Аёллар ўртасида шахмат бўйича мусобақалар

Вера Менчик 1933-йилда; 1927-йилда шахмат бўйича аёллар ўртасидаги биринчи жаҳон чемпиони бўлди.

Шахмат турнирларининг аксарияти жинсидан қатъи назар, барча иштирокчилар учун очиқ. Жуда кам, агар мавжуд бўлса, халқаро турнирлар эркаклар учун чекланган, бироқ бир нечтаси аёллар учун, энг муҳими, аёллар ўртасидаги шахмат бўйича жаҳон чемпионати ва аёллар шахмат олимпиадаси . Шахмат бўйича ўсмирлар ўртасидаги жаҳон чемпионати ва шахмат бўйича ўсмирлар ўртасидаги жаҳон чемпионатида турли ёш тоифалари бўйича қизлар ўртасида бир вақтда ўтказиладиган чемпионатлар ҳам ўрин олган. Баъзи мамлакатларда миллий чемпионатдан ташқари, алоҳида аёллар миллий чемпионати ҳам ўтказилади.

Шахмат бўйича аёллар ўртасидаги биринчи жаҳон чемпионати 1927-йилда ўтказилган ва унда Вера Менчик ғалаба қозонган[1]. Амалдаги чемпион — Жу Венжун; юқори баҳоланган Ҳоу Йифан, уч марта чемпионликни қўлга киритганидан сўнг, 2016-йилдан бери иштирок этишдан бош тортди.

Аёллар шахмат бўйича мураббийлик

2010-йилда Техас Теч Книгҳт Раидерс шахмат жамоаси бош мураббийи сифатида Сюзан Полгар И дивизион эркаклар шахмат жамоасини тўртлик финалига олиб чиққан биринчи аёл бўлди.[2] Апрел ойида Техас Теч Книгҳт Раидерс Президент Кубогини қўлга киритди;[3] бу Полгарни биринчи дивизион эркаклар шахмат жамоасини мамлакат чемпионлигига олиб чиққан аёл бош мураббийга айлантирди.

Шахмат ютуқларидаги гендер фарқлари

Жудит Полгар, 2008 йил

Бир аёл, Жудит Полгар (одатда тарихдаги энг кучли аёл шахматчи[4]) ўз вақтида дунёнинг энг юқори рейтинги бўйича саккизинчи шахматчи эди; у дунё шахматчиларининг кучли ўнталигига кирган ягона аёл.[5][6] Уч нафар аёл, Майя Чибурданидзе,[7] Полгар[8] ва Хоу Йифан[9] дунёнинг энг яхши 100 нафар футболчиси рўйхатига киритилган.[10]

Мерим Билалич, Киэран Смаллбоне, Петер МcЛеод ва Фернанд Гобет[11] томонидан 2009-йилдаги мақолада немис футболчиларининг рейтинг статистикаси таҳлили шуни кўрсатдики, энг юқори баҳоланган эркаклар энг юқори баҳоланган аёллардан кучлироқ бўлса-да, фарқ (одатда кўпроқ). 200 дан ортиқ рейтинг очколари) асосан аёллар ўйинчиларининг нисбатан кичикроқ жамғармасига тўғри келди (баҳоланган немис футболчиларининг фақат ўн олтидан бир қисми аёллар эди). 2020-йилда психолог ва невролог Вей Жи Ма шахматчи аёллар бўйича олиб борилган тадқиқотлар ҳолатини „ҳозирда жинслар ўртасида шахмат қобилиятидаги биологик тафовутлар учун ҳеч қандай далил йўқ“, деб сарҳисоб қилди, аммо „бу, албатта, бундай фарқлар йўқ дегани эмас“ деб қўшимча қилди. "[12]

Шахмат ютуқларидаги фарқларнинг сабаблари

Эркаклар ҳам, аёллар ҳам шахматчилар аёлларнинг шахматдаги ютуқлари эркакларникидан фарқ қилиши сабаблари ҳақида фикр юритдилар. Баъзи ўйинчиларнинг фикрига кўра, асосий сабаб маданий умидлар ва тарафкашликдир. ФИДЕ аёл гроссмейстери ва Америка Қўшма Штатлари шахмат федерациясининг (УСCФ) аёллар дастури директори Женнифер Шаҳаднинг айтишича, УСCФда 12 ва 13 ёшдаги қизлар кўп бўлиб кетмоқда, бунинг сабабини у спортчиларнинг камлиги билан боғлайди. шахмат ёшидаги қизлар учун ижтимоий тармоқ.[13] Полгарнинг таъкидлашича, жамият ва баъзи ота-оналар ёш шахматчи қизларнинг ривожланиш истагини сусайтириши мумкин[14] ва аёллар кўпинча очиқ турнирларда эмас, балки бутун аёллар турнирларида қатнашишни танлашган.[15] Халқаро гроссмейстер ва аёл гроссмейстер Ёванка Хоуска ўғил болаларнинг ўзига ҳаддан ташқари ўзига ишончи қизларга нисбатан устунлик беришини таъкидлади.[16]

2007-йилда Падуа университетида ўтказилган тадқиқотда ўхшаш қобилиятга эга бўлган эркак ва аёл ўйинчилар онлайн ўйинларда бир-бирлари билан тенглаштирилган. Ўйинчилар рақибининг жинси ҳақида билмаганларида, аёл ўйинчилар ўзларининг ярмидан озроғида ғалаба қозонишди. Аёл ўйинчиларга рақиби эркак эканлигини айтишганда, улар камроқ тажовузкор ўйнашди ва ҳар тўртта ўйиндан биттасида ғалаба қозонишди. Бироқ, аёл ўйинчиларга рақиби аёл эканлиги айтилганда, гарчи улар аслида эркак бўлсалар ҳам, улар эркак ўйинчилар каби тажовузкор эдилар ва ҳар икки ўйиндан биттасида ғалаба қозонишди. Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, гендер стереотиплари аёл ўйинчиларнинг эркак ўйинчиларни ўйнашларини билганларида ўзларининг ҳурмати ва ўзига бўлган ишончини пасайтиришга олиб келган бўлиши мумкин, бу эса уларнинг ҳимоявий ўйнашига олиб келган ва бу уларнинг фаолиятини ёмонлаштирган.[17]

Айрим эркак футболчилар шахматда аёлларнинг кўрсаткичлари ҳақида фикр билдирди. 1963-йилда берган интервюсида Бобби Фишер аёл ўйинчиларни рад этиб, уларни „даҳшатли“ деб атаган ва бунинг сабаби „[аёллар] унчалик ақлли эмаслигини“ айтган.[18] 2015-йилда гроссмейстер Найжел Шорт эркак ўйинчиларнинг яхшироқ ўйин кўрсатишини таъкидлади, чунки эркаклар ва аёллар турли кўникмаларга " қаттиқ " бўлишган[19], бу баҳсларга сабаб бўлди.[20]

Шахматда жинсий алоқа

Полгáр, Шаҳаде ва Хоуска жинсий алоқага дуч келганликларини, жумладан, уларнинг қобилиятлари ҳақида камситувчи изоҳлар, қўл сиқишдан бош тортган рақиблар ва қизлар ва аёллар шахматга тегишлими ёки йўқлигини сўроқ қилувчи онлайн тролларга дуч келганликларини айтишди.

Маданият

Британия музейидаги Люис шахматчилари

Маргрет Адроит ХИИ аср[21] Люис шахматчиларини қилган бўлиши мумкин. 2010-йилда Шотландия Миллий музейида Люис шахматчиларига бағишланган конференсияда Гудмундур Тҳораринссон (қурилиш муҳандиси ва Исландия парламентининг собиқ аъзоси) ва Эйнар С. Эинарссон (Виса Исландиянинг собиқ президенти ва шахмат чемпионининг дўсти) Бобби Фишер)[22][23] Маргрет Адроит уларни яратган, деб баҳслашди. Америкалик ёзувчи Ненси Мари Браун 2015-йилда чоп этилган „ Ивуар викинглари, дунёдаги энг машҳур шахматчиларнинг сирлари ва уларни яратган аёл“ китобида бу даъвони қўллаб-қувватлайди.[24]

Кайса („Ка-ээ-саҳ“) — шахмат маъбудаси сифатида тасвирланган хаёлий (анахронистик) фракиялик дриада . У биринчи марта Уйғониш даврида италян шоири Иэронймус Вида томонидан тилга олинган.

Тарихан шахматнинг кўплаб вариантлари бўлган. Шахматда бугунги кунда Қиролича энг кучли шахмат донасининг номидир. Тарихчи Мерилин Яломнинг таъкидлашича, қиролича ХВ аср охирида тахтадаги энг хавфли қисмга айлана олди, чунки Европа тарихининг ўша давридаги кучли аёл ҳукмдорлар мисоли.[25][26]

Шахматда аёллар тарихи

Ўрта асрларда Макалда ди Скалетта шахмат ўйнаган ва тарихий маълумотларга кўра, у Сицилияда уни қандай ўйнашни ўрганган биринчи одам бўлган.

Лондон минорасидаги плакатга кўра, 1533-йилдан 1603-йилгача яшаган қиролича Елизавета И шахматни жуда яхши ўйнаган.[27][28]

1706-йилдан 1790-йилгача яшаган Бенжамин Франклин, Томас Жефферсоннинг сўзларига кўра, Парижда ижтимоий аҳамиятга эга аёллар, жумладан Бурбон герсогиняси Батҳилде д’Орлеанс билан шахмат ўйнаган, у „ўз кучига эга шахматчи“ эди.[29][30]

1884-йилда биринчи аёллар шахмат турнири ўтказилди; унга Сассекс шахмат ассоциацияси ҳомийлик қилган.[31]

1897-йилда аёллар ўртасида биринчи халқаро шахмат турнири бўлиб ўтди, унда Мери Рудж ғалаба қозонди.[32]

1927-йилда шахмат бўйича аёллар ўртасидачемпионати биринчи жаҳон бўлиб ўтди, унда Вера Менчик ғолиб чиқди.

1950-йилда Людмила Руденко биринчи аёл халқаро уста бўлди.[33][34]

Биринчи аёллар шахмат олимпиадаси 1957-йилда бўлиб ўтди ва унда Совет Иттифоқи жамоаси ғалаба қозонди.[35][36][37][38]

1976-йилда Роҳини Хадилкар эркаклар ўртасидаги Ҳиндистон чемпионатида қатнашган биринчи аёл бўлди. Унинг эркаклар мусобақасида иштирок этиши шов-шувга сабаб бўлди, бу эса Олий судга муваффақиятли мурожаат қилишни талаб қилди ва Бутунжаҳон шахмат федерацияси президенти Макс Юве аёлларни миллий ва халқаро чемпионатлардан четлаштириб бўлмайди деган қарорга келди.

1978-йилда Нона Гаприндашвили биринчи аёл гроссмейстер бўлди.[39][40]

1996-йилда Жудит Полгар барча шахматчиларнинг кучли ўнталигига кирган биринчи аёл бўлди,[41] 2002-йилда у дунёнинг биринчи рақамли шахматчисини (Гарри Каспаров) ўйинда мағлуб этган биринчи аёл шахматчи бўлди,[42][43] ва 2005-йилда у шахмат бўйича кичик миқёсдаги жаҳон чемпионатида иштирок этган биринчи аёл ўйинчи бўлди, у 2005-йилда ФИДЕ шахмат бўйича жаҳон чемпионатида қатнашди; у илгари жаҳон чемпионати учун йирик, 100 ўйинчи нокаут турнирларида иштирок этган, аммо бу 8 ўйинчидан иборат кичик таклиф эди.

2017-йил феврал ойида[44] Эрон шахмат федерацияси[45] Дорса Дераҳшанига Эрон терма жамоасида ўйнашни ёки Эрондаги ҳар қандай турнирда иштирок этишни „миллий манфаатлар“ сабаб, 2017-йилги Гибралтар шахмат фестивалида (у аллақачон Испаниянинг вақтинчалик резиденти бўлганида) ҳижобсиз .[46][47] Шунингдек, 2015-йилги аёллар ўртасидаги жаҳон чемпиони Мария Музйчук ва АҚСҲ чемпиони Наци Пайкидзе Эрондаги турнир ўтказиладиган жойда, барча аёлларнинг ҳижоб ўраши мажбурий бўлганига норозилик сифатида шахмат бўйича 2017-йилги аёллар ўртасидаги жаҳон чемпионатига бормасликка қарор қилишди. омма олдида (қоида иштирокчи ўйинчиларга ҳам тегишли).[48]

Яқинда Хоу Йифан этакчи аёл шахматчи бўлди, масалан, 2017-йилда Биэл ГМ турнирида ғолиб чиқди[49]

2021-йилда ФИДЕ аёллар шахматига мўлжалланган энг йирик ҳомийлик шартномасини эълон қилди, кўкракни катталаштириш бўйича Мотива компанияси; бу ҳаракат аёл шахматчилар томонидан танқид ва қўллаб-қувватланди.[50]

ФИДЕ 2022-йилни „Шахматда аёллар йили“ деб эълон қилди.[51]

Ҳаммаси бўлиб учта аёл, Майя Чибурданидзе, Жудит Полгар ва Хоу Йифан дунёнинг энг яхши 100 нафар футболчиси рўйхатига киритилган.

Шахматчи аёллар хронологияси

  • 1884-йил: Биринчи аёллар шахмат турнири ўтказилди; унга Сассекс шахмат ассоциацияси ҳомийлик қилган.
  • 1897-йил: Мери Рудж ғалаба қозонган биринчи аёллар халқаро шахмат турнири бўлиб ўтди.
  • 1922-йил: Мария Тереза Мора Куба шахмат чемпионатида ғолиб чиққан биринчи аёл бўлди.[52][53]
  • 1927-йил: Вера Менчик шахмат бўйича аёллар ўртасидаги биринчи жаҳон чемпионатида ғолиб чиқди .
  • 1950-йил: Людмила Руденко биринчи аёл халқаро уста бўлди.
  • 1950-йил: Чантал Чаудé де Силанс Шахмат Олимпиадасида иштирок этган биринчи аёл бўлди.
  • 1950-йил: ФИДЕ Аёллар халқаро устаси унвонини киритди.[54]
  • 1957-йил: Биринчи аёллар шахмат олимпиадаси 1957-йилда бўлиб ўтди ва Совет Иттифоқи жамоаси ғалаба қозонди.
  • 1961--йил: Лиза Лейн Спорц Иллустратед журналининг 1961-йил 7-августдаги муқовасида пайдо бўлди ва уни ҳар қандай жинсдаги биринчи шахматчи бўлди.[55]
  • 1976-йил: Роҳини Кҳадилкар Ҳиндистон эркаклар чемпионатида қатнашган биринчи аёл бўлди. Унинг эркаклар мусобақасида иштирок этиши шов-шувга сабаб бўлди, бу эса Олий судга муваффақиятли мурожаат қилишни талаб қилди ва Бутунжаҳон шахмат федерацияси президенти Макс Юве аёлларни миллий ва халқаро чемпионатлардан четлаштириб бўлмайди деган қарорга келди.
  • 1976-йил: ФИДЕ аёл гроссмейстер унвонини жорий қилди.[56]
  • 1978-йил: Нона Гаприндашвили биринчи аёл гроссмейстер бўлди.[57]
  • 1978-йил: ФИДЕ аёл ФИДЕ устаси унвонини тақдим этди.[58]
  • 1986-йил: ФИДЕ Сюзан Полгардан ташқари барча фаол аёл ўйинчиларга 100 бонус Эло рейтинг очкосини беришга қарор қилди, бу эса уни 1987-йил январ ойидаги ФИДЕ рейтинглари рўйхатида биринчи ўриндан туширди. Бунинг сабаби шундаки, аёлларнинг ФИДЕ рейтинги эркаклар рейтингига мос келмади, чунки аёллар фақат аёллар турнирларида ўйнашга мойил эдилар, Полгар бундан мустасно эди, чунки у шу пайтгача у асосан эркакларга қарши ўйнаган.[59]
  • 1991-йил: Жудит Полгар тарихдаги энг ёш гроссмейстер бўлган биринчи аёл бўлди.[60]
  • 1993-йил: Жудит Полгар минтақалараро турнирда қатнашиш ҳуқуқини қўлга киритган биринчи аёл бўлди.[61]
  • 1996-йил: Жудит Полгар барча шахматчиларнинг кучли ўнталигига кирган биринчи аёл бўлди.
  • 1998-йил: Жудит Полгар шахмат бўйича АҚШ очиқ чемпионатида ғолиб чиққан биринчи аёл бўлди. У турнирдаги ғалабани Борис Гулко билан бўлишди, чунки ҳар бири 8:1.[62]
  • 2002-йил: ФИДЕ аёл усталикка номзод унвонини тақдим этди.[63]
  • 2002-йил: Жудит Полгар Гарри Каспаровни мағлуб этган биринчи аёл футболчи бўлди.
  • 2003-йил: Сюзан Полгар АҚШ очиқ блиц чемпионатида ғолиб чиққан биринчи аёл бўлди.[64]
  • 2003-йил: Сюзан Полгар Қўшма Штатлар шахмат федерацияси томонидан „Йил гроссмейстери“ деб топилган биринчи аёл бўлди.[65]
  • 2005-йил: Жудит Полгáр 2005 — ФИДЕ жаҳон шахмат чемпионатида қатнашган кичик миқёсдаги шахмат бўйича жаҳон чемпионатида иштирок этган биринчи аёл футболчи бўлди; у илгари жаҳон чемпионати учун йирик, 100 ўйинчи нокаут турнирларида иштирок этган, аммо бу 8 ўйинчидан иборат кичик таклиф эди.
  • 2013-йил: Александра Костенюк шахмат бўйича эркаклар ўртасидаги Швейсария чемпионатида ғолиб чиққан биринчи аёл бўлди.[66]
  • 2022-йил: ФИДЕ 2022-йилни „Шахматда аёллар йили“ деб эълон қилди.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Вера Франcевна Менчик-Стевенсон | Бритиш чесс плаер“. Энcйcлопедиа Британниcа.
  2. ↑ „Раидерс Wин Финал Фоур: Бест Cоллеге Чесс Теам Ин Натион :: Техас Теч Тодай“. Тодай.тту.эду. 2012-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-август.
  3. ↑ Родригуэз, Роcио. „Книгҳт Раидерс wин натионал чампионшип“. Тҳе Даилй Тореадор (2011-йил 7-апрел). 2023-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 4-декабр.
  4. ↑ Соурcес cитинг Полгáр ас бй фар тҳе стронгест фемале чесс плаер оф алл тиме:
  5. ↑ „Жудит Полгар | Топ Чесс Плаерс“ (эн-УС). Чесс.cом. Қаралди: 2021-йил 15-июн.
  6. ↑ Смердон. „Wҳат'с беҳинд тҳе гендер имбаланcе ин топ-левел чесс?“ (эн). Тҳе Cонверсатион. Қаралди: 2021-йил 15-июн.
  7. ↑ „ФИДЕ ратинг ҳисторй :: Чибурданидзе, Маиа“.
  8. ↑ „ФИДЕ ратинг ҳисторй :: Полгар, Жудит“.
  9. ↑ „ФИДЕ Ратингс“. ратингс.фиде.cом.
  10. ↑ Cолодро. „Ҳоу Йифан ёунгест-эвер фулл профессор ат Шензҳен Университй“. чессбасе.cом. чессбасе (2020-йил 14-июл). Қаралди: 2020-йил 29-декабр.
  11. ↑ Билалиć, Мерим; Смаллбоне, Киэран; МcЛеод, Петер; Гобет, Фернанд (22 Марч 2009). „Wҳй аре (тҳе бест) wомен со гоод ат чесс? Партиcипатион ратес анд гендер дифференcес ин интеллеcтуал домаинс“. Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй Б: Биологиcал Сcиэнcес. 276-жилд, № 1659. 1161–1165-бет. дои:10.1098/рспб.2008.1576. ПМC 2679077. ПМИД 19129102.
  12. ↑ Ма. „Тҳе Реал Реасонс Алл тҳе Топ Чесс Плаерс Аре Мен“ (эн). Слате Магазине (2020-йил 11-декабр).
  13. ↑ Миллер, Жулиэ (2020-11-05). „Тҳе Қуээн'с Гамбит: А Реал-Лифе Чесс Чампион он Нетфлих'с Аддиcтиве Ҳит“. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  14. ↑ МcCлаин, Дйлан. „Ҳоw 'Тҳе Қуээн'с Гамбит' Стартед а Неw Дебате Абоут Сехисм ин Чесс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2020-йил 10-ноябр). Қаралди: 2021-йил 9-июн.
  15. ↑ Леланд, Жоҳн. „4 Ёунг Чесс Мастерс Таcкле а Персистент Пуззле: Тҳе Гендер Гап“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2016-йил 8-июл). Қаралди: 2021-йил 9-июн.
  16. ↑ Давиэс, Cаролине. „Игнитинг гирлс' интерест ин чесс май бе греат легаcй оф Тҳе Қуээн'с Гамбит“. Тҳе Гуардиан (2020-йил 14-ноябр). Қаралди: 2021-йил 9-июн.
  17. ↑ Маасс, Анне; Д'Эттоле, Cлаудио; Cадину, Мара (2007-05-14). „Чеcкмате? Тҳе роле оф гендер стереотйпес ин тҳе ултимате интеллеcтуал спорт“. Эуропеан Жоурнал оф Соcиал Псйчологй. 38-жилд, № 2. 231–245-бет. дои:10.1002/эжсп.440. Қаралди: 2021-06-09.
  18. ↑ МcCлаин, Дйлан. „И'м а Чесс Эхперт. Ҳере'с Wҳат 'Тҳе Қуээн'с Гамбит' Гец Ригҳт“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2020-йил 3-ноябр). Қаралди: 2021-йил 9-июн.
  19. ↑ Шорт. „Виве Ла Диффéренcе“. Чессбасе (2015-йил 22-апрел). Қаралди: 2021-йил 9-июн.
  20. ↑ Эллис-Петерсен, Ҳаннаҳ. „Нигел Шорт сайс мен 'ҳардwиред' то бе беттер чесс плаерс тҳан wомен“. Тҳе Гуардиан (2015-йил 20-апрел). Қаралди: 2021-йил 9-июн.
  21. ↑ „Тҳе энигма оф тҳе Леwис чессмен“. Чесс Неwс (2010-йил 11-сентябр).
  22. ↑ МcCлаин, Дйлан Лоэб. „Реопенинг Ҳисторй оф Сториэд Иворй Чессмен“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2010-йил 8-сентябр). Қаралди: 2016-йил 5-март.
  23. ↑ „Бонес оф Cонтентион“. Тҳе Эcономист (2015-йил 29-август). Қаралди: 2016-йил 5-март.
  24. ↑ Броwн, Нанcй Мариэ. Иворй Викингс: тҳе Мйстерй оф тҳе мост Фамоус Чессмен ин тҳе Wорлд анд тҳе Wоман wҳо Маде Тҳем. Неw Ёрк: Ст. Мартин'с Пресс, 2015. ИСБН 9781137279378. 
  25. ↑ Ялом, Марилйн. Биртҳ оф тҳе чесс қуээн : а ҳисторй, Фирст Перенниал, Неw Ёрк, НЙ, 2015. ИСБН 978-0060090654. 
  26. ↑ „Тҳе Қуээн'с Сурприсинг Ҳисторй“ (2021-йил 3-январ).
  27. ↑ „Элизабетҳ И | Биограпҳй, Фаcц, Мотҳер, & Деатҳ“. Энcйcлопедиа Британниcа.
  28. ↑ Cаффрей, Маттҳеw (Жануарй 2019). „Он Wаргаминг“. Тҳе Неwпорт Паперс.
  29. ↑ „Бенжамин Франклин | Биограпҳй, Инвентионс, Wифе, Қуотес, & Фаcц“. Энcйcлопедиа Британниcа.
  30. ↑ „Чесс « Тҳомас Жефферсон'с Монтиcелло“. Монтиcелло.орг. Қаралди: 2013-йил 21-октябр.
  31. ↑ „Wҳите Книгҳт Ревиэw Чесс Магазине Сеп/Оcт 2011, паге 20“. Иссуу. 2021-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-август.
  32. ↑ Ричардс, Жоҳн. Марй Рудге: Бристол’с Wорлд Чесс Чампион. виа блуэёндер.cо.ук. Аccессед 13 Марч 2009.
  33. ↑ Тенбарге. „Людмила Руденко: 5 Фасcинатинг Фаcц Абоут тҳе Интернатионал Чесс Мастер“. Инверсе.
  34. ↑ „Фиве тҳингс ёу дидн'т кноw абоут тҳе инспиратионал Совиэт чесс супремо“. Тҳе Индепендент (2018-йил 27-июл).
  35. ↑ „Эммен Олймпиад 1957“. www.иcу.иэ.
  36. ↑ „1958 Мен & 1957 Wомен Чесс Олймпиад“. www.чессгамес.cом.
  37. ↑ „Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Чесс“. Ст. Мартин'с Пресс (1970-йил 11-сентябр).
  38. ↑ „Wорлд Чесс Ҳалл оф Фаме – Тҳе У.С. Чесс Труст“.
  39. ↑ „Георгиан чесс легенд Нона Гаприндашвили wинс wорлд чампионшип ин Бучарест“. Агенда.ге.
  40. ↑ „Марй МcНамара: Со манй ливес wоулд бе дифферент иф wе'д ҳад 'Тҳе Қуээн'с Гамбит' 50 еарс аго. Инcлудинг мине“. Трибуне Cонтент Агенcй. 2020-йил 9-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-август.
  41. ↑ Тҳе Жануарй 1996 ФИДЕ ратингс лист wас а ландмарк ас Полгáр’с 2675 ратинг маде ҳер тҳе Но. 10 ранкед плаер ин тҳе wорлд, тҳе онлй wоман эвер то энтер тҳе wорлд’с Топ Тен. Беррй, Жонатҳан (6 Жануарй 1996). „Крамниcк, 20 Топс тҳе ратинг лист“. Тҳе Глобе анд Маил. Торонто. п. А12.
  42. ↑ „Сwеэт ревенге фор Каспаров'с оппонент“. Тҳе Гуардиан (2002-йил 11-сентябр). Қаралди: 2017-йил 8-июн.
  43. ↑ Фор тҳе гаме сcоре, сеэ чессгамес
  44. ↑ Чесс продигй мовес wест то плай ҳижаб-фреэ, Тҳе Аустралиан, Оcтобер 10, 2017
  45. ↑ „فدراسیون شطرنج جمهوری اسلامی ایران“. www.ирcф.ир.
  46. ↑ Иран банс теэнаге чессплаерс фор „ҳарминг натионал интересц“, ЧессБасе, 21 Фебруарй 2017
  47. ↑ Клеин. „Оустед Ираниан Плаер: 'Мй Wардробе Шоулд Нот Бе Анёне'с Бусинесс!'“ (эн-УС). Чесс.cом (2017-йил 28-феврал). Қаралди: 2020-йил 26-март.
  48. ↑ Фисчер. „Wомен'с Wорлд Чампионшип 2017: Wҳо плайс, wҳо доэсн'т?“. Чесс Неwс. ЧессБасе (2017-йил 12-январ).
  49. ↑ Сам Cопеланд (Аугуст 3, 2017), „Ҳоу Йифан Сcорес Ҳисториc Виcторй ин Биэл“, чесс.cом, қаралди: Аугуст 12, 2019
  50. ↑ „Фиде спаркс ангер wитҳ 'гросс' бреаст энларгемент спонсор фор wомен'с чесс“. тҳе Гуардиан (2021-йил 1-октябр).
  51. ↑ „'Ит ис нот биологй': Wомен'с чесс ҳиндеред бй лоw нумберс анд сехисм | Сеан Ингле“. тҳе Гуардиан (2021-йил 29-ноябр).
  52. ↑ „Ажедрез“. 2016-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 18-октябр.
  53. ↑ „Cуба -Ла Жирибилла“.
  54. ↑ „Wоман Интернатионал Мастер (WИМ) - Чесс Термс - Чесс.cом“. www.чесс.cом.
  55. ↑ „Валентина'с Дай“. Фирст Мове Чесс (2019-йил 11-феврал). 2021-йил 8-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-август.
  56. ↑ Ҳоопер, Давид. Тҳе Охфорд Cомпанион то Чесс, 2нд, Охфорд Университй Пресс, 1992 — 450-бет. ИСБН 0-19-280049-3. 
  57. ↑ лиcенcе. „Тҳе реал-лифе Қуээн'с Гамбит: ҳоw Георгиа'с Нона Гаприндашвили cонқуэред тҳе чесс wорлд“. Тҳе Cалверт Жоурнал.
  58. ↑ Гино Ди Фелиcе. Чесс Интернатионал Титлеҳолдерс, 1950-2016. МcФарланд, 16 Жануарй 2018 — 1–-бет. ИСБН 978-1-4766-3361-9. 
  59. ↑ Счултз, Доналд (Марч 1987), „Леттер фром Дубаи“, Чесс Лифе: 53
  60. ↑ Ҳунгариан теэн-агер ачиэвес ранк оф чесс грандмастер. Тҳе Глобе анд Маил. Неw Ёрк Тимес Сервиcе (1992-йил 5-феврал), с. А9.
  61. ↑ Беррй, Жонатҳан. Полгар мовес уп то Интерзонал. Тҳе Глобе анд Маил (1993-йил 15-май), с. Э9.
  62. ↑ Бйрне, Роберт. „CҲЕСС; Полгар Ис Фирст Wоман то Wин тҳе Опен“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1998-йил 25-август). Қаралди: 2010-йил 24-апрел.
  63. ↑ „Wоман Cандидате Мастер (WCМ) - Чесс Термс - Чесс.cом“. www.чесс.cом.
  64. ↑ Муэллер. „Сусан Полгар - Диреcтор, Сусан Полгар Институте фор Чесс Эхcелленcе ат Wебстер Университй; Ҳеад cоач, Wебстер Университй чесс теам“. www.бизжоурналс.cом (2014-йил 12-сентябр). Қаралди: 2022-йил 7-август.
  65. ↑ „Сусан Полгар – Грандмастер оф тҳе Еар“. Чесс Неwс (2003-йил 5-июн).
  66. ↑ „Костениук леадс wомен'с блитз“. Қатар-Трибуне (2016-йил 30-декабр).

Қўшимча ўқиш

Ҳаволалар