Shilliqqurt
Шиллиққурт — қуруқда яшайдиган қориноёқли ўпкали моллюскалар. 1000 га яқин тури маълум. Танаси чувалчанг ёки силиндр шаклида. Кундузи нам ва соя жойда яшириниб ётади. Ҳаво салқин ва нам пайтларда (оқшом ҳамда тунда) серҳаракат бўлади. Кўп тури дала, полиз ва сабзавот экинларига катта зарар етказади. Россиянинг Европа қисми ғарби ва шимоли-ғарбида тўрли, субтропиклар (Кавказ, Ўрта Осиё) да пармацеллалар уруғига мансуб шиллиққуртлар хавфли зараркунанда ҳисобланади. Айрим шиллиққуртлар чорва молларида паразитлик қилувчи бир қатор гелминтлар учун оралиқ хўжайин бўлиши мумкин.
Кураш чоралари: зах ўтлоқ ва яйловлар қуритилади; бегона ўтлар йўқотилади; боғ ва полизлар ҳосил қолдиқларидан тозаланади; пестицидларшшт лимацидлар гуруҳидан фойдаланилади.
Тупроқ шиллиқуртлари
Кўпгина тупроқ шиллиқуртлари (Стйломматопҳора) гуруҳидан ўпка салянгозлари гуруҳига киради, аммо улар орасида ривожланган қобиқли (салянгозлар) жуда кўп турлари мавжуд. Шиллиқуртларни экологик гуруҳ сифатида, аниқ қобиғи бўлмаган гастроподларнинг ҳаёт шакли ва қаттиқ биотаксономик бирлик бўлган Лимаcидаэ шилимшиқлар оиласи вакилларини ажратиб кўрсатиш керак.
Тузилиши
Тупроқ шиллиқуртларининг танаси узунлиги анча чўзилган, аммо мушакларнинг қисқариши туфайли шаклини ўзгартириши кучли ривожланган. Ташқи томондан, слугс икки томонлама симметрияга эга. У фақат ўнг томонда жойлашган жуфт бўлмаган ўпка тешиги томони орқали ўтади. Тери эпителийси кўп миқдорда шилимшиқни чиқаради, бу терининг қуришини олдини олади, сирт устида яхшироқ сирпанишга ёрдам беради, шунингдек, йиртқичлардан ҳимоя қилади. Аксарият шиллиқуртлар қобиқ рудиментларини сақлайди. Бу ибтидоий орган калсий тузларини сақлаш учун хизмат қилади ва кўпинча овқат ҳазм қилиш безлари билан бирга фаолият кўрсатади[1]. Лимаcидаэ[2] ва Пармаcеллидаэ[3] оилалари вакилларида ички қобиқни топиш мумкин, Пҳиломйcидаэ[2], Ончидиидаэ[4] ва Верониcеллидаэ[5] нинг катта ёшли аъзоларида қобиқлар бутунлай йўқ. Бошдан нервлар бутун тана бўйлаб ҳаракатни назорат қилиш учун оёққа ва овқат ҳазм қилиш тизимига ўтади.
Шиллиқ қавати
Шиллиқуртлар икки хил шилимшиқ ҳосил қилади: бири нозик ва сувли, иккинчиси эса қалин ва ёпишқоқ. Иккаласи ҳам гигроскопикдир. Суюқ шилимшиқ оёқнинг марказидан қирраларга тарқалади. Қалин шилимшиқ олд томондан орқага қараб очилади.
Шиллиқ шилимшиқлар учун жуда муҳимдир, чунки у ҳаракатланишига ёрдам беради ва уларнинг вертикал сиртлардан пастга силжишига тўсқинлик қилувчи толаларни ўз ичига олади. Мукус, шунингдек, йиртқичлардан ҳимоя қилади ва намликни сақлашга ёрдам беради. Баъзи турлар ерда ҳаракат қилиш ёки жуфтлашиш пайтида ўзларини вақтинча тўхтатиб туриш учун шиллиқ кордонлардан фойдаланадилар.
Адабиётлар
- Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил.
Манбалар
- ↑ Р. А.; Лоэст. Аммониа Волатилизатион анд Абсорптион бй Террестриал Гастроподс_ а Cомпарисон бетwеэн Шеллед анд Шелл-Лесс Спеcиэс (эн) // Пҳйсиологиcал Зоологй : жоурнал. — Тҳе Университй оф Чиcаго Пресс, 1979. — Вол. 52, но. 4. — П. 461—469. — ДОИ:10.2307/30155937. — ЖСТОР 30155937.
- ↑ 2,0 2,1 Брансон, Б. А. Тҳе реcент Гастропода оф Оклаҳома, Парт ВИИИ. Тҳе слуг фамилиэс Лимаcидаэ, Арионидаэ, Верониcеллидаэ, анд Пҳиломйcидаэ (эн) // Проcеэдингс оф тҳе Оклаҳома Аcадемй оф Сcиэнcе : жоурнал. — 1980. — Вол. 60. — П. 29—35.
- ↑ Алонсо, М. Р., Ибаñэ, М. Эстудио де Пармаcелла валенcианнесии Wебб & Ван Бенеден, 1836, й cонсидераcионес собре ла посиcион систематиcа де ла фамилиа Пармаcеллидаэ (Моллусcа, Пулмоната, Стйломматопҳора) (эс) // Болетíн де ла Соcиэдад де Ҳисториа Натурал де лес Балеарес : диарио. — 1981. — В. 25. — П. 103—124. Архивировано 28 май 2016 года.
- ↑ Дайрат, Б. Ревиэw оф тҳе cуррент кноwледге оф тҳе сйстематиcс оф Ончидиидаэ (Моллусcа: Гастропода: Пулмоната) wитҳ а чеcклист оф номинал спеcиэс (эн) // Зоотаха : жоурнал. — 2009. — Вол. 2068. — П. 1—26.
- ↑ Счилтҳуизен, М., Тҳоме, Ж. W. Валигуна флава (Ҳейнеманн, 1885) фром Индонесиа анд Малайсиа: Редесcриптион анд Cомпарисон wитҳ Валигуна сиаменсис (Мартенс, 1867)(Гастропода: Солеолифера: Верониcеллидаэ) (унд) // Велигер. — 2008. — Т. 50, № 3. — С. 163—170.
 | Зоологияга оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |