Ziyosfera

Shermuhammadbek

Шеруҳаммадбек Ғозий, Маҳмуд-Бек ва Кўршермат номи билан ҳам танилган[1][2] (1895-йил, Гарбобо, Фарғона — 1970-йил 10-март[3]) — 1923-йилдан бери сургунда бўлган (Миллий озодлик ҳаракати) кўзга кўринган намояндаси, иккинчи жаҳон уруши даврида Абвер кўмаги билан қўзғолон ҳаракатини олиб бориш мақсадида тузилган Туркистон иттифоқининг биринчи раҳбари.

Шер Муҳаммад-бек
Тахаллус(лар)и Кўршермат
Таваллуди 1895-йил
Гарбаба Қўқон уезди Фарғона вилояти
Вафоти 10-март 1970-йил
Адана, Туркия
Хизматдаги йиллари 1918—1921
Қўмондонлик қилган қуролли тузилмалар
Жанг/уруш Озодлик ҳаракати совет мустамлакачилигига қарши

Рус подшолиги даврида

Шермуҳаммадбекнинг бобоси Абдурахимбек Қўқон хонлигининг сўнгги бошлиқларидан бири Худоёрхоннинг беги бўлган. Абдураҳимбек бир пайтлар Худоёр саройида вазир бўлиб хизмат қилган. Қўқон хонлиги парчаланганидан сўнг Абдураҳимбек Марғилоннинг Қумариқ қишлоғида оддий деҳқон сифатида яшай бошлайди. Шермуҳаммадбекнинг отаси Қушоқбой Хўжа 1915-йилда Константинийда ҳаждан қайтаётганда вафот этди[4].

Шермуҳаммадбек ёшлигида деҳқон ва мироб бўлган. Болаликда ёки ўсмирликда у қандайдир кўз касаллигига чалинган ва шунинг учун ҳар доим қора кўзойнак тақиб юрган. „Кўршермат“ тахаллуси шундан келиб чиққан. Ўз қишлоғида мулладан ўқиш ва ёзишни ўрганган, сўнгра Марғилондаги мадрасани тамомлаган. Тасдиқланмаган маълумотларга кўра, Шермуҳаммадбек 1916-йил қўзғолонида фаол иштирок этган[5]. Шермуҳаммаднинг ўғли Даврон ва унинг амакиси Анварнинг даъво қилишича, уларнинг отаси ва амакиси фуқаролар урушигача Туркистондан ҳеч қачон чиқиб кетмаган ва Россия қамоқхонасида қамалмаган. Аммо бу даъвога машҳур бошқирд туркийшуноси Заки Валидий қарши чиқади. Шермуҳаммаднинг инқилобдан сўнг кўп ўтмай қамоқдан озод этилгани ўзбек муҳожири Абдуҳамид Кочарнинг аданалик хотираларида ҳам тасдиқланади. Қариндошларининг таъкидлашича, 1917-йилнинг ёзида Тошлоқ яқинида бўлиб ўтган намойиш чоғида Шермуҳаммадбек милиционер томонидан калтакланган ватандошини қўллаб-қувватлаб, полициячини уриб, отидан тушириб юборган, кейин эса уни уриб ўлдирган. Шермуҳаммадбек, унинг акалари ва дўстлари яширинишга мажбур бўлишган, шундан сўнг у ўз тарафдорлари билан бирга қуролланиш учун Скобелевдаги қамоқхонага ҳужум қилган.

Фарғона қўзғолони

Шермуҳаммадбек (1-рақам билан белгиланган) энг яқин зоҳидлари билан: 2. Лашкарбоши Нурмуҳаммадбек (унинг укаси) 3. Лашкарбоши мулла Хотам; 4. Бош котиб Назир Кабава.

Муҳаммадбек Ўрта Осиёдаги ўзбек ва туркман босмачиларининг қўрбошиси бўлиб, босмачиларни сиёсий кучга айлантира олган ва совет ҳокимиятига қарши курашда катта муваффақиятларга эришган. 1920-йилда улар Кобулдан расмий ёрдам олишга муваффақ бўлдилар ва кейин Афғонистон шимолида ҳаракат қилдилар. 1921-йил кузида Анвар Пошо Кўршермат ва Жунайидхон билан иттифоқ тузиб, Бухоро Халқ Совет Республикасининг муҳим қисмини эгаллаб олди. Уларга қарши курашиш учун Қизил Армия бош қўмондони С. С. Каменев Григорий Оржоникидзе ва Жēкабс Петерсс билан бирга Туркистонга келган. Фақат 1922-йил июн-август ойларида Н. Э. Какурин, кейин П. А. Павлов бошчилигида ташкил этилган Бухоро кучлари гуруҳи босмачиларни мағлуб этишга муваффақ бўлди[6]. 1920-йил май ойида Шермуҳаммадбек Фарғонадаги Босмоқ тузилмалари қўрбошилари орасида етакчи ўринни мустаҳкамлаб олди.

Чека таҳлилчиларининг фикрича, 1920-йил 6-мартда Фарғона қўзғолончилари бошлиғи Мадаминбек даврида Қизил Армия таслим бўлганидан сўнг Кўршермат олдинга силжиб, кўзга кўринган шахсга айланган. У 1500 нафар жангчидан иборат отрядларни бирлаштиришга муваффақ бўлди. 1921-йилнинг февралида у бир қатор муваффақияцизликлардан сўнг Шарқий Бухорога жўнади, лекин кейин яна қайтиб келди ва 1921-йилнинг охиригача фаол бўлди, шундан сўнг яна Шарқий Бухорога жўнаб кетди. Анвар Пошонинг пайдо бўлиши ва унинг таъсири остида Кўршермат 1922-йил 12-январда Фарғона водийсига қайтиб, бутун Фарғона босмачиларини ўз атрофига бирлаштиришга ҳаракат қилади. Чека маълумотларига кўра, 1922-йил сентябр ойида у бир қатор йирик мағлубиятлардан сўнг Афғонистонга жўнаб кетди ва Хонободга жойлашди.

Мадаминбекка суиқасд

Шермуҳаммадбек Ғозий оломон орасидаги митингда (иккинчи қатор, чапдан тўртинчи). Макс Пенсон сурати.

Курашни тўхтатиб, совет ҳукумати билан ҳамкорлик қила бошлаган қўрбоши Мадаминбек Шермуҳаммадбекка янги ҳукумат томонига ўтишда воситачилик қилишни таклиф қилади. Шермуҳаммадбек музокарага тайёрман, деб Мадаминбекка тузоқ тайёрлайди.

Мадаминбек отряди билан Учқўрғонга музокаралар олиб бориш учун келганидан сўнг, Шермуҳаммадбек Мадаминбекни ҳибсга олди ва қирғиз босмачиларининг қўрбошини Холхўжага топширди. Айтишларича Мадаминбек билан Шермуҳаммадбек ўртасида шахсий адоват бор эди. Холхўжа Мадаминбекнинг бошини кесиб ташлади. Бир пайтлар Мадаминбекка бўйсунган босмачиларнинг аксарияти Маҳмудбек ва Холхўжа[7] тасарруфига ўтган.

1921-йил март ойининг охирида Шермуҳаммадбек совет қўшинлари билан тинчлик музокараларини ўтказишга рози бўлди[8][9].. У ва озодлик курашчиларининг бошқа раҳбарлари томонидан шариат дахлсизлиги, суд ва адолатни шариат бўйича тиклаш, хусусий мулк, мерос ҳуқуқи ва бошқалар бўйича имтиёзлар бериш тўғрисидаги талаблари Қизил Армия қўмондонлиги томонидан „қондирилди“. Таклифларга тегишли тузатишлар киритилди, лекин жангчилар қуролларини ташлаб кетишни истамади[10]. Совет манбаларига кўра, 12-сентябрда унга қуролларини топшириш учун ултиматум берилган. Ултиматумдан бирор натижа чиқмагач, Қизил Армия Марғилон вилоятидаги бўлинмаларга қарши ҳужум бошлади[11].

1921-йил ноябрда Шермуҳаммадбек Фарғона истиқлолчилик тузилмалари бошқарувини қўрбоши Муҳиддинга топширди, ўзи эса Шарқий Бухорога, у ердан Афғонистонга кўчиб ўтди.

Разведкачилик фаолияти

1925-йилда ОГПУ агенти Г. С. Агабеков инглизлар билан келишув матнини олиш мақсадида Кобулда Шермуҳаммадбек билан учрашди, бундай келишув йўқлигини билиб, Агабеков Қурширматни ривожлантиришга қизиқишини йўқотди[12].

ОГПУ маълумотларига кўра, иккинчи жаҳон уруши даврида (1942-йилгача) Маҳмудбек турк, япон ва немис разведкаси манфаатларини кўзлаб Ўрта Осиё ва Шимолий Афғонистон республикаларида бош разведкачи бўлган[13]. Миллати ўзбек, Маҳмудбек тажрибали фигура эди. Афғон-совет чегарасининг ҳар икки томонида яратган кенг разведка тармоғи туфайли Маҳмудбек Ўрта Осиё республикаларидаги ҳозирги вазият тўғрисида турли мамлакатлар разведка маълумотларини айирбошлаш орқали катта сармоя топди.

Истиқлолчилик тузилмаларини бошқариш билан бирга, 1941-йил сентабрда немис разведкасининг кўрсатмаси билан Совет Ўрта Осиёси ҳудудида ўзи яратган агент-диверсия тармоғини кенгайтириб, шу орқали минтақада разведка маълумотларини йиғиш билан шуғулланган. 1942-йил баҳорида немис разведкасининг кўрсатмаси билан Шимолий Афғонистонда „Иттифоқ“ деб номланган антисовет қуролли ташкилотини тузган. Унинг вазифалари Бухоро тахтига Кобулда яшаётган собиқ амир Саид Олимхонни қайтаришдан иборат эди.

Иттифоқ ташкилоти

Шермуҳаммадбек от устида милтиқ билан суратга тушмоқда.

Иттифоқ (Абвер) ташкилотининг биринчи раҳбари, 1941-йил бошида Абвер томонидан Афғонистонда разведка маълумотларини тўплаш ва Ўрта Осиё ҳудудига ҳужум қилиш учун Басмачи тузилмаларининг жанговар фаолиятини мувофиқлаштириш мақсадида ташкил этилган антисовет қўпорувчилик ташкилоти.

Фашистлар Германиясида қўрбошиларнинг Совет Иттифоқига ҳужуми катта иштиёқ билан кутиб олинган. Кобулда бўлган Ўрта осиёлик муҳожир қўрбошлари Гитлерни ўз „нажоткори“ деб эълон қилган. Бадавлат муҳожир оилаларнинг ёшлари немисларнинг яқин орада келишини кутган ҳолда, немис тилини шошилинч равишда ўрганишни бошлаганлар.

Афғонистон монархияси мамлакат шимолидаги кўп сонли қўрбоши тузилмаларига нисбатан ўзини вазмин тутди, чунки қисқа вақт ичида Совет Иттифоқи Германиядан мағлуб бўлиши ва бир пайтлар Бухоро амирлиги ва Хива хонлигига ўхшаб Афғонистон ҳудудига аскар тортишига амин эди.

Шимолий Афғонистондаги босмачилар тузилмалари билан алоқаларни мустаҳкамлаш учун подшоҳ Зоҳиршоҳ ағдарилган, Кобулда сургунда яшаган Бухоро амири Саид Олимхон билан махфий битим тузди, унда Босмачи қўшинлари Қизил Армия билан тўқнашувларда Кобулга қуролли ёрдам кўрсатишни назарда тутади.

Ўз навбатида, „босмачи“ларнинг қўрбашилари СССР билан уруш бўлган тақдирда Кобул билан келишувларни мустаҳкамлашга ҳар томонлама ҳаракат қилишди. 1941-йил август ойида энг йирик туркман қўшинининг қўрбошиси Қизил Аяк бош вазир Ҳошимхонга мактуб йўллаб, ундан Бухорони ўз ҳимоясига олишни сўради ва керак бўлса, 40 минг нафаргача қуролланган туркманларни қуроллантиришни ўз зиммасига олди. Ҳошимхон барча қўрбашиларга ўз тузилмаларини тўлиқ жанговар шай ҳолатда сақлашни таклиф қилди ва СССРга ҳужум қилиш учун қулай вақт Москва ва Ленинградни Германия томонидан босиб олингандан кейин юзага келишини айтди. 1941-йилнинг ёзида япон ва немис миссиялари Ўрта Осиё истиқлолчилик ҳаракатининг барча йирик қўррбашилари билан барқарор алоқа ўрнатдилар.

1941-йил август ойида Германия дипломатик миссиясининг илтимосига биноан япониялик адвокат Кацуби Саид Олимхон билан учрашиб, СССРга қарши мумкин бўлган ҳамкорлик бўйича музокаралар олиб борди. Собиқ амир ҳамкорлик қилишдан бош тортди, аммо Олимхоннинг атрофидагилар ва кўплаб қурбашилари Германия ва Япония разведка агентлари билан бажонидил мулоқот қила бошладилар, немислар Советлар қўл остидаги Ўрта Осиё республикалари ҳудудида партизанлик фаолиятини ташкил қилиш учун катта миқдорда пул ваъда қилишди.

1941-йил сентабрда абвер „босмачилар“ орасида нуфузли ўзбек қўрбошиси Маҳмудбекка совет-афғон чегарасининг ҳар икки томонида жосуслик ва қўпорувчилик тармоғини яратишни топширди. Бу Маҳмудбекнинг Афғонистондаги ўзбек ва туркман босмачи қўшинлари билан ҳамкорлик қилишининг бошланиши эди.

Немис разведкасининг кўрсатмаси билан Маҳмудбек 1941-йилнинг кузида Бағлон ва Қундузда немис агентларини СССРга ўтказиш учун иккита таянч пунктини яратди. 1942-йил май ойида у Буюк Британиянинг илтимосига биноан Кобулнинг расмий органлари томонидан ҳибсга олинган. Маҳмудбекнинг ҳибсга олиниши қўрбоши аскарларини қисқа муддатли тартибсизлигига олиб келди. 1942-йил ёзида янги „Фаал“ агент-саботаж ташкилоти тузилди.

1941-йилнинг кузида Кобулдаги немис ташқи разведкасида яшовчи К. Расмус Маҳмудбекка Афғонистоннинг шимоли-шарқидаги Бағлон шаҳрида немис агентларини СССРга ўтказиш учун қўрғон яратишни буюрди. Шу мақсадда немисларнинг Кобулдаги миссиясидан Маҳмуд бей ҳузурига 40 минг афғон жўнатилди.

1942-йил май ойида Маҳмудбек Англия илтимосига кўра афғон полицияси томонидан ҳибсга олинади. Маълум бўлишича, К. Расмус Маҳмубекдан нафақат Совет Иттифоқига қарши жосуслик ва қўпорувчилик фаолияти тўғрисида маълумот олиш, балки Ҳиндистондаги вазият ҳақида разведка маълумотларини йиғиш учун ҳам фойдаланган. Унинг ўрнига қўрбоши Саид Мубаширхон Тирозий Иттифоқ ташкилоти раҳбари этиб тайинланди. 1942-йил ёзида фашист қўшинларининг Сталинград ва Кавказга муваффақиятли ҳужуми босқичида Афғонистондаги Ўрта Осиё муҳожирлари жамоасидан тузилган антисовет ташкилотлари Совет Иттифоқига ҳужумга фаол тайёргарлик кўришни бошладилар. Маҳмудбекнинг ўйиндан чиқиб кетиши босмачилар жамоасини қисқа муддатга пароканда қилди[14].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Пылёв, А. И.. Басмачество в Средней Азии: этнополитический срез : взгляд из ХХИ века (ру). Кыргызско-Российский славянский университет, 2006. 
  2. ↑ управлениэ, Руссиан С. Ф. С. Р. Государственноэ политическоэ. "Совершенно секретно": 1929 г (ру). Институт россиĭскоĭ истории РАН, 2004. 
  3. ↑ „Ещё раз о Шермухаммад-беке и авторе книги о нём — Джонриде Абдуллаханове“ (ру-РУ). Письма о Ташкенте. Қаралди: 2021-йил 17-июл.
  4. ↑ „Н. Гейдаров: К вопросу о ситуации в Афганистане“ (ру). иа-cентр.ру. 2021-йил 17-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-июл.
  5. ↑ автор. „Шермухаммад-бек“ (ру-ру). кокшетау.асиа. 2019-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-июл.
  6. ↑ „БАСМАЧЕСТВО • Большая российская энциклопедия - электронная версия“. бигенc.ру. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-июл.
  7. ↑ Голинков Д. Л. Крушениэ антисовецкого подполя в СССР. Глава 9. „Борба с басмачами продолжаэця“ с. 55, 190
  8. ↑ „Сводка о басмачестве“. 2019-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-декабр.
  9. ↑ „Петр Алешкин, Юрий Васильев. Крестьянские восстания в Советской России (1918—1922 гг.) в 2 томах. Том второй“. 2021-йил 17-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-декабр.
  10. ↑ „ру/ҳ/козловскй_э/04.ҳтмл Козловский Е. Красная Армия в Средней Азии. — Ташкент: Издание Политуправления Ср.-Аз. В. О., 1928.“ (ўлик ҳавола — тарих ).[сайт ишламайди]
  11. ↑ „Разгром басмачества“. 2019-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-декабр.
  12. ↑ „Агабеков Г. С. ЧК за работой, Москва_берлин. 2015 Директ-Медиа 332 c. ИСБН:978-5-600-4475-5895-6“. 2021-йил 17-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-декабр.
  13. ↑ „Дауди И. Д. Большая игра в Афганистан. 2019 — Глава «Ибрагим-бек» c. 69. — 211 — ИСБН:978-5-600-023-888-8“ (деадлинк). 2019-йил 13-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-феврал.
  14. ↑ „Дауди И. Д. Большая игра в Афганистан. 2019 — Глава «Фаал» — «Унион» (проект Абвера) с. 76-89. — 211 — ИСБН:978-5-600-023-888-8“ (деадлинк). 2019-йил 13-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-феврал. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Shermuhammadbek" dan olindi