Ziyosfera

Shaxzoda Mustafa

Шаҳзода Мустафа (туркча: Шеҳзаде Мустафа; 1515-август, Маниса — 1553-йил 6-октабр, Эрегли(Коня)) — Султон Сулаймоннинг канизи Маҳидеврон Султондан туғилган меросхўрларидан бири. 1533—1541-йилларда Маниса ва 1541—1553-йилларда Амасия ҳокими бўлган. У Мукҳлиси тахаллуси билан шеър ёзган, бу арабча „ҳалол, самимий“ деган маънони англатади[1].

Шаҳзода Мустафа
Таваллуди 1515-йил
Маниса, Усмонлилар империяси
Вафоти 6-октябр 1553-йил(1553-10-06)
(38 ёшда)
Эрегли
Болалари Мустафа
Шаҳзода Меҳмед
Шаҳзода Орхан
Нергизшах Султон
Шах Султон
Отаси Сулейман И
Онаси Махидевран Султон

Биография

Мустафа 1515-йилда Манисада ўша пайтда Маниса санжакбейи бўлган бўлажак Усмонли султони Сулаймон И ва черкес Маҳидевран оиласида туғилган. Мустафа Сулаймоннинг тўнғич ўғли эмас эди. 1515-йилга келиб, бўлажак Султоннинг иккита ўғли — Маҳмуд ва Мурод бор эди. 1520-йилда Султон Салим И вафот этади ва Сулаймон султон бўлиб, оиласи билан Истанбулга кўчиб ўтади. Бир йил ўтгач, Султоннинг тўнғич ўғиллари чечакдан вафот этди, бу Шаҳзода Мустафани тахтнинг ягона вориси қилди. 1521-йилда Султон Сулаймоннинг яна бир севимлиси Ҳуррам Султоннинг ўғли шаҳзода Меҳмед туғилди, баъзи тарихчиларнинг фикрига кўра, Сулаймон Мустафани четлаб ўтиб, Меҳмедни ўзининг вориси сифатида кўрди[2]. Усмонлилар анъаналарига кўра, барча шаҳзодалар вилоятлардан бирида ҳоким (санжакбек) лавозимини эгаллаб, мамлакатни бошқариш бўйича таълим олишлари шарт эди. Тўнғич ўғли ва тахт вориси кўпинча Маниса ҳокими бўлган. Мустафа 1533-йили тантанали маросимдан сўнг онаси билан Манисага жўнаб кетди. 1540-йилда венециялик дипломатлардан бири Шаҳзода саройини ва унинг онасининг саройдаги ролини қуйидагича таърифлаган: „Бу ажойиб ва ёрқин суд отасининг [судидан] кам эмас эди“ ва „у билан бирга бўлган онаси, халқ муҳаббатига қандай эришиш мумкинлиги ҳақида кўрсатма берганлар“[3]. 1541-йилда Шаҳзода Мустафа ва Австрия элчиси ўртасидаги музокаралар туфайли Сулаймон ниҳоят ўғлини ўзидан узоқлаштириб, Амасия ҳокимлигига ўтказди, Ҳуррамнинг тўнғич ўғли Шаҳзода Меҳмедни Манисага ўтқазди. Амасия пойтахтдан узоқроқда эди, бу эса Султон вафот этган тақдирда Мустафанинг тахтни эгаллаш имкониятини камайтирди. Шаҳзода Меҳмед 1544-йилда вафот этади ва Мустафанинг онаси унинг Манисага қайтишига умид қилган, аммо султон Александра Анастасия Лисовсканинг яна бир ўғли — Шаҳзада Селимни юборган. Александра Анастасия Лисовсканинг яна бир ўғли Шаҳзода Боязид аввал Коняга, кейин эса Истанбулга Амасияга қараганда яқинроқ бўлган Кутаҳяга юборилди. Тахтга даъвогарлик қилган уч кишидан иккитаси Александра Анастасия Лисовска Султоннинг ўғиллари бўлган бир вазиятда Мустафанинг ҳаёти хавф остида эди. 1553-йилда Навагеро „Мустафанинг онаси ўғлини заҳарламаслик учун жуда кўп ҳаракат қилади“. Мустафа ҳамиша халқ орасида жуда машҳур бўлган, шунинг учун у қатл этилгандан кейин тартибсизликлар бошланди. У тўққиз ёшга тўлганида, Венеция элчиси шундай деб ёзган эди: „У ажойиб истеъдодга эга, у яничарлар жуда яхши кўрадиган жангчи бўлади ва буюк жасоратларни амалга оширади“. 1553-йилда Мустафа 38 ёшда бўлганида, Навагеро „уни қанчалик севишган ва тахт вориси сифатида ҳам орзу қилинганини тасвирлаб бўлмайди“, деб ёзган эди[4].

Шаҳзода Мустафа. Турк миниатураси

Ўлими

Ўша даврдаги миш-миш ва тахминларга кўра, Сулаймон И ҳукмронлигининг охирларида унинг ўғиллари ўртасида тахт учун кураш яққол намоён бўлган; Бундан ташқари, баъзи замондошлари ишонганидек, Александра Анастасия Лисовска ва унинг куёви, вазир Рустем пошо султонни Мустафага қарши қўйиб, уни султонга қарши фитна уюштирганликда ва Сулаймон И ни ағдариш учун тартибсизликлар уюштирганликда айблаб, 1553-йилда Форсларга қарши урушда Рустем Пошо Мустафани отасининг қўшинига таклиф қилади ва шу билан бирга Сулаймоннинг ўзи ҳам Мустафа уни ўлдириш учун унинг олдига келаётганидан огоҳлантиради. Сулаймон ҳаёти хавф остида эканлигига ишонди ва ўғлини қатл қилишни буюрди. Мустафа отасини кутиб олиш учун чодирга кирганида, Сулаймоннинг қўриқчилари тахтнинг шарманда бўлган вориси қочиб қутулолмаслиги учун Султон чодирини ўраб олишди. Натижада соқов жаллодлар билан бўлган жангда Мустафа Зал Маҳмуд оға томонидан ўлдирилган. Бир неча кундан кейин Мустафанинг етти ёшли ўғли Меҳмед қатл этилди. Мустафа ҳақиқатан ҳам Султонни тахтдан ағдармоқчи бўлдими ёки унга туҳмат қилиндими, номаълум. Маҳидеврон Султон ўғлининг умрининг охиригача уни сиёсий душманлардан ҳимоя қилишга ҳаракат қилган. Элчи Тревисано 1554-йилда Мустафа қатл этилган куни Махидевран унга отаси уни ўлдирмоқчи бўлганидан огоҳлантирувчи нота юборганини, бироқ Мустафа онаси ва дўстларининг огоҳлантиришига эътибор бермаганини ёзган эди. Шаҳзода Мустафа Мурадиэ мажмуасига дафн этилган, у ерда Султон Селим ИИ буйруғи билан унга мақбара қурилган. Унинг онаси Маҳидеврон Султон ҳам шу ерда дафн этилган. Мустафа вафотидан кейин яничарлар ва Мустафанинг Анадолудаги аскарлари Сулаймоннинг қарорига норозилик билдира бошладилар. Бундан ташқари, ўзини қатл этилган шаҳзода сифатида кўрсатган бир фирибгар пайдо бўлди. Мустафа армияси Александра Анастасия Лисовска ва Рустем Пошонинг сиёсий интригалари айбдор деб ҳисобларди. Қўшиннинг норозилигидан кейин Сулаймон Рустем Пошони лавозимидан озод қилди ва уни Истанбулга қайтариб юборди[5].

Шаҳзода Мустафа қабри. Мурадиэ мажмуаси

Болалар

  1. Нергисшоҳ Султон (1536 - ?) отаси қатл этилгандан кейин Анадолу бейлербейи Женаби Ахмет Пошога уйланган;
  2. Шаҳзода Меҳмед (1546-1553) отаси вафотидан кейин қатл этилган;
  3. Шоҳ Султон (1547-1577) Абдулкерим оғага уйланган;
  4. Шаҳзода Ўрхон ёки Аҳмад (? — 1552) отаси вафотидан бир йил олдин вафот этган[6].

Манбалар

  1. ↑ Пеирcе; Леслиэ П.. Тҳе Империал Ҳарем: Wомен анд Совереигнтй ин тҳе Оттоман Эмпире (инглизча). Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2009 — 374-бет. ИСБН 0195086775, 9780195086775. Қаралди: 15-июл 2022-йил. 
  2. ↑ Туран; Şэрафеттин. Ислам Ансиклопедиси (инглизча). İслâм Араşтıрмаларı Меркези, 2006 — 290—292-бет. Қаралди: 15-июл 2022-йил. 
  3. ↑ Öзтуна; Йıлмаз. Кануни Султан Сüлейман (туркча). Öтüкен Неşрият А.Ş., 2016 — 208-бет. Қаралди: 15-июл 2022-йил. 
  4. ↑ Лорд Кинросс. Оттоман Cентуриэс (инглизча). ҲарперCоллинс, 2002 — 640-бет. ИСБН 0688080936, 9780688080938. Қаралди: 15-июл 2022-йил. 
  5. ↑ Авторкҳанов; Абдуракҳман; Брохуп; Мариэ. Тҳе Нортҳ Cауcасус Барриэр: Тҳе Руссиан Адванcе Тоwардс тҳе Муслим Wорлд (инглизча). C. Ҳурст & Cо. Публишерс, 1996 — 252-бет. ИСБН 1850653054, 9781850653059. Қаралди: 15-июл 2022-йил. 
  6. ↑ Баҳадıроğлу; Явуз. Османлı'да Şэҳзаде Катли (туркча). Несил Басıм Яйıн Гıда Тиcарет ве Санайи А.Ş, 2014 — 256-бет. ИСБН 6051622187, 9786051622187. Қаралди: 15-июл 2022-йил.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Shaxzoda_Mustafa" dan olindi