4-асрнинг Рим диатретасиРоман Кёлн
Рим стакани

Шиша тарихи тахминан 5,6 минг йилликни о'з ичига олади Ҳозирги вақтда шишанинг ватани Қадимги Миср деб ҳисобланади[1].

Шишанинг пайдо бо'лиши

Табиий ишлаб чиқарилган шиша, айниқса вулқон шишаси ( обсидиан ) тош давридан бери асбобларни кесиш учун ишлатилган. Бундай материал кам бо'лганлиги сабабли, у фойдали товарга айланди.

Бронза даври

Археологик манбалар шуни ко'рсатадики, сун'ий шиша биринчи марта Сурия қирг'оқларида, Месопотамияда ёки Қадимги Мисрда ишлаб чиқарилган[2]. Энг қадимги шиша идишларнинг аксарияти шиша учун қулай иқлим шароити туфайли Мисрда топилган, аммо бу буюмларнинг ба'зилари Мисрга олиб келинган бо'лиши мумкин. Энг қадимги шиша буюмлар милоддан аввалги ИИИ минг йилликка то'г'ри келади. Бу тасодифан металл ёки керамика ишлаб чиқариш жараёнида пайдо бо'лиши мумкин бо'лган шиша бонcуклар.

Эллинистик давр шиша амфора, милоддан аввалги ИИ аср.
16-асрдаги витраж ойна
Тарнов округи музейидаги гербли 18-аср бошидаги кубок Лубачовдаги камроқ машҳур шиша заводидан сақланиб қолган энг баланд (54,3 см) бадиий ҳунармандчилик намуналаридан биридир. Гоблет деярли бутунлай қо'лда о'йилган сазан тарозилари деб аталадиган нақш билан қопланган.

Миср ва Кичик Осиёда кечки бронза даврида (масалан, Мегиддо[3] ) шиша ясаш технологияси кескин сакрашга эришди. Бу даврга оид археологик топилмалар орасида рангли шиша қуйма ва идишлар, ба'зан ярим қимматбаҳо тошлар билан қопланган. Сода ко'п турдаги ёг'очларнинг ко'мирларидан, айниқса денгиз қирг'ог'ида о'садиган ҳалофит о'симликларидан осонгина олинадиган Миср ва Сурия шишасини тайёрлаш учун ишлатилган. Энг қадимги идишлар металл новда устига қо'йилган қум ва лойдан ясалган қолип атрофида эгилувчан шиша толаларни йигириш орқали қилинган. Шундан со'нг, стаканни қайта-қайта қиздириб, улар битта идишга эритилишини та'минладилар. Кейин рангли шишадан ясалган чизиқлар асл шаклга қо'лланилиши мумкин, бу эса безакларни яратади. Кейин мог'ор ё'қ қилинди ва новда ҳосил бо'лган идишдан олиб ташланди.

Милоддан аввалги 15-асрга келиб, шиша Кичик Осиё, Крит ва Мисрда оммавий ишлаб чиқарилган[4] . Табиий материаллардан шиша ишлаб чиқариш технологиялари эҳтиёткорлик билан ҳимояланган сир бо'лган ва бу технологиялар фақат энг қудратли давлатлар ҳукмдорлари судида ишлатилган деб тахмин қилинади. Бошқа жойларда шиша ишлаб чиқариш йиг'ма шишани қайта ишлашдан иборат бо'либ, ко'пинча инготлар шаклида бо'лган. Бундай қуймалар, масалан, замонавий Туркия қирг'оқлари яқинидаги Улу Бурун кемасининг ҳалокатида топилган.

Шиша ҳашаматли буюм бо'лишда давом этди ва шишасозлик со'нгги бронза даври сивилизациялари билан ё'қ бо'либ кетгандай туюлди.

Темир даври

Милоддан аввалги ИХ асрда, Сурия ва Кипрда шишасозлик қайта тикланди, рангсиз шиша ишлаб чиқариш технологиялари топилди. Шиша ишлаб чиқариш бо'йича биринчи ма'лум бо'лган "қо'лланма" милоддан аввалги 650 йилга то'г'ри келади - бу Оссурия шоҳи Ашурбанипалнинг кутубхонасидаги лавҳалар. Мисрда шиша ишлаб чиқариш юнонлар томонидан Птолемей шоҳлигига олиб келгунига қадар ҳеч қачон тикланмаган. Эллинистик давр шиша ишлаб чиқариш технологиясининг кейинги ривожланишини ко'рсатди, бу катта о'лчамли шиша идишлар, хусусан, идишларни ишлаб чиқариш имконини берди. Хусусан, бир нечта рангдаги ойнани аралаштириш технологияси ишлаб чиқилди, шунинг учун мозаик структура олинди. Айнан шу даврда рангсиз шиша рангли ойнадан ко'ра ко'проқ қадрлана бошлади ва шунга мос равишда уни ишлаб чиқариш технологиялари такомиллаштирилди[5] .

Римликлар

Шиша буюмлар Рим империясида ҳам маиший, ҳам дафн маросимида ва саноат шароитида топилган ва улар асосан дастурхон учун, балки мозаика ва дераза ойналари учун ҳам ишлатилган.

Севилялик Исидорнинг " Этимологияси "[6] афсонасига ко'ра, шиша биринчи марта Белус дарёсининг ог'зида ясалган, бу ерда қирг'оқ қуми кварц ва оҳактош аралашмасидан иборат. Энди бу дарё Наҳал Неаман ( ибронийча: נחל נעמן‎ ‎, Акко яқинида, Исроил.

О'рта асрлар

О'рта асрларда шиша идишларни тайёрлаш учун кенг қо'лланилган. Италия ( Венеция ойнаси ) ва Чехия ( Боҳем шишаси ) шиша ишлаб чиқариш марказларига айланади. Инглиз монахи Рожер Бекон оптик шиша технологиясида биринчи қадамларни қо'яди. Шиша деразалар ( бифориум, гул, трифора ) о'рта аср Готҳиc соборларининг ажралмас қисмига айланади. О'рта асрларда дераза ойналарини тайёрлаш учун иккита усул ишлатилган, " ой усули " ва "силиндр усули".

Янги ва замонавий давр

Келажакда шиша технологияси ривожланиши учун янги импулслар олди. Оптик шиша телескоплар ва микроскоплар учун линзаларда о'з ифодасини топди. Шиша шиша идишлар ишлаб чиқариш учун ҳам кенг қо'лланилган. Шиша барокко ва Арт Ноувеау ( шиша павилон ) архитектурасининг ажралмас элементи бо'либ қолмоқда.

20-асрнинг бошларида белгиялик муҳандис Эмил Фоурко тортишиш усули ёрдамида ойна ойнасини механик ишлаб чиқариш усулини ишлаб чиқди[7].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „Первое древнее египетское стекло“. 2017-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 26-сентябр.
  2. ↑ „Эхпедитион ин Анcиэнт Анатолиа. Травел нотес анд пҳотос оф арчаэологиcал. Тҳе Ҳисторй оф Гласс: Анcиэнт Гласс Wорк ат Бодрум Мусеум“. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 3-май.
  3. ↑ {{{заглавие}}}.
  4. ↑ W. Патриcк МcCрай, Преҳисторй анд ҳисторй оф глассмакинг течнологй, Америcан Cерамиc Соcиэтй, 2007 ИСБН 1574980416
  5. ↑ Доуглас, Р. W.. А ҳисторй оф глассмакинг. Ҳенлей-он-Тҳамес: Г Т Фоулис & Cо Лтд, 1972. ИСБН 0854291172. 
  6. ↑ Этймологиаэ Исидори Ҳиспаленсис Эписcопи. Этймологиарум сиве Оригинум. Либер ХВИ. Де лапидибус эт металлис — Латинский текст
  7. ↑ Алех Баэрц, Бруно Де Cорте, Робин Энгелс, Карел Ҳаустраэте, Степҳаниэ ван де Воорде & Патриcк Виаэне „18. Де ингениэур диэ ҳет ланг wист те реккен“, . Ингениэурс эн ҳун эрфгоэд. Леувен: СИWЕ, 2009 — 66—99-бет. 

Ҳаволалар

Адабиёт

  • Качалов Н.Н.. Стекло. Москва: Издательство Академии наук СССР, 1959 — 98—128-бет. 
  • Тҳе Ҳисторй оф Гласс, Дан Клеин анд Wард Ллойд, Тигер Боокс Интернат, 1997, ИСБН 978-1-85501-899-0