Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Shirin qalampir

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ширин қалампир
Ширин қалампирнинг турли хил рангли мевалари
Биологик классификация
Олам: Ўсимликлар
Бўлим: Ёпиқ уруғлилар
Синф: Икки паллалилар
Туркум: Итузумгуллилар
Оила: Итузумдошлар
Уруғ: Гармдори
Тур: Ширин қалампир
Cапсиcум аннуум


Ширин қалампир (лот. Cапсиcум аннуум) — бир йиллик ўт ўсимлик бўлиб, ватани Марказий Америка (Мексика, Гватемала) ҳисобланади. Қимматли сабзавот экини. Ўзбекистонда шунингдек булғор қалампири (болгарский) деб ҳам юритилади.

Тарихи

Америка қитъаси кашф қилингандан сўнг, ширин қалампир Европа ҳамда Осиё давлатларига тезда тарқала бошлади. Дастлаб қалампир ХВ асрларда Испания ва Португалияда этиштирилиб бошланди. Шундан сўнг ХВИ асрнинг ўрталарида у Италия, Жазоир ва Осиё ҳамда Ўрта ер денгизи давлатларига тарқай бошлади. Шу даврдан бошлаб қалампир Португалияликлар томонидан бошқа Осиё ва Африка қитъаси давлатларига етиб борди. Россияга ширин қалампир ХВИ асрда Туркия ва Эрондан кириб борган. Ўзбекистон ҳудудида ширин қалампир дастлаб булғор деҳқонлари томонидан Тошкент атрофларида етиштирила бошланган бўлиши мумкин.

Ботаник тавсифи

Пояси ўцимон, тик ўсади, шохланувчан, бўйи 25-30 см дан 80 см гача, иссиқхонада 2 метрдан ҳам баланд о’сувчи навлари етиштирилади. Барглари узун ёки калта бандли, усти силлиқ ёки тукли, узинчоқ шаклда. Гуллари икки жинсли, оқ, сариқ ёки оч бинафша рангда бўлиши мумкин. Навига қараб экилгандан 80-90 кун ўтгач гуллайди ва кузги совуқ тушгунча давом этади. Факултатив ўзидан чангланувчи, ҳашаротлар (чумоли, трипслар, қисман асаларилар) ёрдамида 15% четдан чангланиши мумкин. Ширин қалампир аччиқ қалампир навларидан узоқда экилиши шарт. Меваси - ичи бўш сохта резавор. 2,4,6 камерали бўлади, Ширин қалампир мевалари турли хил шакл (силиндрсимон, квадрат ва ёмолоқ) ва оғирликда (100-190 грам), биологик пишган мевалари қизил, қизғиш, сариқ, пушти, оч яшил ва ҳатто тўқ бинафша рангли бўлиши мумкин. Уруғлари оч сариқ рангли, юмалоқ, 1000 тасиниг вазни 4-8 грамм келади. Илдизнинг асосий қисми тупроқнинг 20-30 см ли қаватида ривожланади.

Биологик хусусиятлари

Ширин қалампир гули

Тропик иқлимларда қалампир кўп йиллик, мўтадил ва субтропик шароитларда бир йиллик ўсимлик. Қалампир иссиқсевар, ўсув даври (уруғлари унгандан пишгунча) 120-160 кун. Ўсиб ривожланиши учун мақбул ҳарорат 18-25C бўлиши зарур. 13C дан паст ҳароратда ўсиши тўхтайди, -0,5 – -1C да нобуд бўлиши мумкин. Кескин юқори ҳароратларда ҳам (35C<т) ривожланиши сустлашади, гуллари тўкилади. Уруғлари жуда секин (8-12 кун) униб чиқади. Қалампир ёруғсевар, қисқа кун ўсимлиги. Тупроқ намлигига талабчан. Ўсув даврида тупроқ намлиги унинг тўла намлик сиғимидан 70-80% бўлиши керак. Намлик этишмаса гуллари тўкилади, мевалариниг сифати бузилади.

Етиштириш

Қалампир жанубий кенгликнинг 55-градусидан шимолий кенгликнинг 52-градусидаги ҳудудларда терқалган. Ҳозирги вақтда дунёда умумий 1,7 млн гектар (2008) майдонда экилиб, 26 млн тонна (2007) ялпи ҳосил йиг’иштирилади. Асосан Хитой, Мексика, Индонезия, Туркия, Испания, АҚШ йирик қалампир этиштирувчи давлатлар ҳисобланади. Собиқ иттифоқ ҳудудида ширин қаламрир асосан О’рта Осиё, Кавказорти давлатларида, Украина, Молдова, Россиянинг қуйи Поволже ва Шимолий Кавказ ҳудудларида очиқ майдон ҳамда иссиқхоналарда этиштирилади.

Асосий Ширин қалампир этиштирувчи давлатлар – 2007
(тонна)[1]
Xitoy bayrogʻi Хитой 14,033,000
Meksika bayrogʻi Мексика 1,690,000
Indoneziya bayrogʻi Индонезия 1,100,000
Turkiya bayrogʻi Туркия 1,090,921
Ispaniya bayrogʻi Испания 1,065,000
AQSH bayrogʻi АҚСҲ 855,870
Nigeriya bayrogʻi Нигерия 723,000
Misr bayrogʻi Миср 475,000
Janubiy Koreya bayrogʻi Корея Республикаси 345,000
Niderlandlar bayrogʻi Нидерландия 340,000
Дунёда жами 26,056,900


Агротехникаси

Ширин қалампир тупроқ унумдорлигига талабчан. Озиқ моддаларга бой, механик энгил қумоқ, шўрланмаган барча тупроқлар ширин қалампир этиштириш учун яроқли. Илдизмевали экинлар, пиёз, полиз экинлари, карам энг яхши о’тмишдош ҳисобланади. Қалампир кўчатлари махсус иситиладиган ёки иситилмайдиган кўчатхоналарда тайёрланади. Бунинг учун уруғи гектарига 800-1000 грам ҳисобида феврал охири март ойи бошида сепилади. Ко’чатлар 4-5 чин барг чиқаргандан сўнг(апрел ойи охирларида) очиқ далага экишга тайёр бўлади.

Ўғитлаш

Бўз тупроқларда гектарига азот 120-200, фосфор 140-150, калий 90–100 кг ҳисобидан соф ҳолда солинади; гўнг гектарига 20-30 тонна, фосфор умумий нормасининг 50%, калий умумий нормасининг 50% шудгор тагига, фосфорнинг 25% билан азотнинг 15-20% эгат олишда берилади. Қолган азот ва калий нормалари аралаштирилиб ўсув даврида берилади.

Экиш муддати ва усули

4-5 чин баргли ко’чатлар апрел ойи иккинчи ярмидан май ойи биринчи ўн кунлигигача экилади. Кўчатлар олдиндан олиб қўйилган, суғорилган жўякларга экилади. Ширин қалампир кўчатлари қатор ораси 60, 70 ёки 90 см қилиб, ўсимликлар ораси 25-40 см қилиб ўтқазилади.

Парваришлаш

Кўчатлар далага ўтқазилгандан сўнг, яхши тутиб олгач, дарҳол биринчи култиваcия ва чопиқ қилинади. Орадан бир ой ўтгач, экин қатор ораларига иккинч марта ишлов бериш ва чопиқ ўтказилади. Ўсув даврида тупроқ намлиги дала нам сиғимига нисбатан 75-80% дан кам бўлмаслиги керак. Ўзбекистон тупроқ шароитларига қараб ҳар 7-12 кунда бир марта, жами 14-15 марта, ҳар сафар 600–700 м3/га нормада суғориш зарур.

Ҳосилни йиғиш

Ширин қалампир мева туга бошлагандан сўнг, ҳосили 35-45 кунда техник этилади. Бунда у нормал йириклида ва яшил сўнгра қизил рангга кириб, хушбўй ҳид ва маззага эга бўлади. Ҳосил ҳар 4-5 кунда терилади.

Ўзбекистонда очиқ майдонларда ширин қалампирнинг Дар Ташкента, Заря Востока, Ласточка, Наргиза, Тонг, Зумрад каби навлари этиштирилади.

Мевасининг кимёвий таркиби

Меваларининг кимёвий таркиби нафақат навларига балки уларнинг пишганлик даражасига ҳам қараб о’згаради. Савзавот экинлари орасидан C витаминга ниҳоятда бойлиги билан ажралиб туради. Ко’к мевари таркибида унинг миқдори 150–270 мг% бо’лса, қизилининг таркибида 480 мг% гача бо’лиши мумкин. Ширин қалампир мевалари шунингдек А, Б1, Б2, Б6, Б9, П, ПП, Э витаминларга бой. Витаминлардан ташқари о’зининг таркибида темир, калсий, калий, натрий, магний, хлор, фтор, марганес, мис, кобалт, руҳ, фосфор, хром каби элементларнинг бирикмаларини тутади. 100 грам ширин қалампир мевасида таҳминан 27 ккал бор.

Ҳаволалар

Манбалар