декабрда Арчивед</линк>
30°24′26″Н 48°09′06″Э / 30.40722°Н 48.15167°Э
| Ал-Анбар муҳофазаси |  | |
|---|---|---|
| Арбил муҳофазаси | ||
| Бобил муҳофазаси | ||
| Бағдод муҳофазаси | ||
| Басра муҳофазаси | ||
| Зи Қор муҳофазаси | ||
| Диёла муҳофазаси | ||
| Дуҳок муҳофазаси | ||
| Ҳалабжа муҳофазаси | ||
| Карбало муҳофазаси | ||
| Киркук муҳофазаси | ||
| Майсон муҳофазаси | ||
| Мусанно муҳофазаси | ||
| Нажаф муҳофазаси | ||
| Нинева муҳофазаси | ||
| Қодисия муҳофазаси | ||
| Салоҳиддин муҳофазаси | ||
| Сулаймония муҳофазаси |
| |
| Восит муҳофазаси | ||