Ziyosfera

Shaxmat qoidalari

Photo shows the six types of chess pieces in the Staunton style.
Стаунтон услубидаги шахмат доналари. Чапдан ўнгга: шоҳ, рух, фарзин, пиёда, от, фил[1].

Шахмат қоидалари (шунингдек, шахмат қонунлари деб ҳам аталади) шахмат ўйинидаги тартиб-қоидаларни ўргатади. Шахмат икки ўйинчи иштирокидаги мавҳум стратегияли стол ўйини ҳисобланиб[2], ҳар бир ўйинчи шахмат тахтасида олти турдаги ўн олтита доналарни бошқаради[3]. Доналарнинг ҳар бири ўзига хос тарзда ҳаракат қилади. Ўйиннинг мақсади — рақибнинг шоҳини мот қилиш (муқаррар равишда мотга олиб бориш, яъни рақиб шоҳ донасининг юришига имкон қолдирмаслик). Ўйин мот ҳолатидан ташқари турли йўллар билан, масалан, рақибнинг таслим бўлиши, ўйиннинг дуранг ёки мот (шоҳнинг юришга йўли қолмаслиги) билан якунланиши мумкин[4].

Шахмат қоидаларининг аниқ келиб чиқиш даври номаълум бўлса-да, замонавий қоидалар илк маротаба ўрта асрларда шаклланган[5]. Қоидалар ХИХ асрнинг бошларига қадар бироз ўзгартирилиб, ҳозирги кундаги кўринишга келган. Турли минтақаларда шаклланган қоидалар бир-биридан бироз фарқ қилиб келган. Бугунги кунда стандарт қоидалар шахмат бўйича халқаро бошқарув органи — ФИДЕ (Фéдéратион Интернатионале дес Éчеcс) томонидан ўрнатилади[6][7]. Баъзи миллий ташкилотлар томонидан кичик ўзгартиришлар киритилши мумкин[8]. Тезкор шахмат, стандарт шахмат, онлайн шахмат ва Чесс960 қоидаларининг хилма-хиллиги шулар жумласидандир[9].

Доналарнинг асосий ҳаракатларидан ташқари, бошқа қўлланадиган тартиб-қоидалар мавжуд[10]. Булар шахмат тахтасининг жойлашиши, доналарнинг тартиб билан терилиши, вақтни назорат қилиш, ўйинчиларнинг хулқ-атвори ва ахлоқи, жисмоний нуқсони бўлган ўйинчилар учун шахмат ёзувлари ёрдамида ҳаракатларни ёзиб олиш кабилардир. Шунингдек, ўйин давомида юзага келиши мумкин бўлган қоидабузарликларни бартараф этиш тартиб-қоидалари ҳам мавжуд[11].

Асосий қоидалар

абcдэфгҳ
8
a8 black rook
b8 black knight
c8 black bishop
d8 black queen
e8 black king
f8 black bishop
g8 black knight
h8 black rook
a7 black pawn
b7 black pawn
c7 black pawn
d7 black pawn
e7 black pawn
f7 black pawn
g7 black pawn
h7 black pawn
a2 white pawn
b2 white pawn
c2 white pawn
d2 white pawn
e2 white pawn
f2 white pawn
g2 white pawn
h2 white pawn
a1 white rook
b1 white knight
c1 white bishop
d1 white queen
e1 white king
f1 white bishop
g1 white knight
h1 white rook
8
77
66
55
44
33
22
11
абcдэфгҳ
Дастлабки жойлашув

Шахмат тахтасида 64 квадрат катак (икки хил ранг — ҳар бири учун 32 тадан катак) мавжуд[12]. Шунингдек, шахмат тахтаси шашкада ишлатиладиган доскага ўхшаб кетади. Шахмат тахтасининг ранглари қандай бўлишидан қатъий назар, оч рангли квадратчалар „оқ“ дея, тўқ рангдаги квадратлар эса қора ранг деб номланади. Ўйин бошида ўн олтита оқ доналар ва яна шунча қора доналар шахмат тахтасига қўйилади. Шахмат тахтасидаги квадратлар шундай жойлаштирилганки, ҳар бир ўйинчининг яқин ўнг бурчагида оқ квадрат бўлади. Горизонтал қаторлар ўз рақам номи билан, вертикал қаторлар эса йўналиш номи билан аталади[13].

Ҳар бир ўйинчи ўн олтита донани бошқаради:

Доналар Шоҳ Фарзин Рух Фил От Пиёда
Доналар сони 1 1 2 2 2 8
Кўриниши





Ўйин бошида доналар диаграммада кўрсатилганидек жойлаштирилган бўлиши, яъни ҳар бир томон учун битта шоҳ, битта фарзин, иккита рух, иккита фил, иккита от ва саккиз пиёда керак[14]. Доналар биттадан квадратга қуйидаги тарзда жойлаштирилади:

  • Рухлар ташқи бурчакларга — шахмат тахтасининг ўнг ва чап четига жойлаштирилади[15];
  • Отлар рухлардан кейин — ўнг ва чап бурчакка, оқлар б1 ва г1 хоналарига, қоралар эса б8 ва г8 хоналарига ўз отларини жойлаштиради;
  • Филлар отлардан кейин, оқлар c1 ва ф1 хоналарига, қоралар эса c8 ва ф8 хоналарига ўз филларини тахлашади;
  • Шоҳ қайси рангда бўлса фарзин ҳам шу тартибда яъни оқ фарзин оқ хонада, қора фарзин қора хонада C йўналишидаги филдан кейин жойлаштирилади. Оқлар д1 хонасига, қоралар эса д8 хонасига ўз фарзинини жойлаштиради;
  • Шоҳ фарзиннинг ўнг ёнидаги бўш жойни эгаллайди. Оқлар э1 хонасига, қоралар эса э8 хонасига ўз шоҳини жойлаштиради;
  • Пиёдалар эса юқорида санаб ўтилган доналарнинг рўпарасига бир қатор бўлиб, оқлар а2, б2, c2, д2, э2, ф2, г2 , ҳ2 хоналарига, қоралар эса а7, б7, c7, д7, э7, ф7, г7, ҳ7 хоналарига ўз пиёдаларини жойлаштиради[16].

Оқ доналар доимо 1- ва 2-рақамли қаторларга, қора доналар эса 7- ва 8- қаторларга терилади[17].

Ўйин жараёни

Photo shows two men playing chess while two more look on.
Киевдаги жамоат боғида шахмат соати билан бўлаётган ўйин

Оқ доналарни бошқарадиган ўйинчи „Оқлар“ деб, қора доналарни бошқарувчи ўйинчи эса „Қоралар“ деб номланади[18]. Ўйинни оқлар бошлаб беради. Сўнг, ўйинчилар муқобил ҳаракатлар орқали ўйинни давом эттиради[19]. Ҳар бир ўйинчи юриш қилгандан кейин рақиб томонидан юриш қилиниши лозим ва юриш ўтказиб юбориш мумкин эмас. Ҳатто сугсванг ҳолатида ҳам юриш қилиш шартдир. Ўйин, юқорида айтиб ўтилганидек, шоҳ мот қилинмагунча, рақибнинг таслим бўлиши ва ўйиннинг дуранг ёки пот билан якунланмагунча давом этади. Бундан ташқари, агар ўйин вақт назорати остида ўйналаётган бўлса, вақт чегарасидан ошиб кетган ўйинчига мағлубият ёзилади. Яъни, берилган вақт ўз ниҳоясига еца, ўйин тугайди.

Расмий шахмат қоидалари оқ рангда ким ўйнашини аниқлаш тартибини белгиламайди[20]. Аниқ бир қарор турнирга хос қоидаларга (масалан, Швейсарча тизимидаги турнир ёки айланали турнир) ёки рақобациз ўйин бўлса, ўзаро келишувга кўра амалга оширилади. Рақобациз ўйинларда бу ҳолда кўпинча тасодифий танлов қўлланади[21][22]. Умумий усул — бирор киши ҳар бир рангдан бир донани (одатда пиёдани) иккала қўлида яширади, рақиби эса танлайди, кейин очилган донанинг рангида ўйин бошланади.

Доналарнинг ҳаракатланиши

Шахматнинг ҳар бир донаси ўзига хос ҳаракатланиш усулига эга[23]. Дона бўш квадратга юради. Бундан ташқари, рақибнинг донасини қўлга киритиши ва у жойлашган хонага ўтиши мумкин.

Шахматда отдан ташқари ҳеч бир дона ўзидан олдинда ёки ёнбошда турган дона устидан ўтолмайди. Шоҳ ва рухнинг рокировка қилиниши бундан мустасно. Ўйин давомида ютиб олинган дона шахмат тахтасидан олиб ташланади[24][25]. Шоҳни мот қилиш мумкин, лекин ютиб олиб бўлмайди. Доналар қуйида келтирилган тарзда ҳаракат қилади:

  • Шоҳ горизонтал, вертикал ёки диагонал йўналиш бўйича фақат бир катак юриш орқали ҳаракат қилади. Рокировка деб номланувчи ҳолатда шоҳ билан рух махсус ҳаракат орқали 2 ёки 3 квадрат хонага юриши мумкин ва ўйин давомида ҳар бир ўйинчи учун фақат бир марта рокировка қилишга рухсат этилади. Агар шоҳ ёки икки рухдан бири рокировкадан олдин ҳаракатланса, махсус ҳаракайдан фойдаланиш имконидан маҳрум бўлади[26][27].
  • Рух горизонтал ёки вертикал равишда исталган сондаги бўш квадратларга юра олади. Юқорида таъкидланганидек шоҳ билан рух рокировкани амалга ошириши мумкин[28][29].
  • Фил ҳар қайси рақамдаги бўш квадратларга диагонал бўйлаб ҳаракатланади. Оқ филлар оқ диагонал бўйлаб, қора филлар қора диагонал бўйлаб ҳаракат қилади[30][31].
  • Фарзиннинг юриши сал мураккаброқ бўлиб, у исталган сондаги бўш катакларга горизонтал, вертикал ёки диагонал равишда ҳаракатлана олади[32][33].
  • От бир хил даража ёки диагоналда бўлмаган энг яқин квадратлардан бирига ҳаракатланади. Бунда ҳаракатланиш иккита квадрат горизонтал, кейин бир квадрат вертикал равишда силжитиш ёки бир квадрат горизонтал, кейин иккита квадратни вертикал равишда, яъни Л ҳарфи кўринишида амалга ошириш мумкин. Отнинг олдида турган бошқа доналар унга тўсиқ бўла олмайди[34][35][36].
  • Пиёдалар энг мураккаб ҳаракат қоидаларига эга:
  • Пиёда тўғридан-тўғри бир катак олдинга, агар бу квадрат бўш бўлса, юра олади. Агар у ҳали қимирламаган бўлса, яъни ўйин бошланган вақтдаги ҳолатида турса, пиёда икки квадрат бўш хонага силжиши мумкин. Пиёдалар орқага ҳаракатлана олмайди[37][38][39].
  • Пиёда бошқа доналардан фарқли ўлароқ, доналарни ютиш жараёни мураккаброқ. Пиёда олдидаги диагонал равишда жойлашган иккита квадратдан биридаги рақиб донасини қўлга киритиши мумкин. Аммо, ушбу диагонал квадратлар бўш бўлса, ўша квадратларга ўта олмайди ва ўзининг йўналиши бўйлаб ҳаракатини давом эттиради. Дастлабки юришидан кейин фақат олдиндаги бир квадрат хонага силжий олади. Шунингдек, пиёда рақиб пиёдасини кесиб олиш орқали ютиб олиши мумкин.

Пиёда шахмат тахтаси охирига етканида бошқа бир донага айланиш имконига эга[40].

Қўшимча қоидалар

Рокировка

Асосий мақола: Рокировка

Рокировка — шоҳни икки квадрат ёнбошга рух томон силжитишдан иборат бўлиб, сўнгра рухни шоҳнинг бошқа томонига, унга ёнбош бўлган жойга қўйиш ҳолати[41][42]. Бир вақтнинг ўзида шоҳни ҳам, рухни ҳам силжитиш мумкин эмас, чунки шахматда бир қўл билан юриш қоидаси мавжуд. Аввал шоҳ, сўнгра рух ҳаракатлантирилади (бунда иккала дона билан бир юришда рокировка жараёнини амалга оширилади). Рокировкага фақат қуйидаги шартларнинг барчаси бажарилган тақдирдагина тўлиқ амалга оширилган деб ҳисобланади:[43]

  • Рокировка қилинадиган шоҳ ва рух билан юриш амалга оширилмаган бўлиши керак.
  • Шоҳ ва рух ўртасида ҳеч қандай дона бўлмаслиги керак.
  • Рокировка жараёнида шоҳга ҳужум бўлмаслиги керак, яъни, шоҳ рақиб донаси томонидан ҳужумга учраган хонадан ўтиши ёки рокирова уша хонада тугаши мумкин эмас.
  • Диаграммада кўрсатилганидек, рокировка шоҳ ёки фарзин томондан амалга оширилиши керак.

Кесиб ўтиш

Three images showing en passant. First, a white pawn moves from the a2-square to a4; then, the black pawn moves from b4 to a3; finally, the white pawn on a4 is removed
эн пассант
Оқ пиёданинг кесиб ўтиши

Пиёда ўзининг дастлабки квадратидан икки квадрат олдинга ўтиб, юришни бир хил даражадаги рақибнинг пиёдаси ёнида тугаца, у фақат бир квадрат олдинга силжигандек, диагонал йўналишда рақибнинг пиёдасини ютиб олиши мумкин[44]. Кесиб ўтиш қоидаси фақатгина рақиб пиёдасининг дастлабки ҳолатидан икки квадрат олдиндаги хонага силжиганда амалга ошириш мумкин. Ўнг томондаги диаграммалар бунга мисол бўлади: агар оқ пиёда а2дан а4га ўца, б4даги қора пиёда уни кесиб ўтиш орқали ютиб олиши мумкин, а4даги оқ пиёда шахмат тахтасидан олиб ташлади ва б4даги пиёда б4дан а3га ўтади[45][46].

Пиёданинг бошқа донага айланиши

Агар оқлар пиёдани саккизинчи хонагача етказса, пиёда ўйинчининг хоҳишига кўра бир хил рангдаги фарзин, фил, от ёки рухга ўзгартирилади (одатда фарзин танланади). Худди шундай қоралар ҳам ўз пиёдасини биринчи хонага етказса бир хил рангдаги фарзин, фил, от ёки рухга ўзгартириши мумкин. Танлов илгари қилинган доналар билан чекланмайди. Демак, назарий жиҳатдан ўйинчининг барча пиёдалари белгиланган жойга етган бўлса, тўққизтагача фарзин ёки ўнтагача от, фил ёки рухга эга бўлиши мумкин. Агар керакли дона мавжуд бўлмаса, ўйинчи донани тақдим этиш учун ҳакамни чақириши керак[43][47].

Кишт бериш

Асосий мақола: Кишт бериш (шахмат)
абcдэфгҳ
8
d6 black king
f6 black bishop
h5 black knight
f3 white king
g3 white bishop
8
77
66
55
44
33
22
11
абcдэфгҳ
Қора шоҳ назорат остида. У ҳужум қилинмаган квадратга о'тиш орқали назоратдан чиқиши мумкин.

Шоҳ қачонки рақиб донаси томонидан ҳужумга учраганида рақиб назорати остида бўлади[48]. Ўз вақтида шоҳга кишт берилганда ўйинчи шоҳни бошқа хонага олиб ўтиши, кишт бераётган донани ютиб олиши (агар шоҳ очмас ҳолатида бўлса буни иложи йўқ) ёки кишт берилаётган йўлни тўсиши лозим.

Ўз шоҳини кишт берилаётган хонага силжитиш мумкин эмас. Ушбу чекловдан чиқишнинг мумкин бўлган усуллари қуйидагилар:

  • Шоҳни назоратда бўлмаган хонага олиб бориш керак.
  • Назорат остидаги хонани блоклаш ёки эгаллаш лозим[49][50][51].

Агар киштдан чиқишнинг иложи бўлмаса, шоҳ мот бўлган бўлади.

Норасмий ўйинларда рақиб шоҳга кишт бериш ҳаракатини амалга оширишда „киштни“ни эълон қилиш одат тусига кирган. Бироқ, расмий мусобақаларда кишт камдан-кам айтилади[52].

Ўйин охири

абcдэфгҳ
8
e8 black king
h5 black rook
f2 white pawn
g2 white pawn
f1 white rook
g1 white king
h1 black queen
8
77
66
55
44
33
22
11
абcдэфгҳ
Оқлар мот бўлди; Қоралар ғалаба қозонади.

Агар ўйинчининг шоҳи киштга қўйилган бўлса ва ўйинчи киштдан қочиш учун ҳеч қандай ҳаракатни амалга оширолмаса (бунинг имкони мавжуд бўлмаса), у ҳолда шоҳ мот бўлган ҳисобланади. Ўйин тугайди ва рақиб ютқазади[53][54].

Диаграммада мот позициясининг намунаси кўрсатилган. Оқ фарзин қора шоҳга кишт бермоқда ва ўз навбатида шоҳнинг ҳеч қайси хонага ўтолмаётганлиги, олдидаги рухлар билан киштнинг олдини тўса олмаётганлиги мот бўлганлигини англатади[54].

Таслим бўлиш

Ҳар бир ўйинчи исталган вақтда ва ўйинда таслим бўлиши мумкин. Ўйинчи буни оғзаки айтиши ёки ёзув варағида бир қанча усулда кўрсатиш орқали амалга ошириши мумкин: (1) „Мағлубият“ деб ёзиш орқали, (2) ўйин натижасини рақамлар орқали ифодалаш каби ҳолатлар[55]. Шунингдек, шоҳни ағдариш ҳам мағлубиятдан далолат беради. Лекин ушбу ҳолатни тасодифан шоҳнинг йиқилиб кетишидан фарқлаш керак. Иккала соатни ҳам тўхтатиш мағлубият бўлганлик белгиси эмас, чунки соатлар ҳакамни чақириш учун тўхтатилиши мумкин. Баъзида қўл узатиб мағлуб бўлганлигини билдириш мумкин. Дуранг таклифи ҳам қўл узатиш орқали амалга оширилади[56].

Блицда ноқонуний ҳаракат

Блиц ўйинида, агар ўйинчи ноқонуний ҳаракатни бажарса, ўйинчининг рақиби ҳаракат қилишдан олдин ҳакамни чақириб ғалаба қозонганлигини талаб қилиши мумкин (агар рақибда ғалаба қозониш учун етарли асос мавжуд бўлса). Ушбу ғалабага даъво қилишнинг бир усули — рақиб томонидан назорат остида қолган шоҳни олиш. Агар ноқонуний ҳаракатга жавоб берилса, ушбу ноқонуний ҳаракат ўз кучида қолади ва ўйин давом этади[57].

Дуранг

Пот ҳолатига мисоллар
Давид Гуижарро ва Нодирбек Абдусатторов, Тата Стеэл шахмат мусобақаси 2020. Ушбу ўйин дуранг натижа билан тугаган.

Агар қуйидаги шартлардан бири юзага келса, ўйин дуранг билан тугайди:

  • Юриш вақти келган ўйинчи ўз шоҳини бирор жойга ўтказолмаса дуранг бўлади. Бу ҳолат пот деб аталади. Ўнг тараф суратдаги ҳолат бунга мисол бўла олади.
  • Ўйин ўлик позицияга етганда.
  • Ўйинчилардан бири бундай таклиф билан чиққанидан кейин иккала томон ҳам дурангга рози бўганида.
  • Ушбу ҳаракатлар содир бўлса рақиб дурангга даъво қилади:[58]
  • Бир хил юришларнинг уч марта бир хил ҳолатда такрорланиши.
  • Ҳар бир ўйинчининг сўнгги элликта юришида, агар охирги ҳаракат мот бўлмаса, бирор дона ютиб олинмаса ёки пиёда ҳаракати кузатилмаса.
  • Ҳакам дуранг эълон қилиш учун аралашади:
  • Бир хил позиция беш марта содир бўлганда.
  • Ютиб олиш ёки пиёда ҳаракатлари етмиш бешгача чўзилганда.

Бир вақтнинг ўзида, агар ўйинчи доимий равишда рақиб шоҳига кишт берса ва ўйинчи буни қилиш ниятини билдирса, ўйин дуранг ҳисобланади. Одатда, бундай вазиятда ўйинчилар дурангга рози бўлишади, чунки уч марта такрорлаш ёки элликта ҳаракат қоидаси охир-оқибат қўлланади[59][60].

Ўлик позиция

Ўлик позицияга мисол[61]
абcдэфгҳ
8
c7 black bishop
e7 black king
h6 black pawn
a5 black pawn
c5 black pawn
e5 black pawn
g5 black pawn
h5 white pawn
a4 white pawn
b4 black pawn
c4 white pawn
e4 white pawn
g4 white pawn
b3 white pawn
d3 white bishop
e3 white king
8
77
66
55
44
33
22
11
абcдэфгҳ
Оқларнинг ҳ5 юришидан сўнг ўлик позиция вужудга келди.

Ўлик позиция, ҳеч бир ўйинчи ўз рақибининг қиролини қонуний ҳаракатлар кетма-кетлиги билан кишт беролмайдиган позиция ҳисобланади[62].

Фақат қуйидаги доналарга эга бўлган ҳар қандай позициялар ўлик позициялар бўлиб, доналар етарли бўлмаганлиги сабабли дуранг бўлади.

  • Шоҳ рақиб шоҳга қарши.
  • Шоҳ рақиб шоҳ ва филга қарши.
  • Шоҳ рақиб шоҳ ва отга қарши.
  • Шоҳ от билан рақиб шоҳ ва отга қарши.
  • Шоҳ фил билан рақиб шоҳ ва филга қарши.

Байроқ тушиши

Вақт назорати остида ўйналадиган ўйинда, ўйинчи унга ажратилган барча вақтни сарфлаб бўлганда мағлубиятга учрайди. Бу эса байроқнинг тушиши деб аталади.

Мусобақа қоидалари

Қуйидаги қоидалар шахмат ўйинлари учун қўлланадиган қоидалардир. Улар ФИДЕ шахмат қонунлари билан белгиланади[63]. ФИДЕ шахмат қонунлари Стандарт шахмат, Рапид шахмат, Блиц шахмат қоидаларини ва Чесс960 учун кўрсатмаларни белгилайди. Стандарт шахматда ўйинчилар ҳаракатларни ёзиб олишлари керак, бу қоида Тезкор шахмат ва Блиц шахматида ихтиёрийдир[64]. Баъзи қоидалар ногирон ўйинчилар учун махсус мослаштирилган. Қоидалар шахмат тахтаси устидаги ўйинини қамраб олганлиги сабабли, уларни тўғридан-тўғри компютер шахматига ёки компютер қурилмасида ўйналадиган онлайн шахматга қўллаш мумкин эмас.

Доналарни юриш

Доналарнинг ҳаракати бир қўл билан амалга оширилиши керак[65]. Қўлни ҳаракатга келтиргандан сўнг, бир дона олиб ташлангандан кейин, ҳаракат ноқонуний бўлмаса, ҳаракатни қайтариб бўлмайди[66]. Тегиш ҳаракат қоидасига келсак, бу қоида бузилганлигини кузатган ҳакам дарҳол аралашиши лозим[67][68]. Ўйинчи ҳаракат қилишдан олдин дарҳол қоида бузилганлигини даъво қилиши керак[69][70].

Тегиш-ҳаракат қоидаси

Агар ўйин давомида ўйинчи бирор донага тегса, ушбу донани қонуний равишда кўчирилиши мумкин бўлса, ўйинчи уни кўчиришга мажбур. Лекин, ушбу тегишни амалга оширган ўйинчида юриш навбати бўлмаса юришга мажбур эмас. Ушбу ҳолат рақиб доналарига ҳам тегишли яъни рақиб донасига тегиб кетилса, уни ютиб олиш имкони бўлса, тегиб кетган ўйинчининг юриш навбати бўлса, ушбу ўйинчи рақиб донасини ютиб олишга мажбур[71]. Бу қоиданинг бузилишини кузатган ҳакам зудлик билан аралашиши керак[72]. Ўйинчи ҳаракат қилишдан олдин дарҳол қоида бузилганлигини даъво қилиши мумкин[73].

Вақт

Photo shows a digital chess clock. There are two clocks, one on each side and a button on top of each stops that clock and starts the other
Рақамли шахмат соати

Мусобақа ўйинлари шахмат соати ёрдамида вақтни бошқариш деб аталадиган вақт чекловлари остида ўтказилади[74]. Ҳар бир ўйинчининг вақти алоҳида белгиланади ва вақт назорати доирасида ҳаракатларни амалга ошириши керак. Вақтни бошқаришнинг ҳар хил турлари қўлланади. Стандарт шахмат учун вақт аниқ белгиланган қоидалар асосида берилади (масалан, биринчи 40 та ҳаракат 100 дақиқада, кейинги 20 та ҳаракат 50 дақиқада, қолган ҳаракатлар 15 дақиқада). Тезкор шахмат ва блиц шахмат учун барча ҳаракатлар бажарилиши керак бўлган фақат битта давр белгиланиши мумкин. Бундан ташқари, ҳар бир ҳаракат учун қўшимча вақт тақдим этилиши мумкин[75].

  • Ўйинчининг вақти тугагач, ўйин тугайди ва бу ҳодиса байроқ тушиши деб аталади. Байроқнинг тушиши, агар ҳакам томонидан кузатилмаган бўлса, ҳеч қандай оқибатларга олиб келмайди, бунда ҳакам аралашиши керак ёки ўйинчи даъво қилиши лозим[76][77].
  • Агар байроқ тушиши айтилмаса ва қуйидаги ҳодисалардан бири содир бўлса, ўйин натижаси сақланиб қолади. Агар ўйинчининг вақти тугаса ҳам бунинг аҳамияти йўқ:
  • Агар ўйинчи қўл узаца, ўйин тугайди ва ўша рақиб ғалаба қозонади.
  • Агар ҳаракатнинг натижаси пот, ўлик ҳолат, беш марта такрорлаш ёки етмиш бешта ҳаракат қоидаси қўлланилса, ўйин тугайди ва дуранг ҳисобланади[78][79].

Америка Қўшма Штатлари шахмат федерацияси (УСCФ) қоидаси бошқача. УСCФ 14Э қоидаси „вақтда ғалаба қозониш учун етарли дона бўлиши“ кераклигини белгилайди, яъни ёлғиз шоҳ, шоҳ ва от, шоҳ фил ва шоҳ бўлса бу ғалаба учун етарли бўлмайди. (Ушбу қоида билан боғлиқ машҳур ҳолат Моника Соćко томонидан 2008-йилдаги аёллар ўртасидаги шахмат бўйича жаҳон чемпионатида берган шикояти билан содир бўлган).

Юришларни ёзиб олиш

Diagram showing how squares are named — columns are a through h, rows are 1 through 8
Квадратларни алгебраик ёзувда номлаш
Жосé Раúл Cапабланcа ўйинидан олинган ёзувлар варақаси

Шахмат тахтасининг ҳар бир квадрати ўзига хос ҳарф ва рақам жуфтлиги билан белгиланади. Вертикал хоналар оқларнинг чап томонидан (яъни, фарзин томони) оқларнинг ўнг томони охирига қадар а дан ҳ гача этикетланади. Худди шундай, горизонтал даражалар шахмат тахтасининг энг яқин томонидан бошлаб 1 дан 8 гача рақамланган. Демак, шахмат тахтасининг ҳар бир квадрат хонаси ҳарфлар ва рақамлар билан белгиланади. Масалан, оқ шоҳ ўйинни э1 квадратидан бошлайди. Қораларнинг шоҳи эса э8дан ўз ўйинини бошлайди[80].

Расмий мусобақада ҳар бир ўйинчи ноқонуний позициялар, вақт назоратидан ошиб кетиш ва эллик юриш қоидаси ёки позицияни такрорлаш бўйича даъволарни ҳал қилиш учун ҳар бир ҳаракатни алгебраик шахмат ёзувида ўйнаган ҳолда ёзиб олиши шарт. Бошқа ҳар қандай тизимларда қайд этилган ҳаракатлар бундай низода далил сифатида ишлатилиши мумкин эмас. Бошқа шахмат ёзувлари тизимларига, жумладан, халқаро ёзишмалар шахмати учун ИCCФ рақамли ёзуви ва илгари инглиз тилида сўзлашадиган мамлакатларда стандарт бўлган тавсифловчи шахмат ёзуви киради. Амалдаги қоидага кўра, ҳаракат қоғозга ёзилмасдан ёки электрон қурилма билан ёзиб олинмасидан олдин шахмат тахтасида амалга оширилиши керак[81][82][83].

Иккала ўйинчи ҳам дуранг бўйича таклифларни ўз ёзув варағига ёзиб кўрсатиши керак[84][85].

Танаффус

Илгари кенг тарқалган танаффуслар энди шахмат мусобақаларида одатий амалиёт ҳисобланмайди.

Танаффус қилинганда, юриши бўлган ўйинчи ўзининг кейинги ҳаракатини ёзув варағига ёзади, лекин шахмат тахтасида ҳаракат қилмайди[86]. Бу муҳрланган ҳаракат деб аталади. Кейин иккала рақибнинг ёзув варақалари ёпиқ ҳолатдаги конвертга жойлаштирилади ва конверт муҳрланади. Конвертда ўйинчиларнинг исмлари, ранглари, позицияси, соатлардаги вақт ва бошқа ўйин маълумотлари ёзилади. Конвертни иккала ўйинчи ҳам имзолаши мумкин. Кейин ҳакам ўйинни қайта бошлаш вақти келгунча конвертга эгалик қилади, шу вақтда ҳакам конвертни очади, унда муҳрланган ҳаракатни амалга оширади ва рақибнинг соатини босиб қўяди.

Қоидабузарликлар

Нотўғри юриш

Нотўғри юриш — бу дона билан мумкин бўлмаган юришларни амалга ошириш[87][88]. Шунингдек, ҳаракат қилмасдан ёки икки қўл билан ҳаракат қилиб соатни босиш ноқонуний ҳаракат сифатида баҳоланади[89]. Ушбу ҳаракат огоҳлантиришга сабаб бўлади[90].

Нотўғри юришни амалга оширган ўйинчи бу ҳаракатни қайтариб олиши ва қонуний ҳаракатни амалга ошириши керак. Иложи бўлса, бу юриш худди шу дона билан амалга оширилиши керак, чунки тегиниш қоидаси амал қилади. Агар хато аниқланса, ўйин нотўғри ҳаракат содир бўлган позициядан қайта бошланиши керак. Ҳакам энг яхши далилларга кўра соат бўйича вақтни созлаши керак. Баъзи минтақавий ташкилотлар турли қоидаларга эга.[91][92].

Нотўғри бошлаш

Стандарт шахмат, Рапид ва Блиц шахматининг энг кўп қўлланадиган шакллари учун қуйидаги қоидалар мавжуд. Агар ўйин давомида бошланғич позицияси нотўғри эканлиги аниқланса, ўйин қайта бошланади. Агар ўйин давомида тахта нотўғри жойлашганлиги аниқланса, ўйин тўғри жойлашган тахтага ўтказилган доналар билан давом эттирилади[93]. Агар ўйин давомида соат созламалари нотўғри деб топилса, ҳакам томонидан тузатилади[94]. Баъзи минтақавий ташкилотлар бошқача қоидаларга эга[95].

Хулқ-атвор

Ўйинчилар ҳеч қандай эслатмалардан, ташқи маълумот манбаларидан (шу жумладан компютерлар) ёки бошқа одамларнинг маслаҳатларидан фойдалана олмайди. Бошқа тахтада таҳлил қилишга рухсат берилмайди. Ёзув варақлари фақат ўйин ҳақидаги обектив фактларни, масалан, соат бўйича вақтни ёки юришлларни ёзиш учун мўлжалланган. Ўйинчилар ҳакамнинг рухсатисиз мусобақа жойини тарк эта олмайди[96][97].

Бугунги кунда одоб ва ахлоқнинг юқори стандартлари амалда қўлланилмоқда. Ўйинчилар ўйиндан олдин ва кейин қўл сиқишлари керак. Одатда ўйинчи ўйин давомида гапирмаслиги керак, фақат дурангни таклиф қилиш, таслим бўлиш ёки қоидабузарликларга эътибор қаратишда гапириши мумкин. „Кишт бериш“ ҳақида айтиш одатда норасмий ўйинларда айтилади, лекин расмий рухсат берилган ўйинларда тавсия этилмайди. Ўйинчи ҳеч қандай восита билан бошқа ўйинчини чалғитиши ёки безовта қилиши мумкин эмас, шу жумладан, қайта-қайта дуранг таклиф қилиш ҳам мумкин эмас[98].

Шахмат дастурларидан фойдаланиш ва ташқи алоқа билан боғлиқ бир неча хавотирларнинг кучайиши туфайли мобил телефондан фойдаланиш тақиқланган[99].

Жиҳозлар

This photo shows a chessboard with pieces set up on both sides, ready to play. A chess clock is at the side.
Ўйин бошида доналар ва аналог шахмат соати

Шахмат тахтаси квадратларининг ўлчами шоҳ тагининг диаметридан тахминан 1,25 дан 1,3 мм гача ёки 50 дан 65 мм гача бўлиши керак. Тахминан 57 мм (2+1⁄4 дюйм) квадратчалар одатда ўлчам оралиғида шоҳ доналари бўлган квадратлар учун жуда мос келади. Тўқ рангли квадратчалар одатда жигарранг ёки яшил рангда, очроқ квадратчалар эса оқ ёки оч сариқ рангда бўлади.

A photo of the original Staunton chess pieces from about 1849.
1849-йилда тақдим этилган асл Стаунтон шахмат доналари

Стаунтон шахмат то'плами дизайни шахмат доналари учун стандарт бўлиб, одатда ёғоч ёки пластмассадан тайёрланади. Улар кўпинча қора ва оқ рангга эга. Бошқа ранглардан фойдаланиш мумкин (масалан, қуюқ жигарранг ёки қизил), лекин улар ҳали ҳам „оқ“ ва „қора“ доналар деб аталади. Шоҳнинг баландлиги 85 дан 105 миллиметргача (3,35-4,13 дюйм) бўлиши керак[100][101]. Тахминан 95 дан 102 мм гача (3+3⁄4-4 дюйм) баландлик кўпчилик ўйинчилар томонидан афзал кўрилади. Фарзиннинг диаметри баландлигининг 40 дан 50 % гача бўлиши керак. Бошқа доналарнинг ўлчами шоҳга мутаносиб бўлиши керак. Доналар мувозанатли бўлиши керак[102][103].

Вақт назорати остида бўлган ўйинларда шахмат соати қўлланади. У иккита қўшни соат ва тугмачалардан иборат бўлиб, бир соатни тўхтатиб, иккинчисини ишга туширганда вақт бир-бирига мутаносиб равишда кетади. Икки компонентли соат ҳеч қачон бир вақтнинг ўзида ишламайди. Соат аналог ёки рақамли бўлиши мумкин, аммо, асосан, рақамли соат УСCФ ва ФИДЕ қоидалари бўйича ишлатилади. Бунинг сабаби кўпчилик мусобақаларда вақтни бошқариш воситаларига талаб ошмоқда. Ортга ҳисоблаш ёки вақт қўшиб бериш масалаларида рақамли соат жуда қулай. Ўйин бошланишидан олдин шахмат соати қаерга қўйилишини ҳакам ёки қораларда ўйнайдиган киши ҳал қилади. Шахмат соатини биринчи қораларда ўйнайдиган ўйинчи босади.

Тарихи

An image of Philidor, who published rules in 1749
Пҳилидор

Шахмат қоидалари асрлар давомида шаклланган. ВИ асрда Ҳиндистонда ўтказилган шахматга ўхшаш ўйинларда илк қоидалар шакллана бошлаган[104][105]. Кўп вақт давомида қоидалар ўзгариб борган. Замонавий қоидалар илк марта ХИХ асрда Европанинг жанубида шаклланган[106]. Илгари ҳаракатланиши чекланган доналарга (масалан, фарзин ва фил) кўпроқ ҳаракатланиш имкони берилган. Бундай ўзгартирилган қоидалар ХВ аср охири ёки ХВИ аср бошларида қабул қилина бошланди[107]. Шоҳ, от ва филнинг асосий ҳаракатлари ўзгармади. Пиёдани дастлабки иккита квадратда ҳаракатлантириш имконияти йўқ бўлиб, саккизинчи хонага етгандан сўнг, фақат фарзинга айланиши мумкин бўлган. Фарзин дастлаб ферз деб аталиб, ҳар қандай йўналишда ҳар қанча катак, фақат диагонал бўйлаб бир катак ҳаракатлана олган. Фарзин Европа шахматида биринчи юришида икки квадрат диагонал, олдинга, орқага ёки чапга ёки ўнгга юра олган. Форс ва араб ўйинида фил икки квадратни диагонал бўйлаб сакраш билан ҳаракатлантирувчи пīл (форсча) ёки фīл (арабча) (маъноси „фил“) деб аталган[108]. Ўрта асрларда пиёда саккизинчи катакка етган тақдирдагина фарзин (ўша пайтда заиф бўлак эди) эквивалентига кўтарилиши мумкин эди. ХИИ асрда шахмат тахтасидаги квадратлар ранглари ўзгариб турган, бу ҳолат ХИИИ асрга келиб стандарт қоидага айланди[109].

ХИХ асрнинг ўрталарига қадар шахмат ўйинлари вақт чегарасисиз ўйналар эди. 1834-йилда Алехандер МcДоннелл ва Лоуис-Чарлес Маҳé де Ла Боурдоннаис ўртасидаги ўйинда МакДоннелл юриш қилиш учун ҳаддан ташқари кўп вақт сарф қилади, баъзан баъзи юришларга 1,5 соатгача вақт сарфлаган. Бу эса норозиликларга сабаб бўлган. 1836-йилда Пиэрре Чарлес Фоурниэр де Саинт-Амант вақт чегарасини таклиф қилди, аммо, ҳеч қандай ўзгариш кузатилмади. 1851-йилги Лондон турнирида Стаунтон Элижаҳ Wиллиамсга қарши ўйиндаги мағлубиятини Элижаҳ Wиллиамснинг секин ўйини билан изоҳлади[110]. Кейинги йили Даниэл Ҳаррwитз ва Жоҳанн Лöwентҳал ўртасидаги ўйинда ҳар бир юриш учун 20 дақиқа вақт чегараси қўлланган. Замонавий услубдаги вақт чегараси биринчи марта 1861-йилда Адолпҳ Андерссен ва Игнác Колисч ўртасидаги ўйинда ишлатилган[111].

Ўзгартиришлар

Баъзи мусобақаларда ўйинчиларни қисқа дурангга рози бўлишдан қайтарадиган қоидалар киритилган. Шундай ҳолатлардан бири 2009-йилги Лондон Чесс Cлассиc мусобақасида қўлланган. Қоидага кўра биринчи 30 та ҳаракатдан кейин дуранг қайд этилиши мумкин[112].

Манбалар

  1. ↑ „Тҳе Стаунтон Стандард“. www.wорлдчесшоф.орг. Қаралди: 26-июл 2023-йил.
  2. ↑ Ўйин қоидаси. Тахта ва сипоҳлар номланиши — 20-бет. Қаралди: 26-июл 2023-йил (2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган). 
  3. ↑ Шахмат доналари. Ёш куч — 122-бет. Қаралди: 26-июл 2023-йил. 
  4. ↑ О'йин қоидалари. Тошкент: Ёш куч, 2021 — 134-бет. Қаралди: 26-июл 2023-йил. 
  5. ↑ „Рулес оф чесс.“. www.аcадемиcкидс.cом. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  6. ↑ „Чесс Рулес: Cомплете Лист оф Оффиcиал Рулес оф Чесс“. www.чессжоурнал.cом. Қаралди: 28-июл 2023-йил.
  7. ↑ „ЛЕЕС ДЕЛ АЖЕДРЕЗ ДЕ ЛА ФИДЕ“. www.феда.орг. Қаралди: 26-июл 2023-йил.
  8. ↑ „Рулес оф чесс. Блогс“. www.чесс.cом. Қаралди: 28-июл 2023-йил.
  9. ↑ ЎЙИН ҚОИДАСИ. ТАХТА ВА СИПОҲЛАР НОМЛАНИСҲИ. Ёш куч, 2021 — 20-бет. Қаралди: 26-июл 2023-йил (2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган). 
  10. ↑ „Форумс. Тҳе рулес оф чесс“. www.чесс.cом. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  11. ↑ „Правила шахмат ФИДЕ“. www.чесс.саинфо.ру. Қаралди: 28-июл 2023-йил.
  12. ↑ „ФИДЕ (2008), ФИДЕ Лаwс оф Чесс,“. www.фиде.cом. Қаралди: 8-сентабр 2022-йил.[сайт ишламайди]
  13. ↑ Қосимжонов, Рустам. Шахмат сеҳрли олам, Тошкент — 5-бет. Қаралди: 27-июл 2023-йил (2023-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган). 
  14. ↑ Др. Жеанне Cаирнс Синқуэфиэлд, Гулрукҳбегим Токҳиржонова. Шахмат сипоҳлари номланиши. Сент-Луис шахмат клуби, 2018 — 4-бет. Қаралди: 26-июл 2023-йил. [сайт ишламайди]
  15. ↑ Қосимжонов, Рустам. Сипоҳлар қандай ҳаракатланади, Тошкент — 9-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган). 
  16. ↑ Қосимжонов, Рустам. Шахмат тахтаси ва сипоҳлар — 6-7-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган). 
  17. ↑ Счиллер, Эриc. Оффиcиал Рулес оф Чесс (2-нашр), Cардоза, 2003 — 16-17-бет. ИСБН 978-1-58042-092-1. 
  18. ↑ „Аналйсис оф Чесс Опенинг Мовес“. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  19. ↑ Қосимжонов, Рустам. Сипоҳлар қандай юради — 9-10-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган). 
  20. ↑ „Алл Абоут Чесс“. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  21. ↑ „Янги Бошланувчилар Учун Шахмат - О'йин Қоидалари, Бо'лакларнинг Ҳаракатланиши“. www/уз.мазорҳомес.cом. 2023-йил 28-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-июл 2023-йил.
  22. ↑ „Чесс Термс. Сwисс Сйстем“. www.чесс.cом. Қаралди: 28-июл 2023-йил.
  23. ↑ „Чесс Рулес – Ултимате Гуиде Wитҳ Принcиплес фор Бегиннерс“. www.чессcоачонлине.cом. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  24. ↑ Wҳен промотинг а паwн, а пиэcе превиоуслй cаптуред анд ремовед фром тҳе боард ис офтен усед ас тҳе „неw“ промотед пиэcе. Тҳе неw пиэcе ис невертҳелесс регардед ас дистинcт фром тҳе оригинал cаптуред пиэcе; тҳе пҳйсиcал пиэcе ис усед симплй фор cонвениэнcе. Мореовер, тҳе плаер’с чоиcе фор промотион ис нот рестриcтед то пиэcес тҳат wере превиоуслй cаптуред.
  25. ↑ „Шахмат назарий қоидалари“. www.элиб.бухду.уз. 2022-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.
  26. ↑ Б.С.Холмирзаев, А.Асралходжаев, С.У.Назаров, А.Раззоқов. Сипоҳларнинг ҳаракатланиши. Тошкент: “УМИД ДЕСИГН”, 2021 — 23-24-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган). 
  27. ↑ Норбоев, Набижон. Доналарнинг юриши. Тошкент: Ёш куч, 2021 — 124-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил. 
  28. ↑ Б.С.Холмирзаев, А.Асралходжаев, С.У.Назаров, А.Раззоқов. Сипоҳларнинг ҳаракатланиши. Тошкент: “УМИД ДЕСИГН”, 2021 — 24-25-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган). 
  29. ↑ Норбоев, Набижон. Доналарнинг юриши. Тошкент: Ёш куч, 2021 — 125-126-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил. 
  30. ↑ Б.С.Холмирзаев, А.Асралходжаев, С.У.Назаров, А.Раззоқов. Сипоҳларнинг ҳаракатланиши. Тошкент: “УМИД ДЕСИГН”, 2021 — 25-26-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган). 
  31. ↑ Норбоев, Набижон. Доналарнинг юриши. Тошкент: Ёш куч, 2021 — 127-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил. 
  32. ↑ Б.С.Холмирзаев, А.Асралходжаев, С.У.Назаров, А.Раззоқов. Сипоҳларнинг ҳаракатланиши. Тошкент: “УМИД ДЕСИГН”, 2021 — 26-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган). 
  33. ↑ Норбоев, Набижон. Доналарнинг юриши. Тошкент: Ёш куч, 2021 — 125-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил. 
  34. ↑ YouTube logotipi 4-дарс Шахмат сипоҳлари (От) ЁуТубеда
  35. ↑ Б.С.Холмирзаев, А.Асралходжаев, С.У.Назаров, А.Раззоқов. Сипоҳларнинг ҳаракатланиши. Тошкент: “УМИД ДЕСИГН”, 2021 — 26-27-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган). 
  36. ↑ Норбоев, Набижон. Доналарнинг юриши. Тошкент: Ёш куч, 2021 — 129-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил. 
  37. ↑ YouTube logotipi 5-дарс Шахмат сипоҳлари (Пиёдалар) ЁуТубеда
  38. ↑ Б.С.Холмирзаев, А.Асралходжаев, С.У.Назаров, А.Раззоқов. Шоҳнинг ҳаракатланиши. Тошкент: “УМИД ДЕСИГН”, 2021 — 28-29-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил (2023-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган). 
  39. ↑ Норбоев, Набижон. Доналарнинг юриши. Тошкент: Ёш куч, 2021 — 130-131-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил. 
  40. ↑ „Янги Бошланувчилар Учун Шахмат - О'йин Қоидалари, Бо'лакларнинг Ҳаракатланиши“. ҳттпс://уз.мазорҳомес.cом. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.[сайт ишламайди]
  41. ↑ Норбоев, Набижон. Рокировка. Тошкент: Ёш куч, 2021 — 133-бет. Қаралди: 28-июл 2023-йил. 
  42. ↑ YouTube logotipi Правила шахмат: Рокировка ЁуТубеда
  43. ↑ 43,00 43,01 43,02 43,03 43,04 43,05 43,06 43,07 43,08 43,09 43,10 43,11 43,12 43,13 „ФИДЕ Лаwс оф Чесс такинг эффеcт фром 1 Жануарй 2018“. ФИДЕ. Қаралди: 2020-йил 12-июл.
  44. ↑ „Чесс Термс. Эн Пассант“. www.чесс.cом. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  45. ↑ Артиcле 6.11.2 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  46. ↑ „АРБИТЕРС'С МАНУАЛ 2020“. ФИДЕ Арбитер'с Cоммиссион. — „Wҳен а плаер плаcес ан инвертед (упсиде-доwн) Роок он тҳе промотион сқуаре анд cонтинуэс тҳе гаме, тҳе пиэcе ис cонсидеред ас а Роок, эвен иф ҳе намес ит ас а "Қуээн" ор анй отҳер пиэcе.“. 2020-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-июл.
  47. ↑ 47,0 47,1 „АРБИТЕРС'С МАНУАЛ 2020“. ФИДЕ Арбитер'с Cоммиссион. — „Wҳен а плаер плаcес ан инвертед (упсиде-доwн) Роок он тҳе промотион сқуаре анд cонтинуэс тҳе гаме, тҳе пиэcе ис cонсидеред ас а Роок, эвен иф ҳе намес ит ас а "Қуээн" ор анй отҳер пиэcе.“. 2020-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-июл.
  48. ↑ „Wҳат ис а чеcк?“. www.чессделта.cом. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  49. ↑ „Унитед Статес Чесс Федератион'с Оффиcиал Рулес оф Чесс“. ҳттпс://ру.б-ок.асиа. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.[сайт ишламайди]
  50. ↑ Полгар, Сусан; Труонг, Паул (2005), А Wорлд Чампион'с Гуиде то Чесс, Рандом Ҳоусе, ИСБН 978-0-8129-3653-7. 
  51. ↑ Реинфелд, Фред (1954), Ҳоw То Бе А Wиннер Ат Чесс, Фаwcетт, ИСБН 0-449-91206-Х. 
  52. ↑ ФИДЕ (2008), ФИДЕ Лаwс оф Чесс, ФИДЕ, ИСБН 978-0-9594355-2-8, ретриэвед 2008-09-10. 
  53. ↑ Счиллер, Эриc (2003), Оффиcиал Рулес оф Чесс (2нд эд.), Cардоза, ИСБН 978-1-58042-092-1. 
  54. ↑ 54,0 54,1 Стаунтон, Ҳоwард (1847), Тҳе Чесс-Плаер'с Ҳандбоок, Лондон: Ҳ. Г. Боҳн, пп. 21–22, ИСБН 0-7134-5056-8 (1985 Бацфорд репринт, ИСБН 1-85958-005-Х). 
  55. ↑ Счиллер, Эриc. Оффиcиал Рулес оф Чесс, Cардоза, 2003 — 21-бет. ИСБН 978-1-58042-092-1. 
  56. ↑ Э.Мисcелланеоус „Лаwс оф Чесс“. www.фиде.cом. Қаралди: 28-июн 2023-йил.
  57. ↑ „Чесс Термс. Блитз Чесс“. www.чесс.cом. Қаралди: 29-июл 2023-йил.
  58. ↑ „ФИДЕ Лаwс оф Чесс“. ҳттпс://ҳандбоок.фиде.cом. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.
  59. ↑ Стаунтон, Ҳоwард. Тҳе Чесс-Плаер'с Ҳандбоо. Лондон: Бацфорд репринт, 1847 — 21–22-бет. ИСБН 0-7134-5056-8. 
  60. ↑ Стаунтон, Ҳоwард. Тҳе Чесс-Плаер'с Ҳандбоок. Лондон: Бацфорд репринт, 1985 — 21-22-бет. ИСБН 1-85958-005-Х. 
  61. ↑ Cоммент то Артиcле 1.5 ин Арбитер'с мануал[47]
  62. ↑ „Артиcле 5.2.2 "Тҳе гаме ис драwн wҳен а поситион ҳас арисен ин wҳич неитҳер плаер cан чеcкмате тҳе оппонент'с кинг wитҳ анй сериэс оф легал мовес. Тҳе гаме ис саид то энд ин а 'деад поситион'." ин тҳе ФИДЕ Лаwс оф Чесс“. Қаралди: 01-январ 2018-йил.
  63. ↑ „Басиc Рулес оф Тоурнамент Чесс“. 2023-йил 30-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  64. ↑ „Артиcле 8 анд Аппендиcес А анд Б ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс“. www.фиде.cом. Қаралди: 12-июл 2020-йил.
  65. ↑ „Рулес оф чесс.“. www.гамбитер.cом. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  66. ↑ Артиcле 4.7 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  67. ↑ „Тҳе аcт оф мовинг тҳе пиэcес“. ҳттпс://ҳандбоок.фиде.cом. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.
  68. ↑ „АРБМануал2022.пдф“. арбитерс.фиде.cом. 2020-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.
  69. ↑ Артиcле 4.8 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  70. ↑ Жуст, Тим. У.С. Чесс Федератион'с Оффиcиал Рулес оф Чесс, 6, МcКай, 2014. ИСБН 978-0-8129-3559-2. 
  71. ↑ Э. Мисcелланеоус „Лаwс оф Чесс“. www.ҳандбоок.фиде.cом. Қаралди: 1-август 2023-йил.
  72. ↑ „Cоммент то Артиcле 4 ин Арбитер'с мануал“. www.фиде.cом. Қаралди: 12-июл 2020-йил.
  73. ↑ „Артиcле 4: Тҳе аcт оф мовинг тҳе пиэcес“. ҳттпс://ҳандбоок.фиде.cом. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.
  74. ↑ „Wҳат Ҳаппенс Wҳен Ёу Рун Оут Оф Тиме Ин Чесс?“. www.чессделта.cом. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  75. ↑ „Шахмат соати қоидалари“. ҳттпс://уз.мазорҳомес.cом. 2022-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.
  76. ↑ Фор стандард чесс бй Артиcле 6.8, фор рапид чесс бй Артиcле 6.8 иф усинг cомпетитион рулес, отҳерwисе А.4.5, фор блитз чесс бй Артиcле 6.8 иф усинг cомпетитион рулес, отҳерwисе рапид чесс рулес аре усед со бй А.4.5 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс.[43]
  77. ↑ Артиcле 6.8 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  78. ↑ Артиcле 6.2.1.1 cонcернинг драw ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  79. ↑ Артиcле 6.9 ин Фиде Лаwс оф Чесс[43]
  80. ↑ YouTube logotipi 1-дарс Шахмат тахтаси. ЁуТубеда
  81. ↑ Ин а вариатион оф тҳе рулес, а УСCФ диреcтор май аллоw плаерс то wрите тҳеир мове он а папер сcоре шеэт (бут нот энтер ит элеcтрониcаллй) бефоре макинг тҳе мове. Реф: УСCФ руле чангес ас оф Аугуст 2007 (реқуирес регистратион) ор ПДФ ретриэвед Деc 4, 2009. „Руле 15А. (Вариатион И) Папер сcорешеэт вариатион. Тҳе плаер усинг а папер сcорешеэт май фирст маке тҳе мове, анд тҳен wрите ит он тҳе сcорешеэт, ор виcе верса. Тҳис вариатион доэс нот неэд то бе адвертисед ин адванcе.“
  82. ↑ Бефоре тҳис wас тҳе руле, Микҳаил Тал анд отҳерс wере ин тҳе ҳабит оф wритинг тҳе мове бефоре макинг ит он тҳе боард. Унлике отҳер плаерс, Тал дид нот ҳиде тҳе мове афтер ҳе ҳад wриттен ит — ҳе ликед то wатч фор тҳе реаcтион оф ҳис оппонент бефоре ҳе маде тҳе мове. Сометимес ҳе cроссед оут а мове ҳе ҳад wриттен анд wроте а дифферент мове инстеад.
  83. ↑ YouTube logotipi Ҳоw то Реcорд Чесс Мовес (Алгебраиc Чесс Нотатионс) ЁуТубеда
  84. ↑ Счиллер, Эриc. Оффиcиал Рулес оф Чесс, 2, Cардоза, 2003 — 25-26-бет. ИСБН 978-1-58042-092-1. Қаралди: 1-август 2023-йил. 
  85. ↑ „Форумс.Реcординг мовес тҳе пропер wай“. www.чесс.cом. Қаралди: 1-август 2023-йил.
  86. ↑ „Чесс Термс.Аджоурнмент“. www.чесс.cом. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  87. ↑ Артиcле 3.10.1 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  88. ↑ Артиcлес 3.2 то 3.8 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  89. ↑ Артиcле 3.9 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  90. ↑ „Артиcле 3.10.1 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс“. ҳттпс://ҳандбоок.фиде.cом. Қаралди: 9-сентабр 2022-йил.
  91. ↑ Тҳе УСCФ рулес аре дифферент. Иф бефоре Блаcк’с тентҳ мове ис cомплетед ит ис дисcоверед тҳат тҳе инитиал поситион wас wронг ор тҳат тҳе cолорс wере реверсед, тҳе гаме ис рестартед wитҳ тҳе cорреcт инитиал поситион анд cолорс. Иф тҳе дисcоверй ис маде афтер тҳе тентҳ мове, тҳе гаме cонтинуэс
  92. ↑ Артиcлес 7.5.3 анд 7.5.4 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс
  93. ↑ Артиcлес 7.2.1, 7.2.2 анд 7.3 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  94. ↑ Артиcле 6.10.2 ин ФИДЕ Лаwс оф Чесс[43]
  95. ↑ Жуст, Тим. {{{титле}}}, 2014. ИСБН 978-0-8129-3559-2. 
  96. ↑ (Счиллер 2003:30-31)
  97. ↑ Неw ФИДЕ анти-чеатинг рулес, ЧессБасе, 17 Септембер 2014
  98. ↑ „Чесс Рулес. Cомпетитион Рулес“. www.чессонфире.cом. 2023-йил 1-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-август 2023-йил.
  99. ↑ „И жуст cаллед то сай… ёу’ре дисқуалифиэд!“, Тҳе Сcоцман, 19 Оcтобер 2003
  100. ↑ Тҳе 1988 анд 2006 ФИДЕ рулес спеcифй 85–105 мм; тҳе 2008 рулес симплй сай "абоут 95 мм".
  101. ↑ Тҳе Оффиcиал Лаwс оф Чесс. Маcмиллан: ФИДЕ, 1989 — 121-бет. ИСБН 0-02-028540-Х. 
  102. ↑ Тҳе 1988 анд 2006 ФИДЕ рулес спеcифй 85-105 мм; тҳе 2008 рулес симплй сай „абоут 95 мм“.
  103. ↑ Тҳе УС Чесс Федератион аллоwс тҳе ҳеигҳт оф тҳе кинг то бе 86-114 мм.
  104. ↑ „Шахмат ҳақида“. www.ёутубе.cом. Қаралди: 26-июл 2023-йил.
  105. ↑ YouTube logotipi Шахмат о'йинининг яралиш тарихини биласизми ? ЁуТубеда
  106. ↑ (Ҳаркнесс 1967:3)
  107. ↑ Руч, Эриc. {{{титле}}}. ИCCФ, 2008-09-10. 
  108. ↑ Давидсон, Ҳенрй. А Шорт Ҳисторй оф Чесс. МcКай, 1981. ИСБН 0-679-14550-8. 
  109. ↑ Давидсон, Ҳенр. А Шорт Ҳисторй оф Чесс, МcКай, 1981. ИСБН 0-679-14550-8. 
  110. ↑ Ҳоwард Стаунтон, Тҳе Чесс Тоурнамент — А Cоллеcтион оф Гамес Плаед ат тҳис Cелебратед Ассемблаге, Лондон 1852, п. 161
  111. ↑ Суннуcкс, Анне. Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Чесс, Ст. Мартин'с Пресс, 2, 1970. ИСБН 978-0-7091-4697-1. 
  112. ↑ пагес W1 анд W2 оф „Wеэкенд“ супплемент оф тҳе Даилй Телеграпҳ неwспапер фор 21 Новембер 2009

Адабиётлар

Қўшимча ўқиш учун

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Shaxmat_qoidalari" dan olindi