Sheʼriy nutq

Шеърий нутқ — бадиий нутқнинг насрий (сочма) ва шеърий (тизма) тарзидаги икки шаклидан бири бўлиб, тилнинг муайян ички ўлчамга солинган, маъно кўчишига асосланган, ҳиссиётга тўйинган алоҳида кўриниши.

СҲ.н. шеърнинг яратилиши учун энг муҳим бирламчи восита бўлиб, келиб чиқишига кўра насрий нутқдан қадимийдир. У инсон тамаддунининг дастлабки пайтида узоқ вақтгача бадиий нутқнинг ягона шакли бўлган. Чунки Шеърий нутқ қурилишидаги тартиблилик, мусиқийлик, ҳиссийлик, ўлчовлилик уни кундалик қора сўздан фарқлаган, у орқали ифодаланаётган ахборотнинг санъатга тегишлилигини кўрсатиб турган.

СҲ.н. муайян ўлчов асосида такрорланиб турадиган тартибли зарб (ритм) га қурилган, инсон сезимларини уйғотишга йўналтирилган, ҳиссиётга тўйинган кўтаринки нутқдир. Унинг ўзига хослигини ритмик бўлак ва ритмик воситалар таъмин этади. Бутун борлиқ ҳаракати зарбларнинг изчил такрорига асослангани каби Шеърий нутқ ҳам қатий ритмга таянади. Табиатдаги тартибли такрорлар кун ва тун ҳамда фасллар алмашинишини таъминлагани, инсон танасининг ритмикаси юрак уриши, нафас олиши маромини ташкил этгани каби бўғин, туроқ, рукн, мисра ва банд шаклидаги ритмик бўлаклар такрори Шеърий нутқнинг таъсирли ва яшовчан бўлишига олиб келади. Уни шакллантиришда пауза, қофия ва қофия тизими сингари ритмик воситалар ҳам муҳим аҳамият касб этади. Шунингдек, Шеърий нутқни юзага келтиришда поэтик синтаксиснинг инверсия, синтактик параллелизм каби кўринишлари, фонетик воситаларнинг вокал ва консонанс аллитерация, анафора, эпифора, градация сингари турлари ҳам катта самара беради.

Қозоқбой Йўлдошев.