Shinto tarixi

Синтоизм даври

Гарчи тарихчилар синтоизмни алоҳида дин деб аташнинг қайси нуқтасида баҳслашишса-да, ками ҳурмати Япониянинг Яёи давридан (милоддан аввалги 300 йилдан 300 йилгача) кузатилган. Буддизм Японияга Кофун даврининг охирида (милодий 300-538 йиллар) кириб келди ва тез тарқалди. Диний синкретизация, ками сиғиниш ва буддизмни функционал жиҳатдан ажралмас ҳолга келтирди, бу жараён шинбуцу-шуго деб аталади. Ками буддист космологиясининг бир қисми сифатида кўриб чиқилди ва тобора антропоморфик тасвирланган. Камига сиғиниш ҳақидаги энг қадимги ёзма анъана 8-асрда қайд этилган Кожики ва Ниҳон Шоки. Кейинги асрларда шинбуцу-шуго Япония императорлик уйи томонидан қабул қилинди. Мейдзи даврида(1868 йилдан 1912 йилгача) Япониянинг миллатчи раҳбарияти буддист таъсирини камига сиғинишдан чиқариб ташлади ва баъзи тарихчилар синтоизмнинг келиб чиқиши алоҳида дин сифатида қабул қилинган давлат шинтоизмини тузди. Зиёратгоҳлар кучайиб бораётган ҳукумат таъсири остида қолди ва фуқаролар императорга ками сифатида сиғинишга даъват этилди. 20-аср бошларида Япония империясининг шаклланиши билан Шинто давлат дини сифатида мустаҳкамланди. Бироқ, Иккинчи жаҳон урушида Япониянинг мағлубиятидан сўнг, Шинто расмий равишда давлатдан ажратилди.

Мутахассислар орасида ҳам шинтоизм нима эканлиги ва у қанчалик узоққа кириши кераклиги тўғрисида ёки синтоизм тарихи қаердан бошланиши ҳақида қатъий назариялар йўқ. Шинто олими Окада Чуангжи, шинтоизмнинг „келиб чиқиши“ Яёи давридан Кофун давригача якунланганлигини айтади, аммо тизимли синтоизмнинг пайдо бўлиш вақтига келсак, у аниқ эмаслигини айтади.

Тўртта асосий назария

Рицурё тизими билан 7-асрда ташкил этилган назария (Окада Соужи ва бошқалар)

„Синто“ тушунчаси 8-9-асрларда Император судида пайдо бўлган ва ўрнатилган назария (Масао Такатори ва бошқалар).

Синтоизм 11-12-асрларда вилоятларга кириб келган деган назария (Иноуэ Канжи ва бошқ.)

Ёшида Шинто 15-асрда асос солинган деган назария (Тошио Курода ва бошқ.)

Умумий кўриниш

Синтоизмнинг дин сифатида келиб чиқиши ҳақида аниқ бир назария мавжуд бўлмаса-да; унинг келиб чиқиши Япониянинг қадимги тарихига бориб тақалади . Жомон даврининг охири ва Яёи даврининг бошида жорий қилинган гуруч етиштириш асосида Япония архипелагида табиатни қандайдир худо билан бирдек кўрадиган табиатга сиғиниш пайдо бўлди . Ушбу эътиқодлар Кофун даврида Ямато қироллиги томонидан миллий байрам сифатида архипелаг бўйлаб тарқалди. Мунаката Таиша ва Омива каби биринчи Синто зиёратгоҳларида маросимлар ўтказилди ва синтоизмнинг прототипи шаклланди. Асука даврида Рицурё ташкил этилиши билан бирга маросим тизими, зиёратгоҳлар ва маросимлар ишлаб чиқилган ва Рицурё маросимлари маъмурий орган сифатида фолбинлар иштирокида шаклланган. Рицурё маросимлари шаклланган бўлиб, унда худолар бўлими Танг сулоласи маросимлари маросим тизимидаги маросимларни бошқариш ва ишлатиш қоидалари учун маълумотнома сифатида ишлатилган. Кейинги Нара даврида Кожики ва Ниҳон Шоки сифатида тузилганЯпон мифологияси миллий тарих, маросимлар ва император оиласи билан боғлиқ эди. Ҳеиан даврида Рицурё тизими бўшашди, император ва унинг вассаллари синто руҳонийларидан ўтмасдан маҳаллий зиёратгоҳлардаги маросимларда бевосита иштирок этишди. Бундан ташқари, Шинбуцу-шуго феномени, буддизм худоларга бўлган бу эътиқод билан бирлаштирилган Шинбуцу-шугō, қадимги Японияда ҳам пайдо бўлган, шу билан бирга, маросимлар Буддизмдан ажралиб турадиган Шинбуцу сегрегацияси ғояси ҳам мавжуд эди. Бундан ташқари, Шугендо ва Инмёдō каби эътиқодлар Японияда ташкил этилган ва булар синтоизмга ҳам таъсир қилган.

Шинтоизмни таълимот қилиш ва ўзлаштириш ҳаракати кенг тарқалди. Камакура даврида Камакура сёгунатининг улуғворлиги турли минтақаларда зиёратгоҳларни ҳимоя қилган ва оддий одамлар орасида Кумано, Хачиман, Инари, Исе ва Тенжин минтақалар бўйлаб кенг тарқалган. Синтоизмнинг бу тарқалиши даврида интеллектуал синф эзотерик буддист роҳибнинг дуалистик шинтоизмидан бошлаб, Шинтони талқин қилиш учун Буддист назарияларидан фойдалана бошлади ва Ҳонжи Суижаку назарияси каби назарияларни ҳимоя қилди. Шинто худолари Будданинг мужассамланиши деб ҳисоблаган. Бунга жавобан, Синто зиёратгоҳлари ўзларини таҳдид остида ҳис қилиб, мўғул босқинчилари устидан қозонилган ғалабадан кейин синтоизмнинг юксалиши фонида ўз худоларини Буддадан юқори қўйган Хонжи Суижаку назариясини тизимлаштирдилар ва бешликдан фойдаланадиган Исе Шинтони ўрнатдилар. Шинто китоблари унинг асосий китоби сифатида. Бундан ташқари, Муромачи давридаги Онин урушида кўплаб қадимий китобларни йўқотган Ёшида Канетомо буддизмдан мустақил равишда ўз таълимоти, сутралари ва маросимларига эга бўлган биринчи Шинто назариясини яратиш учун сутраларни ясаш имкониятидан фойдаланган. Ёшида Канетомобу имкониятдан фойдаланиб, биринчи Шинто назариясини, Ёшида Шинтони яратди, бу таълимот, оят ва маросимларга эга бўлган биринчи Шинто назарияси эди. Сенгоку давридан то Азучи-Момояма давригача Ёшида Шинто урушаётган феодалларни худолар сифатида қабул қилган зиёратгоҳларни қуришда иштирок этган.

Японияда илк замонавий даврнинг катта қисмини ташкил этувчи Эдо даврида Токугава сёгунати зиёратгоҳларни бошқаришни қайта ташкил этди ва хавфсизлик ва транспортнинг яхшиланиши оддий одамларга Исе Гранд зиёратгоҳини зиёрат қилиш имконини берди. Токугава сёгунати зиёратгоҳлар бошқарувини қайта ташкил этди, хавфсизлик ва транспортнинг яхшиланиши Исе зиёратгоҳига зиёратчиларнинг кўпайишига олиб келди. Бошқа томондан, давлат дини мақомига эга бўлган буддизм мафкура сифатида турғунлик даврида эди. Шу нуқтаи назардан, эрта Эдо даврида, буддизмни танқид қилиш нуқтаи назаридан асосий оқим синтоизм билан тобора кўпроқ боғлана бошлади. Ченг-Чжу мактабининг конфуцийлиги ва Тарука Шинто каби конфуций синтоизмига ўтди. Эдо даврининг ўрталарида Шинтоизмни шеърият ва тиллар каби япон классикларини эмпирик ўрганиш билан бирлаштирган Кокугаку конфуций синтоизмини алмаштириб, ривожланди ва гуллаб-яшнади. Кокугаку олими Мотоори Норинага синтоизмнинг хитой тилидан олинган буддист ва конфуций таълимотлари нуқтаи назаридан талқин қилинишини қаттиқ танқид қилди ва синтоизм оятларини эмпирик тадқиқ этишни талаб қилди. Кечки Эдо даврида Нобунага теологияси Фуко Шинто томонидан танқидий мерос бўлиб ўтди. Христианлик таъсирида бўлган Фуко Шинто, Хитой мифологияси каби, кейинги ҳаётни ҳам таъкидлади .Ҳинду мифологияси, насроний мифологияси ва бутун дунёдан келган бошқа афсоналар япон мифологиясининг урғуси эканлиги даъво қилинган ва монархиянинг кейинги тикланишида иштирок этган. Бошқа томондан, Мито доменида садоқат, фарзандлик тақвоси ва инсонпарварлик каби конфуций ахлоқини миллий фанлар билан бирлаштирган „Кечки мито тадқиқотлари“ конфуцийликни рад этган Нобунаганинг танқидига жавобан ишлаб чиқилган. Конфуцийлик ва синтоизмни уйғунлаштириб, император томонидан Япония ҳукмронлигини тарғиб қилган кечки митошунослик Эдо даврининг охирида Шиши ғоялари учун болалар боғчасига айланди .

Сёгунат ағдарилиб, Япония сўнгги замонавий даврга ўта бошлаганида, янги ҳукумат Монархияни тиклаш тўғрисидаги Буюк Фармон орқали Синтоизм ва сиёсатнинг бирлигини мақсад қилиб қўйди. Даикё декларациясига асосланган синтоизмни тарғиб қилишдан ташқари, Шинбуцу бунри Шинто ва Буддизмнинг, баъзи ҳолларда эса Хаибуцу Кишакунинг, ибодатхоналар ва буддист ҳайкалларининг вайрон бўлишига олиб келди. Кейин Меижи ҳукумати Давлат Синто тизимини шакллантирди, унда давлат зиёратгоҳларни давлат диний хизматлари сифатида назорат қилди. Кейинчалик, черков ва давлатнинг ажралиши маросимчиларнинг чиқариб юборилишига олиб келди, диний бўлмаган зиёратгоҳлар назарияси қабул қилинди, бу зиёратгоҳларни дин эмаслигини белгилаб, уларга жамоат характерини берди, маҳаллий зиёратгоҳлар давлат харажатларидан ажратилди. Бунга жавобан руҳонийлар миллий руҳонийлар уюшмасини ташкил қилиб, ҳукуматдан давлат харажатларини амалга оширишни талаб қилиб, Синто руҳонийларининг ҳокимиятини тиклаш ҳаракатини бошладилар. Каннушилар Синто руҳонийлари миллий уюшмасини туздилар ва ҳукуматдан давлат харажатларини талаб қилиб, синтоизм расмийлигини тиклаш ҳаракатини бошладилар. Иккинчи жаҳон уруши тугагандан сўнг , ГҲҚ томонидан Синто директиваси миллатчилик мафкурасининг илдизи ҳисобланган давлат синтоизм тизимини барбод қилди . Шинто директиваси давлат синтоизми томонидан Синто директиваси давлат синтоизм тизимини барбод қилди ва зиёратгоҳлар диний корпорацияларга айлантирилди ва Шинто ибодатхоналари уюшмаси соябон ташкилот сифатида. Ҳозирги вақтда зиёратгоҳлар расмий мавқеини йўқотган бўлса-да, баъзи зиёратгоҳлар эркин диний фаолият орқали иқтисодий фаровонликка эришди ва Синтоизм Япониянинг йиллик тадбирлари ва ҳаётий маросимларида маълум рол ўйнайди.

Манбалар

Шиужи Окода 2010 14-17 — бетлар Мори Казуя (2018) ИСБН 978 −4 −86403-278-0.