Shaxmat donalari

	а	б	c	д	э	ф	г	ҳ
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	а	б	c	д	э	ф	г	ҳ

Шахмат доналарининг дастлабки тартибдаги кўриниши

Шахматда олти хил доналар мавжуд бўлиб, улар – шоҳ, фарзин, рух, фил, от ва пиёдадан ташкил топган. Шахматни иккита қарама-қарши рақиб томонлар ўйнайди: бири оқ дона, иккинчиси эса қора дона билан ҳаракатланади. Ушбу доналарнинг ҳар бири шахмат тахтаси бўйлаб ҳаракатланиш структурасидан келиб чиқиб бир катакдан иккинчисига силжийди.

Доналарнинг тавсифи

Шоҳ

Энг муҳим дона, чунки уни рақиб доналари томонидан қўлга олиниши ва шоҳни бошқа катакларга ҳаракатлантиришни бартараф этилмайдиган таҳдид бўлса (бу ҳолат “мот” деб аталади) ўйинни якунланганлигини англатади. Бир квадрат вертикал, горизонтал ёки диагонал бўйлаб ҳаракатланади, лекин бошқа бўлак ҳужуми остида квадратга ўта олмайди. Бундан ташқари, у рокировкада рух билан бирга иштирок этиши мумкин. Шахмат доналари тўпламида шоҳ энг бўйи баланд дона, иккита энг баланд донадан бири (иккинчиси – фарзин).

Фарзин

Энг кучли шахмат донаси, чунки у вертикал, горизонтал ёки диагонал равишда ҳар қандай квадратчага ўтади, у ўзида рух ва филнинг ҳаракатланишини бирлаштиради. Замонавий шахмат назариясида фарзин “оғир сипоҳ” (рух билан бирга) ҳисобланади. Анъанавий “Стоунтон” шахматидаги фарзиннинг кўриниши шоҳга ўхшайди, лекин фигура кичик тўп билан тожланган ва шоҳдан фарқли ўлароқ, бироз пастроқ (шоҳ фарзиндан баландроқ ва хоч билан тож кийган). Фарзиннинг иккинчи, сўзлашув номи – “Ферз”.

Рух

Вертикал ёки горизонтал равишда исталган ҳудуддаги катакларга ўтади. Рокировкада шоҳ билан бирга иштирок этиши ҳам мумкин. Ўйин бошида ҳар бир ўйинчининг биринчи ёки саккизинчи қатордаги ташқи квадратларда жойлашган иккита рухи бўлади – оқ доналар учун а1 ва ҳ1 да, қора доналар учун а8 ва ҳ8 да. Ҳудди фарзин каби рух ҳам назарий жиҳатдан “оғир сипоҳ” яъни кучли дона сифатида таснифланади. Шакл одатда стилизе қилинган думалоқ қал’а (ёки қамал) минорасига ўхшайди. Қадимги рус шахмат тўпламларида у стилизе қилинган кемага ўхшарди. Баъзи тахминларга кўра, бу донанинг турли номлари унинг асл номи ва ташқи кўриниши билан боғлиқ. Чатурангада у “арава”, яъни “рат” деб номланган. Арабча шатранжда бу ном “Рух” (Рух қуши деган маънони англатади) бўлиб қолди. Унинг стилизе қилинган тасвирлари, шахмат тарихчиларининг тахминларига кўра, Россияда визуал равишда ўхшаш русча қирраси тасвирлари билан адаштирилган, бу асарнинг русча номи шундан келиб чиққан. Европада бу донанинг тасвири “қоя” (жар, минора) билан тасвирланиб, ундош ном билан боғлиқ эди, натижада тура Европа шахматига мос келадиган шаклда қал’а минораси сифатида тасвирлана бошлади. Рухнинг яна бир номи – “Тўра”.

Фил

Диагонал бўйлаб исталган катакдаги квадратларга ўтади. Чатуранга ва шатранжда у бир квадрат бўйлаб диагонал бўйлаб юрар эди, худди от каби, “сакраш” бўлаги (ҳаракат пайтида у ўзининг ва бошқа одамларнинг йўлида турган қисмларини босиб ўтди). Шахмат тахтасининг рангланишининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда, фил фақат бир хил рангдаги майдонлар бўйлаб ҳаракатланади. Ушбу қисмда ҳаракатланадиган диагоналлар квадратларининг рангига қараб, ушбу дона оқ катакларда ёки қора катакларда ҳаракат қиладиган фил деб аталади. Ўйин бошида ҳар бир ўйинчи иккита филга эга – оқ катакларда ҳаракатланадиган ва қора катакларда ҳаракатланадиган. Фил оқ доналарда c1 ва ф1 катакларида, қора доналарда эса c8 ва ф8да туради. “Енгил сипоҳ” синфига тегишли (от билан бирга). Шахмат доналари ичида фил одатда шоҳ ва фарзиндан пастроқ бўлади. Унинг устки қисми тепага қараган томчи (ёки капут) шаклига эга, бу католик ва англикан епископлари либосларининг стилизацияси (филнинг инглизча номи “бишоп”, яъни “епископ”). Филнинг яна бир қанча номлари мавжуд бўлиб, улардан “офицер” (болгарча номи, шахмат жаргонида жуда машҳур), “мерган”, “элчи” ва бошқалар деб номланган.

От

У ўзи турган майдонга энг яқин квадратлардан бирига бориши мумкин, лекин бир хил горизонтал, вертикал ёки диагоналда эмас, яъни у русча “Г” (ёки лотинча “Л”) ҳарфи билан ҳаракат қилади.^[1] Ҳар доим қарама-қарши рангдаги майдонга тегади. Чатуранга давридан бери ҳаракати ўзгармаган учта қисмдан бири (шоҳ ва рух билан бирга). Ўйин бошида ҳар бир ўйинчида иккита оти бўлади – оқ отлар б1 ва г1, қора отлар б8 ва г8. Шахмат тўпламида у думалоқ стендда отнинг бошига ўхшайди.

Пиёда

Вертикал равишда бир оралиқ олдинга силжийди. Бошланғич позициясидан у биринчи ҳаракатни икки бўшлиқ олдинга ҳам амалга ошириши мумкин. Бир майдонни диагонал олдинга юради. Икки квадратлик ҳаракатни амалга ошираётганда, кейинги ҳаракатда рақибнинг пиёдаси томонидан пасга олиниши мумкин. Шахматда оддий ҳаракат ва қўлга олиш ҳаракати бошқача бўлган ягона дона. Агар ўйин давомида пиёда охирги даражага еца, у ўйинчининг хоҳишига кўра шоҳдан ташқари ҳар қандай сипоҳга айланади. Қоида тариқасида, пиёда энг кучли сипоҳга – фарзинга кўтарилади, аммо истиснолар мавжуд. Ўйин бошида ҳар бир ўйинчи саккизта пиёдага эга бўлиб, улар ўйинчидан иккинчи қаторида жойлашган бўлиб, сипоҳларни қоплайди. Пиёдалар кучсизлигига қарамай, шахмат ўйинида жуда муҳим аҳамиятга эга, чунки улар кўпинча ўйинчининг мудофаа тузилишининг асосини ташкил қилади, ҳам майдоннинг “тўлдирувчиси”, ҳам “хўрак” ёки стратегияни амалга ошириш учун тайёр “ўлжа” вазифани ҳам ўтайдиган дона ҳисобланади. Охирги ўйинда пиёдаларнинг роли кўп марта ортади, одатда охирги даражага эришиш ва кучли сипоҳга айланиш қобилияти туфайли.

Таснифлаш

Доналар қуйидагиларга бўлинади:

Енгил сипоҳлар – от ва фил.
Кучли сипоҳлар – рух ва фарзин.
Шоҳ – ўйиндаги алоҳида роли туфайли у енгил ёки кучли сипоҳларга ҳам тегишли эмас. Шоҳ энг қимматли фигурадир.
Пиёда, ҳудди шоҳ каби, енгил ёки кучли қисмларга тегишли эмас.

Терминологияда ноаниқлик мавжуд, яъни тор маънода, пиёдалардан ташқари барча шахмат доналари фигура(дона) ҳисобланади. Одатда шахмат ўйини шарҳидаги “дона” сўзи шу маънода қўлланади; масалан, “данани йўқотиш” каби ибора енгил ёки кучли сипоҳни йўқотишни англатади, лекин пиёдани эмас. Суҳбатда “фигура” сўзи кўпинча кичик сипоҳни англатади, масалан, “Мен бир фигура учун фарзинни ютиб олдим”, “икки пиёда учун бир фигурани қурбонлик қилдим”.

Доналарнинг қиёсий кучи ва қиймати

Шахмат ўйинларида айирбошлаш масаласи пайдо бўлганда, баъзи бир гуруҳ доналарининг нисбий кучи ва қиймати муаммоси ҳар доимо пайдо бўлади. Шахмат назариясида доналарнинг қиймати ва куч даражаси одатда пиёдаларда ўлчанади. Умумий қабул қилинган [ким томонидан?] қуйидаги муносабатлар^{[манба керак]} :