Shigʻayxon
Шиғайхон (қозоқча: Шығайхан) (1500—1582) — 1580—1582-йилларда Қозоқ хонлигининг хони, Жадик Султон (қозоқча: Жәдік Сұлтан) нинг ўғли. Ҳукмронлик даврида Шиғайхон Абдуллахон ИИ билан Тошкент хони Бобо Султонга қарши қаратилган янги иттифоқ тузган. Дарҳақиқат, хонликда ҳокимият Шиғайхоннинг ўғли — Таваккал султон (қозоқча: Тәуекел) қўлида бўлиб, у Тошкент хони билан ҳал қилувчи кураш олиб борган ва бу кураш қозоқларнинг ғалабаси билан якунланган.
| Шиғайхон | |
|---|---|
қозоқча: Шығайхан | |
| Қозоқ хонлиги хони | |
|
Мансаб даври 1580 – 1582 | |
| Ўтмишдоши | Ҳақназархон |
| Вориси | Таваккалхон |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1500-йил Қозоқ хонлиги |
| Вафоти |
1582-йил Бухоро, Бухоро хонлиги |
| Миллати | қозоқ |
| Турмуш ўртоғи |
Байимбигим Хоним Яхшимбигим Хоним Дадим Хоним |
| Болалари |
Ўғиллари: Саидқул Султон Шоҳ Муҳаммад Султон Ондан Султон ТаваккаИ Иброҳим Султон Есимхон Али Султон Қизлари Сузге Хоним Алтун Хоним Сабирбике Султон Хоним |
| Онаси | Абайканбигим |
| Отаси | Жадик Султон |
| Дини | ислом: суннийлик |
| Дафн этилган жойи | Кумушкент |
Таржимаи ҳоли
1580-йилда тахтга Ҳақназарнинг амакиваччаси Шиғайхон ўтирган. 80 йил умр кўрган, аммо унинг ҳаёти ҳақида маълумотлар кам. Шиғайхоннинг отаси Жадик Султон, онаси Абайканбике бўлган[1].
1569-йилда подшо Иван Грознийнинг нўғай мурзаларидаги элчиси Семён Малцев шундай хабар берган:
…Қозоқ ўрдасидан Оқназархон, Шиғайхон, Челимхон ва яна 20 га яқин хонлар Нўғайга бостириб келишди, бу ерда жанг бўлди.
Герчард Мüллер келтирган қадимги татар афсонасига кўра, Сибир хони Кўчимхоннинг укаси Аҳмад Гирей „Бухоро шаҳзодаси“ Шиғайхоннинг қизига уйланган. Шунга қарамай, Шиғайхон у билан душманлик муносабатида бўлган ва бир марта Аҳмад Гирейни ҳийла-найранг билан алдаб, Иртиш бўйида ўлдиргани одамларини юборган. Владимир Веляминов-Зерновнинг ёзишича, Шиғайхон „Бухоро шаҳзодаси“ дейилган[2].
Ҳофиз Таниш Бухорийнинг „Шарафномаи шоҳий“ асарида „Шиғайхон узоқ йиллар дашт ва чўлларда ҳукмдор бўлган“, деган маълумотлар келтирилади, демак у хон унвони берилгунга қадар қозоқларнинг маълум бир қисмига бошчилик қилган бўлса керак. Шу билан бирга, Ҳақназархон ва Бобо Султон ўртасидаги уруш тасвирида ва бошқа ҳарбий ҳаракатлар тавсифида унинг номи тилга олинмаган, бу унинг бошқа қозоқ хонларидан узоқда бўганини англатиши ҳам мумкин.
Ҳақназар вафотидан кейин Шиғайхон хон этиб сайланган (1580-1582), сайланган йили эса аллақачон 80 ёшда бўлган, аммо шунга қарамай, у қозоқлар орасида энг обрўли ҳисобланган. Сайланганидан кейин Шиғайхон Бобо Султонга қарши қаратилган Абдуллахон ИИ билан иттифоқ тузган. Ҳофиз Таниш Бухорийнинг ёзишича, Шиғайхон „узоқ вақт давомида ўзини олий ҳазратлари Абдуллоҳхоннинг тарафдори сифатида кўрсатган“.
Шиғайхоннинг шайбоний Абдуллахон ИИ тарафига ўтиши ХВИ асрнинг иккинчи ярмидаги Қозоқ хонлигининг муҳим сиёсий воқеасига айланган, чунки қозоқ хонлари Дашти Қипчоқда ҳокимият учун курашда Шайбонийларнинг азалий ва муросасиз душмани бўлган. 1581-йил июл ойида Шиғайхон ўғиллари Таваккал Султон (Таваккул Султон) ва бошқалар билан Абдуллахон ИИ қароргоҳига келиб, у билан учрашган. Абдуллахон ИИ унга беқиёс иззат-икром кўрсатиб, Хўжанд ерини иқто қилиб бериб, зиёфат уюштирган.
Шиғайхоннинг ёши катта бўлганлиги сабабли хонликда ҳақиқий ҳокимият унинг ўғли Таваккал қўлида бўлган ва айнан у иттифоқ таркибида Тошкент ҳукмдори Бобо Султонга қарши ҳал қилувчи кураш олиб борган ва иттифоқчиларнинг тўлиқ ғалабаси билан якунланган.
1582-йил июн ойида Таваккал Султон Ясси (Туркистон) шаҳри яқинида Бобо Султон қўшинини мағлуб этиб, уни ўлдирган.
„Кейин у Бобо Султон ва Жони Муҳаммад бийларнинг бошларини Сатурн саройига олиб келди, шунингдек …хон унга мукофот сифатида Офарикент вилояти ([Миёнқол]]) ни — Сўғд ва Самарқанднинг энг гўзал жойларини берди“[3]
1583-йилда Таваккал Бухоро ҳукмдори билан алоқаларини узиб, Дашти Қипчоққа қайтиб кетган.
Шигай’хоннинг Абдуллахон ИИ томонига ўтишининг сабаблари аниқ эмас. Айрим тадқиқотчилар, масалан, Михаил Вяткин буни Абдуллахон ИИ қудратининг ўсиши ва Шиғайхон ўз кучсизлигини англаши билан изоҳлаган. Бошқалар, Александр Чулошников каби олимлар, қозоқларнинг Талас дарёси бўйида Бобо Султондан мағлубиятга учрагани уларни заифлаштирган ва улар қўзғолончи Бобо Султон ва Мўғул Чиғатой хонлари томонидан икки томонлама таҳдид остида қолган деб ҳисоблайдилар.
Шу билан бирга, Абдуллахон ИИ томонига қозоқлар ҳаммаси эмас, балки Шиғайхон ҳукмронлиги остида бўлган қисмигина ўтган (Ҳофиз Танишнинг хабар беришича, „қозоқ қўшинидаги ҳамфикрлар гуруҳи“). Шиғайхон 1581-йилда Абдуллахон ИИ томонга ўтган. Абдуллахон ИИ нинг тахт учун курашда рақиблари кўп бўлиб, у Шиғайхонни қўллаб-қувватлашдан манфаатдор эди; кейинчалик Таваккал Абдуллахон ИИ хизматида бўлиб, унинг бошқа шайбонийларга қарши курашида ва уларни йўқ қилишда қатнашган[4].
Шиғайхон ўз халқи билан ўзбек султонлари орасида катта обрўга эга бўлган. Демак, Ҳофиз Таниш Бухорийнинг ёзишича, Абдуллахон ИИ Жиззахга етиб келганида Шиғайхоннинг ғолиб қўшини қозоқ аскарлари билан қўшилган. Абдуллахон ИИ қозоқ султонларидан бири Шиғайхон ва унинг ўғли Таваккал Султоннинг қўшинларини авангардликка тайинлаган.
1582-йил бошида Абдуллахон ИИ Бобо Султон ва унинг тарафдорларига қарши Улуғтоғ юришини бошлаган ва бу юриш муваффақият билан якунланган. Юришда Шиғайхон ҳам қатнашган ва бу унинг охирги юриши бўлган. Шиғайхоннинг бу воқеалар билан боғлиқ сўнгги эслатиши Ҳофиз Таниш Бухорийнинг „Шарафномаи шоҳий“ асарида келтирилган. Унинг вафотидан кейин хон ҳокимияти унинг ўғли Таваккалга мерос бўлиб ўтган. Шиғайхон Бухоро яқинида вафот этиб, Кумушкент қишлоғида дафн этилган.
Оиласи
Хотин ва канизаклари
- Байимбигим Хоним
- Яхшимбигим Хоним
- Дадим Хоним
Болалари
Ўғиллари
- Саидқул Султон; (онаси — Байимбигим Хоним)
- Шоҳ Муҳаммад Султон; (онаси — Дадим Хоним)
- Ондан Султон (1555—1585; онаси — Байимбигим Хоним)
- Таваккалхон (1562 — 1598; (онаси — Яхшимбигим Хоним)
- Есимхон (1565 — 1628; (онаси — Яхшимбигим Хоним)
- Али Султон; (онаси — Дадим Хоним)
- Сулум Султон; (онаси — Дадим Хоним)
- Иброҳим Султон; (онаси — Дадим Хоним)
Қизлари
- Сузге Хоним (??? — 1598; (онаси — Байимбигим Хоним)
- Алтун Хоним; (онаси — Байим Хоним)
- Сабирбике Султон Хоним (1564 — ???; (онаси — Яхшимбигим Хоним).
Шиғайхоннинг энг обрўли ва суюклиси иккинчи хотини Яхшимбигим Хоним бўлган. Бўлажак хонлар Таваккал ва Есимхон, Ғараб ботирнинг хотини Собирбикенинг онаси.
Манбалар
- ↑ Абусеитова М. Х. 1985, с. 71.
- ↑ Абусеитова М. Х. 1985, с. 72-73.
- ↑ „Казахское ханство в 16в-17в“ (деадлинк). 2016-йил 12-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 28-апрел.
- ↑ Абусеитова М. Х. 1985, с. 74-75.
Адабиётлар
- Абусеитова М. Х.. Казахское ханство во второй половине ХВИ века. Алма-Ата: Наука, 1985.