Ziyosfera

Shoh Ismoil Safaviy

Шоҳ Исмоил Сафавий
озарб. Şаҳ İсмайıл Сəфəви
ХВИ асрда Флоренсия рассоми Кристофано ДеллъАлтиссимо томонидан яратилган Шоҳ Исмоил портрети (Уффизи музейи. Флоренсия, Италия)
Сафавийлар Давлатининг И Шоҳи
1501 — 23-май 1524
Кийманг 1501
Ҳалафи И Шоҳ Таҳмосб
Ҳуқуқшунослар:
Ҳусайнбек Шомли

Нажмуддин Масъуд Гилоний
Нажми Соний
Абдулбоқи Яздий
Мирзо Шоҳ Ҳусайн
Жалолиддин Табризий

Вазирлар:
Муҳаммад Закария Кечачи

Мирзо Шоҳ Ҳусайн

Шахсий маълумот
Таваллуди санаси 17-июл 1487-йил[1][2]
Таваллуди жойи Ардабил (ҳозирги Эрон ҳудуди)
Вафоти санаси 23-май 1524-йил(1524-05-23)
(36 ёшда)
Вафоти жойи Сараб, Сафавийлар давлати (ҳозирги Эрон ҳудуди)
Дафн этилган жой Ардабил, Шайх Сафий мажмуаси
(ҳозирги Эрон ҳудуди)
Сулола Сафавийлар
Отаси Шайх Ҳайдар
Онаси Оламшоҳ Ҳалима бегим
Унинг рафиқаси
Гулзор Султон
Хонбеги Султон
Беҳруза Султон[3][4][5]
Болалар
ўғиллар
Рустам Мирзо
Таҳмосб Мирзо
Сом Мирзо
Алқос Мирзо
Баҳром Мирзо
қизлари
Хониш Бегим Султон
Парихон Султон
Маҳинбону Султон
Фирангиз Султон
Шаҳзода Султон
Фотима Султон

Шоҳ Исмоил Сафавий (Исмоил И ёки Шоҳ Исмоил (тўлиқ исми: Абул-Музаффар Исмоил ибн Ҳайдар ас-Сафавий; 1487-йил 17-июл, Ардабил, Оқ қўюнлилар давлати - 1524-йил 23-май, Сараб, Сафавийлар давлати) — Сафавийлар тариқатининг шайхи (1494—1524). Озарбайжон давлати Сафавийлар империясининг асосчиси ва биринчи ҳукмдори[1][6]; шоир.

Озарбайжон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 7-майдаги 211-сонли қарори билан Шоҳ Исмоил Хатоийнинг асарлари Озарбайжон Республикасинида давлат мулки деб эълон қилинган асарлар рўйхатига киритилган[7].

У асос солган Сафавийлар давлати 1736-йилгача мавжуд бўлган. Исмоил Сафавий 1501-йилдан бошлаб Озарбайжоннинг бутун ҳудудини озод қилди ва Эрон, Ироқ, Шарқий Анадоулу каби ҳудудларни ягона давлатга бирлаштирди[8].

У биринчи марта Озарбайжон ҳудудларини ягона давлат таркибида бирлаштириб, турк тилини давлатнинг расмий тили деб э’лон қилган.

У ўз асарларини „Хатоий“ тахаллуси билан ёзган. Шу сабабдан ҳам у Шоҳ Исмоил Хатоий номи билан ҳам танилган. Хатоий асосан озарбайжон туркчасида,[9] ва қисман форсча[10] ва араб тилида асарлар битган.

Келиб чиқиши

Шоҳ Исмоил И нинг олтинчи аждоди - Ардабилнинг марказий қисмида жойлашган Сафавийлар сўфийлик тариқатининг асосчиси бўлган Шайх Сафиюддин Ардабилийдир (1252—1334). Бир қатор манбаларда Сафавийларнинг аждодлари тарихини ХИ асрда яшаган Шайх Сафиюддиннинг еттинчи аждоди Фирузшоҳ Зарринкулага бориб тақалиши таъкидланган[11] ва унинг эттинчи шиалар имоми Мусо ал-Казимнинг авлоди эканлигини таъкидлайди. Аммо, тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Фирузшоҳийни пайғамбарлар ва имомларнинг авлодлари билан имом Мусо ал-Казим орқали боғлашга уриниш, ҳокимият тепасига келганидан кейин Сафавийлар сулоласи ҳукмронлигининг қонунийлигини оқлаш учун қилинган[12][13]. Тарихшунослик Фиравзҳоҳ Жанубий Арабистондан (Яман),[14] Курдистондан[15][16] ва ҳаттоки Форс вилоятидан Ардабил вилоятидаги Озарбайжонга кўчиб ўтган деб даъво қилиб[17], Сафавий аждодларини туркий бўлмаган энтослар билан боғлашга бир неча бор уринишлар қилди. Бироқ, тадқиқотлар чуқурлашиб бориши билан бир қатор маҳаллий ва хорижий олимлар Сафавий аждодлари турк келиб чиқиши эканлиги ҳақида инкор этиб бўлмайдиган далилларни ўрнатдилар[18][19][20][21][22][23][24][25][26][27].

Сафавийлар сулоласининг илдизлари озарбайжон оилаларидан келиб чиққан ва шайх Сафининг ўзи, ҳатто ёшлигидан, ҳатто Форс вилоятларида ҳам кўплаб ўрта аср манбаларида туркларнинг ўғли сифатида танилган турк пирлари сифатида бир неча бор зикр қилинган[28].

В. В. Бартолд Сафавийлар сулоласининг келиб чиқиши туркий эканлигини таъкидлаб, шундай деб ёзган

„Ардабил шайхлари, албатта, форс эмас, туркий келиб чиқиши бўлган.“[29] ИП Петрушевский ҳам худди шу фикрда бўлиб, Сафавийлар сулоласи асли Жанубий Озарбайжон, Ардабилдан бўлган, Сафавийлар сўфий-дарвешлар тариқати меросхўр шайхлар эди, деб ёзган ва „биринчи Сафавий шайхлар Ардабилда яшаган, уларнинг она тили озарбайжон бўлган“[30][31][32]. Тасаввуфнинг франсуз тадқиқотчиси Массигнон Сафавийлар мазҳабини „Суҳравардия дарвеш тартибининг озарбайжон бўлими“ деб таърифлайди[33].

Ҳаёти

Шоҳ Исмоил Сафавий 1487-йил 17-июлда нуфузли озарбайжон оиласида туғилган. У отаси тарафидан Шайх Сафиюддиннинг авлоди эди. Шоҳ Исмоилнинг отаси шайх Ҳайдар, бобоси шайх Жунайд эди. Унинг онаси Алемшоҳ Бей, Аггоюнлу ҳукмдори Узун Хасаннинг қизи ва Султон Ягубнинг синглиси эди.[34] Шоҳ Исмоилнинг йигирма бешинчи бобоси Абулгасим Ҳамза ва унинг ўн бешинчи бобоси Қизилбош Фирузнинг қабрлари ҳанузгача Ардабил яқинидаги Шайх-Кахралон қишлоғида турибди. Маҳаллий аҳоли бу қабрларни зиёратгоҳ деб билишади.[35]

1488-йил 9-июлда Табасаранда Ширвоншоҳ қўшини билан жангда қизилбошлар мағлубиятга учради. Шайх Ҳайдар ўлдирилди. Ўлимидан кейин Исмоил онаси ва ака-укалари Султон Али ва Иброҳим билан бирга Султон Ёқуб томонидан аввал Вондаги Акдамар қалъасида, сўнгра Шираз яқинидаги Истахр қалъасида ҳибсга олинган ва у ерда беш йил ушлаб турилган.[36] Бир мунча вақт ўтгач, Узун Ҳасаннинг набираси Султон Рустам улардан фойдаланиш учун Сафавийларни озод қилди ва Султоналини мустақил ҳукмдор сифатида Ардабилга қайтариб берди.[37] Шайх Ҳайдарнинг тўнғич ўғли Султон Али отасининг ишини давом эттирган ва ўлимидан олдин унинг укаси Исмоилий ворис этиб тайинланган.[38] Султон Али ва Султон Рустамнинг бирлашган кучлари Байсунгурни 1493-йилда мағлубиятга учратди. Чекинишни истаган Султон Байсунгур жангда ҳалок бўлди. Султон Рустам ўзининг асосий рақибини мағлубиятга учратгандан сўнг, Сафавийларга қарши сиёсатини ўзгартирди.

Ардабил яқинидаги Шамаси жангида шайх Султон Али мағлуб бўлди ва ўлдирилди.[39][40] Шайх вафотидан кейин сўфийлар Исмоил ва унинг укаси Иброҳимга Ардабилда яширинишга ёрдам беришди. Улардан кейин Ҳайдарнинг ўғилларини ҳар қандай йўл билан қўлга олиш ва йўқ қилиш бўйича кўрсатма берилган Эйба Султон қўшинлари шаҳарга кириб келишди. Исмоилнинг онаси дастлаб Алемшоҳ Бей уларни яширган шайх Сафиюддин мақбарасини тарк этиб, Сафавий шогирдларидан бири Ғозий Аҳмад Какулининг уйига кўчиб ўтди ва уч кун шу ерда қолди. Этти ёшли бола Хонжан исмли аёлнинг қарамоғига топширилди.[41] Қизилбошлар шайх Исмайилий ва унинг укаси Иброҳимийни Ардабилда яширгандан сўнг, уларни Раштга, сўнг Лахижонга ва ундан кейин Гилоннинг Биепиш вилоятининг ҳукмдори Гаркия Мирзо Алига олиб келишди. У араб ва форс тилларини ўргатиш ва Қуръон тиловат қилиш учун Исмоил ва унинг укасини тарбиячи қилиб таниқли олим Шамсаддин Лаҳижийни тайинлаган.[42]

Ҳокимиятга келиши

Эрзинжоннга амалга оширилган юриш

1499-йил августда шайх Ҳайдарнинг ўн уч ёшли ўғли Лаҳижондан Ардабилга йўл олганида, унга йўлда энг яқин одамлар: Ҳусайн бей Лала Шамли, Абдулали бей Дада, Хадим бей Хулафа, Рустам бей Гараманли, Байрам бей Гараманли, Илёс бей Кҳунуслу ва Гарапири бей Гажар. Улар Дейламдан ўтиб, Таромга келишади. Бекатлар пайтида Исмайил гуруҳига „Рум ва Дамашқ“ қабилаларининг тарафдорлари қўшилди. Таромда жами 1500 қизил бошли кучлар текширилди.[43] У ердан Қизилбошлар Ардабилнинг жануби-ғарбий қисмида жойлашган Халхалга кўтарилиб, қишлаш учун Каспий денгизи яқинидаги Арчиванга келишди. 1500-йил баҳорида Шайх Исмоил Арчивандан Араз дарёсининг шимолидаги тоғли ҳудудга, Гўйча кўлининг жанубий қирғоғига кўчиб ўтди. Бу ерда Арашли ва Зулгадар қабилалари Қизилбошларга қўшилишди.[44]

Исмоил Чукурсадидан ўтиб, у Доққуз Улам деган жойга келди. Бу ерда унга Кичик Осиёда бир гуруҳ қизил сочлар бошчилигидаги лўли Илёс қўшилди. Кейин Исмоил ўз отряди билан Кичик Осиёга кўчиб ўтди ва унинг устаси қабиласи яшаган Мингол платосига келди. У Таржан ҳудудидаги Кагизман ва Саригая платоси орқали Эрзинcанга этиб борди.[45] Шайх Исмоил Озарбайжондан Кичик Осиёга ўтишдан олдин шамли, юнон, устагли, зулқадар, қажар, текели, афшар, варсаг қабилалари ва Гарадағ сўфийларидан 7000 ғазийлар тўпланган.[44]

Эрзинcанда ҳарбий юриш йўналиши Қизилбаш оқсоқоллари йиғилишида муҳокама қилинган.[45] Баъзилар, келаётган қишни Эрзинcанда ўтказиш ва қўшимча кучларнинг келишини кутиш учун этарли кучимиз йўқлигини таъкидладилар ва у ерда қишлашни таклиф қилди. Бироқ, бу таклифларнинг ҳеч бири қабул қилинмади.[45]Исмоил Ширвоншоҳ Фаррух Ясарга қарши йўналтирилиши тўғрисида қарор қабул қилинди.[46][47][48]

Шоҳ Исмоилнинг жанги

Исмоил амирларининг Грузияга ва Ғарбий Озарбайжон (ҳозирги Арманистон) эрларига бир неча марта бостириб киргандан сўнг, 1500-йилда Фаррух И етти минг қизил бош билан Ясарга ҳужум қилди. Абидин бей Давачи Шамли, Ҳусайн бей Лела Шамли, Муҳаммад бей Устажли, Аҳмад бей Устажли, Байрам бей Гараманли, Гилинc бей Гараманли, Гаража Илёс Байбуртлу, Илёс бей Ҳунуслу, Султоншоҳ бей Афшар, Дана бей Афшар, Халил бей Моҳдар, Ҳусайн бей Суфрачи Афшар, Пири бей Парваначи Афшар, Лела Муҳаммад Такали, Бекир бей Cагирли, Пири бей Гажар, Салмон бей Хазин Зулгадарли жанг қилаётган қизил сочлар қаторига кирган.[49] Шоҳ Исмайи Ширвондаги бир кишидан Фаррух Ясарнинг Исмоилга отасининг тақдири унинг бошига тушишини айтгани ҳақида маълумот олди. Исмоил Гилонийга борди ва аҳолидан Ширвоншоҳ унинг яқинлашаётганини эшитганини ва урушга тайёргарлик кўриш учун Шемахи шаҳрини тарк этганини ва яхши мустаҳкам Габала қалъасига борганини билди.[50]

Шунинг учун Исмоил Шемахини қўлга олишга қарор қилди. У аҳолини шаҳардан қочиб кетишининг олдини олиш ва уларнинг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида ўз одамларини Гулу бей Шамахига юборди. Бироқ, Исмоил Шамахига кирганида, бутун аҳоли шаҳарни тарк этганини ва тоғларга яширинганлигини билди.[51] Бир неча кун Шамахида бўлганидан кейин Исмоил Ширвоншоҳ ўз қўшинлари билан Бугурт қалъаси яқинидаги ўрмонда лагер қурганини билди.[52] Қизил бошларнинг Шамахини эгаллаб олгани ҳақидаги хабарни олган Фаррух Ясар Гулустан қалъасига чекинишга қарор қилди. Габалага ҳужум қилмоқчи бўлган Исмоил Ширвоншоҳнинг Гулустон қалъасига боришини билиб қолди. Ширвоншоҳ қалъага эта олмади, у Ширвоншоҳни Исмоил Жабани деган жойга итариб юборди. 1500-йилнинг кузида бу ерда Ширвонлар ва Ширвоншоҳлар учун қонли жанг бўлиб ўтди.[48] Исмоил Ширвоншоҳни 20 000 отлиқ ва 6000 пиёда қўшин билан 7000 отлиқ бошида таъқиб қилди. Унинг барча қўшинлари мағлубиятга учраб қочганларида ва унинг қўмондонлари жанг майдонида ўлдирилгандан сўнг, ёлғиз қолган Ширвоншоҳ от устида Бугурт қалъасига қочишни бошлади. Унинг Ширвоншоҳ эканлигидан бехабар, бир қатор қизил бошлиқлар унинг ортидан отда юриб, Гулустан қалъасидан унчалик узоқ бўлмаган жойда унга этиб келишди. Фаррух Ясарни Ҳусайн бей Лала „жилов“ деб атаган Шоггелди оға деган қизил бошли одам отиб ташлади ва отдан тушди. У Ширвоншоҳнинг бошини кесиб, Исмоил ҳузурига олиб келди.[49] Ширвон асирлари Фаррух Ясарнинг жасадини таниб, дафн қилдилар. Мунажжим Фаррух Ясарнинг ўлими „Баъзилар уни қўлга олишган, кейин қўлларини боғлаб ўлдиришган“ дейишади. буни шундай таърифлаган.[53] Исмоил отаси ва бобосидан қасос олиш учун асирга олган Ширвоннинг барча одамларини ўлдирди. Ширвоннинг обод шаҳарлари ва қалъалари Исмоил томонидан ишғол қилинган.[54]

Урушдан олинган ўлжаларни Қизил Армия эгаллаб олди ва тарқатди. Исмоил уч кун жанг майдонида бўлиб, кейин Шемахига қайтиб келди ва шаҳар маъмурлари томонидан ҳурмат билан кутиб олинди. Фаррух Ясарнинг ўғилларидан бири, жангда омон қолган шайх Иброҳим Каспий денгизидаги Шаҳринов шаҳарчасига келиб, отасининг армиясидан тирик қолганларни йиғишни бошлади. Бироқ Хадим бей Хулафанинг[қ 1] юриши ҳақида эшитгач, кемаларга ўтирди ва Гиланига сузиб кетди. Шайхнинг орқасидан Исмоил бир неча кундан кейин Шаҳриновни тарк этиб, 1500—1501-йиллардаги[қ 2] қишни ўтказиш учун Муғанга Маҳмудабага йўл олди. Исмоилга Боку аҳолиси Сафавийларга бўйсунишни рад этишлари ва „ўлпон тўлашлари“ ни айтишади. Бу ҳолатда Исмоил Боку шаҳрини эгаллаб олиш учун Муҳаммад бей Устажли ва Илёс бей Ҳунуслуни юборди.[55]

Бокуни қамал қилиш ва босиб олиш

Ўша пайтда Боку яна бир Озарбайжон давлати бўлган Ширвоншоҳларнинг олинмас қалъаси ҳисобланар эди. Шаҳарни учта девор билан ўралган девор, бир томондан денгиз ва қуруқликда чуқур ва кенг хандақ бор эди. Жангчилар шаҳарга яқинлашганда, улар Искандар Зулқарнайн деворларини эслатиб, қалъа деворларига ҳайрон қолишди. Исмайил учун ушбу қалъани эгаллаб олиш жуда муҳим эди. Чунки Боку ўша пайтда Ширвоннинг энг йирик шаҳарларидан бири ва Каспий денгизидаги энг яхши транзит савдо маркази бўлган. Қадим замонлардан бери Ширвоншоҳлар сулоласига содиқ қолган Боку қуршовида бўлганлар, истеҳкомларнинг дахлсизлиги, катта қурол ва озиқ-овқат захираларига таяниб, эҳтиёткорлик билан курашдилар.[54]

Сиёсий фаолияти

1502-1524-йилларда Озарбайжон Сафавийлар империяси байроғи
Шоҳ Исмоил ва Ширвоншоҳ Фаррух Ясар ўртасидаги жанг, 1541-йилдан расм

1499-йил августда 12 ёшли Исмоил Ардабилга яқин устози ва маслаҳатчилари бўлган, лекин шаҳар ҳокими томонидан таъқиб қилинган бир неча қабила бошлиқлари билан қўшин йиғиш учун борган. 1500-йилнинг баҳорида у Шамли ва Румлу қабилаларидан 2000 га яқин Қизилбош, шунингдек, Гарадагҳ ва Талиш аҳолиси билан Қорабоғ, Чукурсад, Шурагил, Кагизман, Таржан орқали Эрзинжоннга келган.

Франсуз сайёҳи ва географи Андре Тевеннинг китобидаги Шоҳ Исмоилнинг сурати, 1584-йил

Эрзинжондаги йиғилишда Сафавийларнинг азалий душмани Ширвоншоҳ Фаррух Ясар билан уруш бошлаш тўғрисида қарор қабул қилинди. Жабонияда юз берган жангда Фаррух Ясар мағлуб бўлган ва Ширвоншоҳ ўлдирилган.

Уч кун жанг майдонида турган Исмоил кейинчалик Шемахига қараб юради. Бу ерда уни саййидлар, қозилар, бошлиқлар ва шаҳар амалдорлари кутиб олади. Шамахига кирган Исмоил шаҳарда фақат бир кун турган. Бу ерда у Ширвоншоҳнинг жанг майдонидан қочиб кетган ўғли Шайх Иброҳим ИИ (Шайх Шоҳ) Каспий денгизи соҳилидаги Шаҳриноу қалъасида бўлганини ва унинг атрофида отасининг қўшинларининг тирик қолган қисмларини тўплаганлиги хабарини олади. Исмоил қўшинининг бир қисмини Ҳулафа Бей билан бирга жўнатди ва унинг тура олмаслигини кўриб, Шайх одамлари билан қочиб кетди. Ҳулафа Бей, ҳеч қандай қаршиликка дуч келмаган, Шаҳринуда қароргоҳ қурган. Эртаси куни бу ерга Исмоилнинг ўзи келди. Исмоил Шаҳринуни қўлга олгандан сўнг, у Маҳмудабадаги қишки лагерга борди. Бу ерда унга Боку аҳолиси ўз қалъаларининг мустаҳкамлигига таяниб, ўлпон тўлашдан бош тортгани ва қаршилик кўрсатгани аниқ бўлди[56]. Исмоил 1501-йил баҳорида қисқа қамалдан кейин у Бокуни эгаллади.

Ширвоншоҳ қўшинларининг омон қолган қисмлари Гулустон қалъасига тортилди. Бокуни қўлга киритгандан сўнг, Исмоил Гулустан қалъасини эгаллашга борди. Бироқ, тез орада у Гулистон қамалидан чиқиб, буни амирларига тушида имомга буйруқ бериб тушунтирди[57]. У Аггоюнлу Алванд билан жангга киришди. Афсонага кўра, Исмайил маслаҳатлашиб Қизилбош амирларини тўплаб, улардан: „Сиз нима истайсиз, Озарбайжон тахти ёки „Гулустан“ қалъаси?“ Улар бир овоздан Озарбайжонни афзал кўришади.

Марв жанги
Марв жанги (1510)
Шоҳ Исмоил томонидан яратилган Сафавийлар империясининг ҳудуди

Исмоил ўз қўшини билан Нахчиван томон йўналмоқда. 1501-йил ўрталарида Алванд Мирзо уларни Шарур текислигида учратди. Шарур жангида Алванд Мирзонинг 30 минг кишилик қўшини Исмоилнинг 7000 кишилик қўшини томонидан йўқ қилинди. Қўрқиб кетган жангчиларни тўхтатиш ва душманнинг орқа зарбаларини қайтариш учун бир-бирига занжирбанд қилинган туялардан фойдаланишга уринишлар ҳам Алванд Мирзонинг ёрдамига келмайди.

Бу жангда ҳам Исмоил ўзининг ёши туфайли фавқулодда етакчилик қобилиятини ва шахсий жасоратини намойиш этади. У шахсан Аггоюнлу қўшин қўмондонларидан бири Каргичай бейни қилич жангида мағлуб этди. Бошқа таниқли қўмондонлар ҳам ўлдирилган ва уларнинг бошлари бошқа душманлар томонидан кўриш учун қизил бошли жангчилар эгаллаган баландликларга қўйилган. Алванднинг ўзи жанг майдонидан қочиб қутулиб қолди. Шундай қилиб, Исмоил жуда кўп ўлжаларга эга бўлди ва энг муҳими, Табризга йўл очилди.

1501-йилнинг кузида Исмоил Табризга кириб, ўзини шоҳ деб эълон қилди. Шундай қилиб, пойтахти Табризда бўлган Озарбайжон Сафавийлар давлатининг асоси қўйилди.

1503-йил 21-июнда Шоҳ Исмоил И нинг бўйсуниш таклифини рад этган Оғғоюнлу ҳукмдори Султон Мурод билан жанг натижасида Шоҳ Исмоил Хамадан яқинида ғалаба қозонди ва Оғғоюнлу давлати қулади.

Жуда қисқа вақт ичида Шоҳ Исмоил Шайбонийхон ўзбек давлатидан Усмонли империяси чегараларига қадар чўзилган ажойиб давлатни яратишга муваффақ бўлди.

Исфахонни қўлга олиш пайтида ўзбек Шайбоний хони Исмоилга юборилган, стратегик аҳамиятга эга бўлган „Мен Эрон ва Озарбайжон чегараларига келаман ва уни қўлга киритгандан кейин Ироқ-Араб ва Ҳижозга бораман“ деган хатига жавобан Шоҳ Исмоил ўз қўшинларини Хуросонга юборди. Шайбонийхон Мерв қалъасида яшириниб қолди, аммо Исмоил уни алдаб, қалъадан олиб чиқди ва 1510-йил 2-декабрда Маҳмуд шаҳри билан Маҳмудий қишлоғи яқинидаги Шоҳ Исмоил ва Шайбоний хон қўшинлари ўртасидаги Мервдаги жанг Шоҳ Исмоилнинг тўлиқ ғалабаси билан якунланди. Кун бўйи давом этган ушбу оғир жангда мағлуб бўлган Шайбонийхон қочишга уринганда Шоҳ Исмоилнинг жангчилари ва унинг қўриқчилари томонидан ўлдирилди.

Ушбу жангдан сўнг у Ҳирот, Марв ва Балх шаҳарларини эгаллади. Барча Шабран ва Хуросон вилоятлари Шоҳ Исмоил тасарруфига ўтди. Кейинги йилларда Шоҳ Исмоил бутун Эронни Ироқ-Араб Сафавийлар давлатига қўшиб олди. Унинг даврида Озарбайжон давлатчилиги ўзининг қудратли ва шонли саҳифасида яшамоқда. Сафавийлар давлати Яқин Шарқдаги энг кучли ва нуфузли давлатлардан бирига айланди. Сафавийлар давлати юксалиш чўққисига чиқди. Унинг ҳудуди 2,8 миллион квадрат километрга этди.

Шоҳ Исмоилнинг дубулғаси
Жанговар жанг, 1525-йилдан расм
Жанговар жанг

Шоҳ Исмоил ва Усмонли империяси

Сафавийлар давлати каби кучли давлатнинг пайдо бўлиши Усмонли султонларини хавотирга солди. Шоҳ Исмоил ҳам катта шиалар давлатини яратмоқчи эди[58]. Анадолудаги турклар нафақат Исмоилга ҳамдардлик кўрсатдилар, балки минтақа кенг тарқалган халқ қўзғолонларига беркитилди[59]. Усмонли империясидаги норози одамлар Сафавийлар давлатига оммавий равишда кўчиб кела бошладилар[60]. Буларнинг барчаси Сафавийлар мафкураси нафақат Шарқий Анатолияда, балки Марказий Анатолияда ҳам катта таъсирга эга бўлганини кўрсатади[61].

Шундай қилиб, сиёсий сабабларга кўра пайдо бўлган Сафавийлар-Усмонийлар зиддияти дин пардаси ортида олиб борилган узоқ муддатли урушларнинг сабаби бўлди[62]. Чалдирон жангидан олдин Қизилбошларни кофир сифатида ўлдириш тўғрисида биринчи марта фатво берган Селим И томонидан бошланган ушбу диний уруш[63], кейинчалик унинг ўғли Сулаймон И даврида Усмонли шайхи муфтий ал-Ҳамза[64] томонидан чиқарилган фатво. мавжуд бўлишига имкон берадиган давлат мафкурасига айланади[65].

Шоҳ Исмоил Сафавийнинг Чалдирон жанги пайтида Султон Салим томонидан олиб қўйилган шахсий буюмлари. Топкапи музейи, Истанбул

Тинчлик сиёсатини олиб борган Султон Баязид ИИ дан фарқли ўлароқ, Сафавийлар давлатига нисбатан „тинч-тотув яшаш“ тамойилига амал қилган ҳолда, 1512-йилда ҳокимиятга келган ўғли Султон Салим И Явуз (1512—1520) Сафавийларга қарши уруш йўлини тутди. Султон Селим Шоҳ Исмоилга қарши қатъий чоралар кўришдан олдин Сафавийлар давлатига қарши бир қатор сиёсий, маданий, иқтисодий ва ҳарбий чораларни кўрди[66][67]. Сунний уламолар Қизил армияга қарши уруш олиб бориш жиҳоддан кўра муҳимроқ бўлгани тўғрисида фатво чиқарганлар[68].

1514-йил 19-мартда Сафавийлар давлатига қарши „шарқий юришини“ бошлаган Султон Салим ҳали ҳам йўлда бўлганида Шоҳ Исмоилга форс тилида учта ҳақоратли мактуб ёзган. Уларнинг учдан бир қисмига туркчада жавоб берган Шоҳ, муаммони тинч йўл билан ҳал қилишга уриниб кўрди[69][70].

1514-йил 23-августда Чалдиран қишлоқда икки қўшин юзма-юз келди. Усмонли армияси Сафавийлар армиясидан устун эди. Чалдирон жангидаги кучлар мувозанатини ўрганиш натижасида Усмонлилар армияси 100 минг, Сафавийлар қўшинлари эса 40 минг кишидан иборат бўлган[71][72].

Усмонлиларнинг яна бир афзаллиги - 300 тагача тўп борлиги. Буларнинг барчаси урушнинг боришига таъсир қилмаслиги мумкин эди. Шоҳ Исмоил шахсий жасорат ва жасорат кўрсатиб, ўзининг ғайриоддий кучи ва жанговар қобилияти билан танилган Турали бей Малгочўғлини якка курашда шахсан йўқ қилди. Шоҳ Исмоил уни қилич билан уради, шунда унинг дубулғаси ва боши иккига бўлинади. Исмайилнинг қиличи Али Бейнинг кўкрагига қадар ишлайди. Жанг қизиган пайтда Исмоил ва бир гуруҳ одамлар душманнинг артиллериясига ҳужум қилмоқчи бўлишди, лекин унинг оти қоқилиб йиқилди. Шоҳ Исмоилга жуда ўхшаш бўлган Султонали Мирзо Афшар жароҳат олган Шоҳ ўрнидан туриб жанг майдонидан қочиб кетиши учун уни „Мен Шоҳман“ деб бақириб, уни асирликдан халос қилди. Султон Селим И Хой, Маранд ва Табриз шаҳарларини эгаллади. Аммо, у Табризда узоқ турмади ва олти кундан кейин Шоҳ Исмоил ўзининг тожи, кийими ва безаклари билан бирга жуда кўп ўлжани олиб, Табризни тарк этди.

Тарихда бундай воқеа бўлган. Чалдирон жангида Шоҳ Исмоил тўпларни бир-бирига боғлаб турган занжирларни кесиб ташлаган эди, тўсатдан унинг кучли зарбаси тўп ўқига тегди ва тўп иккига бўлинди. Чалдирон жангидан анча вақт ўтгач, Султон Салим Шоҳ Исмоилдан қилич юборишини сўради. Шоҳ Султонга қилич юборади. Султон Селим неча марта уринмасин, тўпни кесиб ололмайди. У Шоҳга ёзган хатида шундай дейди: „Сиз мени алдаяпсиз, бу қилич эмас“. Жавобида Шоҳ Исмоил шундай жавоб берган: „Қилич у қилич эди, қўл у қўл эмас“.

Унинг хатларидан кўриниб турибдики, Шоҳ Исмоилнинг таълими ҳамма жойда. Чалдирон жангида Султон Салимдан мағлубиятга учраган бўлса-да, у ҳар доим ўз мактубларида ақллилиги билан уни мағлуб этди. Султон ожиз эди ва Шоҳ Исмоил юборган хатларга жавоб беролмади. Султон Салим Шоҳнинг бирон бир мактубига жавоб бермади. Бу Шоҳ Исмоилнинг ўз даври учун жуда билимли ва ақлли инсон бўлганини исботлайди.

Султон Селим ўлжа билан бир қаторда, кейинчалик турк санъати ва ҳунармандчилигининг ривожланишида алоҳида рол ўйнаган кўплаб рассом ва ҳунармандларни ҳам олиб кетди. Дунёнинг энг бой музейларидан бири бўлган Истанбулнинг Топкапи саройи ва Асгар музейи Чалдирон жангидан кейин бу эрга олиб келинган Озарбайжон амалий санъатининг ноёб намуналарини намойиш этади.

Тарихчиларнинг фикрига кўра, эркаклар каби кийинган ва эрлари билан жанг қилаётган кўплаб аёлларнинг жасадлари Чалдирондаги жанг майдонидан топилган.

Кейинги йилларда Шоҳ Исмоил Шеки подшолиги, Ширвоншоҳлар ва Грузия подшоларини Сафавийларга қарам қилиб қўйди. Унинг ҳукмронлигининг сўнгги йилларида Шоҳ Исмоил ва Ширвоншоҳ Шайх ўртасида дўстлик ва қариндошлик муносабатлари ўрнатилди. Биринчидан, Шоҳ Исмоилнинг қизи Парихон шайхнинг ўғли Султон Халилга рафиқаси билан турмуш қурган, кейин у Ширвоншоҳнинг қизларидан бирига уйланган. Шоҳ Исмоилнинг тўйи 1523-йил 5-ноябрда Табриз яқинида бўлиб ўтган.

Ўлим

1524-йил баҳорида, Новруз байрамидан кўп ўтмай Шоҳ Исмоил Қорабог ътекислигида ов қилган катта қўшин билан Шеки подшолиги ҳудудига кириб келди. Шеки ҳокими Ҳасан бей уни кутиб олишга чиқди, унга таъзим қилиш шарафига муяссар бўлди ва вақт ҳукмдорига сахий совға тақдим этди. Шоҳ ҳазратлари овни яхши кўргани ва тоғларни кўришга иштиёқи туфайли фахрийлар ва Шеки зодагонларига[73] ҳукмронлик қилишди. Айтишларича, собиқ султонлар ўша вилоятдаги Шоҳдагоҳни овлашга эргашмаганлар ва шу сабабли бу тоғда кўплаб кийиклар бўлган. Ҳеч ким ўша маралга тегиши мумкин эмас эди, чунки уларни овлаш (Шоҳдагоҳда) муваффақияцизлик белгиси эди.

Гарчи улар бу ҳақда шикоят қилишган бўлса-да (у), у буни эътиборсиз қолдирди ва овни бошлашни буюрди. Қаторли ов ташкил этилиши биланоқ, ҳукмдор Шоҳдагоҳда кўплаб марал ва сон-саноқсиз ёввойи ҳайвонларни овлаб, Ардабилга қайтди.”[74] Аммо у йўлда оғир касал бўлиб қолди ва Ардабилдан Табриз томон шошилди. Шоҳ Исмоил 1524-йил 23-майда вафот этди. Наши Ардабилга олиб келинди ва Шайх Сафи мақбарасида дафн қилинди. Таниқли озарбайжон ёзувчиси Аббосгулу Оға Бакихонов „Гулустани Ирам“ да ёзади: „Дастлаб (милодий 1524-йил)… Шоҳ Исмоил вафот этди, у дунёни меҳр билан ёритган ва душманни қаҳрамонлик билан ёқиб юборган оташин султон эди.“

Шоҳ Исмоил Сафавийнинг хизматлари

Шоҳ Исмоил Сафавий 36 ёшида, ҳаёти, ижоди ва истакларининг энг қизғин даврида вафот этган, аммо қисқа умри унга ўлмас ишлар бажаришди. Бу уни озарбайжон халқининг сиёсий ва маданий тарихидаги энг ёрқин саҳифалардан бири яратувчиси сифатида таништирди. Дунёга машҳур мафкурачи Карл Маркс Шоҳ Исмоилнинг юқори ҳарбий истеъдоди ҳақида шундай ёзган эди: „Сафавийлар сулоласининг асосчиси Шоҳ Исмоил тенгсиз эди. У ўн тўрт йиллик ҳукмронлиги даврида ўн тўрт вилоятни босиб олди“.

Исмоил Сафавий 13 ёшида, Сафавийлар амирлари ва бошқа туркий қабилаларнинг кўмаги билан ота-боболари бошлаган кураш йўлига киришди. Унинг тарафдорларининг нутқи 1500-йилда бўлиб ўтди. Аггоюнлу ва Ширвоншоҳ қўшинлари билан ғалаба қозонган жангдан сўнг Исмоил Сафавий 1501-йилда Табризга кириб, ўзини Озарбайжон ҳукмдори деб эълон қилди[75]. Озарбайжон тарихидаги биринчи марказлашган давлат - Сафавийлар давлати ёки Қизилбош давлати ташкил топди. Шундан сўнг Шоҳ Исмоилнинг улкан империяни яратишга қаратилган фаол сиёсий, ҳарбий ва мафкуравий фаолияти бошланди. Ушбу фаолият жасоратли ишлар, кўплаб хавф-хатарлар, қурбонликлар, мағлубият ва ғалабалар билан бирга бўлган[76].

Сафавийлар давлатининг барпо этилишида асосий омил бу давлатнинг асосчилари турклар бўлгани ва бу давлат тарихий Озарбайжон заминларида пайдо бўлгани эди.

Шоҳ Исмоилнинг пайдо бўлиши ва Қизилбош давлатининг ташкил этилиши билан Анадолу туркманлари ўзларининг насаблари ва эътиқодларининг етакчисига эга эдилар ва уни халоскор деб билдилар ва унга яқинлашдилар. Дунё тарихида етакчига бундай садоқатнинг мисоли йўқ[76]

Ўрта асрларда Шоф Исмоил бошчилигидаги Озарбайжон халқи давлатчилигининг энг юқори босқичи бўлган Сафавийлар империяси аввалги ва кейинги Озарбайжон давлатлари занжирининг ягона бўғини эди. Ушбу сиёсий ташкилотлар бир-бирини алмаштириб, кўп асрлик Озарбайжон давлатчилигининг асосини ташкил этиб, озарбайжон туркий қабилаларини бирлаштирди, давлат қуриш анъаналарини, бошқарув маҳоратини, қўшни халқлар ҳақидаги билим ва маълумотни, алоқа механизмларини ва кўпинча ҳокимиятни отадан ўғлига ўтказиш тажрибасини ўтказди.

Дастлабки манбаларда Сафавийлар давлати асосчисига қилинган кўп сонли ҳаволалар бевосита унинг туркизм ва озарбайжон турклари билан узвий алоқасини кўрсатади. Шубҳасиз, бу фактларнинг энг машҳури ва ишонарли томони Ширвондаги Гулустан қалъасини қамал қилиш пайтида Исмоил Сафавийнинг сўзлари. Исмоилнинг отаси шайх Ҳайдарнинг қотили Ширвоншоҳ Фаррух Ясар устидан қозонилган ғалабадан сўнг у душмани кучларини тўлиқ йўқ қилиш учун улар паноҳ топган Гулустан қалъасини қамал қилди. Искандар бей Муншининг ёзишича, Исмоил буюк амирларни Ширвоннинг энг эришиб бўлмайдиган истеҳкомларидан бири бўлган Гулустон қалъасини қамал қилиш муддати узайтирилганлиги сабабли унга чақирган: „Сизга Гулустан қалъаси керакми ёки Озарбайжон тахти керакми?" Муқаддас Сафавийлар сулоласига ишонувчилар... Озарбайжон тахти.“[77][78].

Ушбу тарихий мақсадга эришиш учун Исмоил 1501-йилда Аггоюнлу Алванд устидан қозонилган ғалабадан сўнг Табризга кириб, ўзини шоҳ деб эълон қилди. Шайх Ҳайдарнинг ўғли Исмоил ўзи эриша олмаган мақсадга эришди ва Озарбайжон ҳудудининг катта қисми ягона Қизилбаш давлатига бирлашди.

Шоҳ Исмоил ғалабадан ғалабага қараб юрар эди ва у Чалдирон жангигача мағлубият нималигини билмас эди. У ғолиб, бахтли ва сиёсий жиҳатдан доно шоҳ эди. Шоҳ Исмоил нафақат олимларга, балки ўз фуқароларига нисбатан муомалада ҳам юмшоқ ва адолатли эди[79].

Озарбайжон халқининг таниқли давлат арбоби Шоҳ Исмайил она тилини ҳурмат қилган ва шу тилда ёзган шоир ва шоираларни севган ва ҳимоя қилган. Шунинг учун ҳам ўз тилига ва Ватанига боғланган халқ шоирлари ва ашуғлари уни севадилар ва ўз асарларида она тили ва халқига садоқатини улуғлайдилар. Шоҳ Исмоил нафақат озарбайжон тилидаги гўзал шеърлар, „Даҳнома“ („Ўн хат“) шеъри, мукаммал адабий ёдгорлик муаллифи бўлган. Шунингдек, у давлат фармонларини имзолади ва шу билан озарбайжон тилини давлат ва сиёсий даражаларга ўтказди. Тарбияси ва қизиқишлари туфайли Исмоил Қизилбаш қабилалари ва кўчманчи дворянлар билан чамбарчас боғлиқ эди. У яхши маълумотга эга ва шоир ва олимларга ҳомийлик қилган[79]

Шоҳ Исмоил Сафавийнинг ўз халқи олдидаги хизматларига, шунингдек, унинг Озарбайжон миллий маданиятини ривожлантириш учун қулай шароитлар яратганлиги, унинг ҳукмронлик қилган йиллари мамлакатнинг ўрта асрлар тараққиёти тарихидаги энг муҳим давр сифатида қаралиши киради. У нафақат ўз она тилида яратилган шоирларни, озарбайжонлик олимларни ва рассомларни рағбатлантирди, балки умуман санъат ва илм-фан ривожини қўллаб-қувватлади. Унинг саъй-ҳаракатлари туфайли озарбайжон тили нафақат форс тилининг кучли таъсирини энгибгина қолмай, балки кейинги асрларда ҳам уни энгиб чиқди. Кўплаб рассомлар, истеъдодли ҳайкалтарошлар, хаттотлар ва мусиқачилар илм-фан ва санъатнинг харидорлари бўлган Шоҳ Исмайил саройида ижод учун қулай муҳитда, диққат, ғамхўрлик ва ҳурмат билан яшаганлар[80]..

Шоҳ Исмайилнинг Озарбайжон давлатчилигидаги энг катта хизматларидан бири бу ўз даври учун ташқи сиёсий механизмларни шакллантиришдир. Қудратли империяни яратган Шоҳ Исмоил Ғарбий Папа давлатлари, Испания, Португалия, Венесия, Генуя ва бошқаларни ҳам бошқарган. билан самарали алоқалар учун мустаҳкам асос яратган эди.

Қисқа вақт ичида Сафавийлар давлати бутун Ўрта Шарқда кучли ҳарбий-сиёсий омилга айланди. Шоҳ Исмоил томонидан яратилган Озарбайжон давлатчилиги Озарбайжон турклари дунёқарашининг ривожланишига ҳисса қўшди. Озарбайжон тарихида биринчи марта Шоҳ Исмоил Сафавий озарбайжонларнинг барча даражалардаги устунлигини (шу жумладан, давлат муассасалари ва ҳарбий ишларда озарбайжон тилидан фойдаланишни) тасдиқлайдиган давлатни ташкил этди.

Шоҳ Исмоил бирлашган қизил бош мафкурасини яратди. Ушбу мафкура ўша даврда барча Озарбайжон туркларини муваффақиятли бирлаштирди ва уларга улкан ҳудудда сиёсий ҳукмронлик мақомини сақлаб қолишга имкон берди.

Озарбайжон халқи Шоҳ Исмоил билан нафақат буюк давлат арбоби сифатида, балки жасур, истеъдодли раҳбар, юксак ахлоқий фазилатларга эга инсон ва ҳатто ўша пайтда Озарбайжонга келган Ғарб дипломатларининг ҳайратга солувчи арбоби сифатида фахрланишга ҳақли. Бугунги Озарбайжон уни ўзининг истеъдоди туфайли яратилган тарихий давлатнинг вориси деб билади. Бироқ, унинг ўлимидан сўнг, у асос солган империя ҳудудида бир қатор давлатлар пайдо бўлди ва ҳанузгача мавжуд.

Оила

Шоҳ Исмоилнинг 3 асосий хотини (жами 5 та), 6 ўғил ва 8 қизи бўлган.

Никоҳлар

  1. Шоҳ Султон - (вафоти 1540) Маҳмадбек Мавсиллининг қизи
  2. Беҳруз Султон Бағдод ҳокими Хулафонинг қизи.
  3. Хонбегим хоним Мавсилли (1547-йил)
  4. Шоҳбегим хоним Мавсилли (вафоти 1541, Шероз) — Маҳмуд Бектошининг қизи
  5. Мунаввар хоним Ширвоний - Ширвоншоҳнинг қизи

Унинг ўғиллари

  1. Таҳмосб И - Беҳруза Султоннинг ўғли.
  2. Алқос Мирзо - Шоҳ Султоннинг ўғли.
  3. Рустам Мирзо - 1517-йил 13-сентабрда Марагада туғилган. Беҳруза (Гулзор) Султондан эмас. У ёшлигида вафот этди.
  4. Сом Мирзо Сафавий - Шоҳ Султоннинг ўғли.
  5. Баҳром Мирзо - унинг Шоҳ Султондан бўлган ўғли.
  6. Ҳусайн Мирзо - 1520-йил 11-декабрда туғилган. Беҳруза Султондан эмас. У ёшлигида вафот этди.

Қизлари

  1. Фулона Бегим - Шаҳзода Мурод, Боязид ИИ ўғли, шаҳзода Аҳмаднинг ўғли.
  2. Жониш хоним (1507-йил 26-феврал - 1533-йил 2 март) — 1518-йилда у амир Дибак Султон Музаффарга уйланди.
  3. Пари Султон - Шоҳбегим Тожли бейимнинг қизи. 1524-йил 4-октабрда у Халилуллоҳ ИИ га, 1539-йилда Дарвиш Муҳаммадхонга уйланди.
  4. Хониш Султон (1564-йил 12 мартда вафот этган) — 1537-йилда Саййид Нураддин Неъматуллоҳ Боқи Яздийга уйланиб, фарзанд кўрган.
  5. Шоҳзайнаб хоним (1519–1556) — Муҳаммад Шараф хон Такалига уйланган.
  6. Фирангиз хоним (1519-йил вафот этган).
  7. Маҳинбону Султон (1519–1562) — Шоҳбегим Тожли бейимнинг қизи. У турмушга чиқмаган.
  8. Фотима Султон - Абдулла хон Устожлига уйланган.

Шоҳ Исмоилнинг шахси

Шоҳ Исмоил ёшлигидан спортга, от пойгаларига катта қизиқиш кўрсатган ва кўпинча овга чиққан. Унинг ҳукмронлиги даврида у бир неча баракларни очди, у ерда байрамлар бўлиб ўтди ва полвонлар ўзларини синаб кўришди. Шоҳ Исмоил рассомлик ва хаттотлик маҳорати билан ҳам танилган ва китоб ўқишни яхши кўрган. Узун Ҳасан Табризда яратган машҳур кутубхонаси остида у ўз мамлакати халқи ва олимлари, шунингдек, қўшни мамлакатлар олимлари фойдаланган катта янги кутубхона турини очди.

Венециялик бир савдогар 1518-йилги саёҳат эслатмаларида Шоҳ Исмоил билан Табризда бўлган учрашувларини эслайди: „У ҳозир 31 ёшда. У ўрта бўйли, жуда келишган ва жасур. У соқоли ва мўйловини қириб ташлади. У қизга ўхшаб ўққа тутилиши мумкин. У амирлардан кучлироқ. У одатда камондан ўқ отиш машқларида мусиқа чалади, у рақсга тушишни яхши кўради ва раққослар оёқларини эрга уриб Исмоилга бағишланган қўшиқларни куйлашади.У ҳар куни амирлар билан камондан отиш мусобақаларини ўтказиш учун келади ва ғолибларга доимо совғалар беради. Бу сўфийни бўйсунувчилари, айниқса, аскарлари Худо каби севадилар ва севадилар, унинг кўплаб аскарлари жангга қуролсиз ва қуролсиз киришадилар ва Исмоил уларни жангдан қутқаришига ишонадилар“.

Муқаддас Рим империяси ва Сафавийлар империяси Иттифоқи.(Чап томондаги В Чарлес, ўнг томондаги Шаҳ И Исмаил)

Шоҳ Исмоил ҳам чиройли овозга эга эди. У Барбад номли асбобда чиройли ўйнаган ва қўшиқ куйлаган. У болалигидан шеърлар ёзишни бошлади.

Афсонага кўра, Шоҳ Исмоил дарвеш кийиниб, мамлакат бўйлаб саёҳат қилган ва одамларнинг муаммоларига қизиққан.

У озарбайжон туркчасини давлат тилига таржима қилди ва мамлакатнинг сиёсий, ижтимоий, иқтисодий ва маданий ривожланиши учун ишлади.

Шу пайтгача халқ орасида айланиб юрган афсонада Шоҳ Исмоилнинг ажойиб жисмоний кучи ҳақида ҳам сўз боради.

Адабиётдаги ўрни

Кҳатаи диван

Хатоий меросини Озарбайжонда ўрганиш Совет Иттифоқи даврида бошланган. С. Мумтаз, Ҳ. Арасли, М. Гулузода, А. Маммадов, О. Афендиев, Паша Каримов, М.Аббасли каби озарбайжон тарихчилари ва адабиёцҳуносларининг тадқиқотлари ва фикрлари диққатга сазовордир. Шундай қилиб, М. Фузули номидаги АМЕА Қўлёзмалар институти директорининг илмий ишлар бўйича ўринбосари, филология фанлари доктори Паша Каримов Германияда яшовчи ватандошимиз Маҳаммадали Ҳуссеини ёрдамида Шоҳ Исмоил Хатай хаттотлигининг рангли нусхаларини қўлга киритди. Бу ерда Шоҳ Исмоил Ҳазрат Алининг сўзларини олтин ва мовий сиёҳ билан чиройли қаторга кўчирди.

Шуни таъкидлаш керакки, нусха кўчирилган ва турли хил рангли саҳифаларга ёпиштирилган асарнинг фақат битта саҳифаси илгари бизнинг мамлакатимизда бўлган. Энди Мюнхендаги Бавария давлат кутубхонасида сақланадиган асарнинг барча 27 саҳифасининг нусхалари Озарбайжонга олиб келинди. Намуналардаги ёзув шуни кўрсатадики, матн 1514-йилда Шоҳ Исмоил Хатай томонидан кўчирилган.

Хаттотлик намуналари остида арабча матннинг форс тилига таржимаси номаълум хаттот томонидан кўчирилган. Ушбу сатр Чалдиран жангидан олдин ёзилган деб ишонилади. Усмонли императори Султон Селим И Табризни эгаллаб олганида, у ушбу қўлёзмани олиб, Истанбулга олиб борган. Кейинчалик асар Европага олиб кетилди.

Шуни таъкидлаш керакки, Шоҳ Исмоил Хатайнинг Мюнхендаги Бавария давлат кутубхонасида „Калимати-Муртазавийя“ номи билан сақланган гўзал хаттотлиги ҳақида биринчи маълумот турк олими Исмоил Ҳикмет Эртайлан томонидан 1965-йилда Истанбулда нашр этилган „Дивани-Туркийи-Зафар“ китобида берилган[81].

Қисқа ҳаёт кечирганига ва кўп вақтини ҳукумат таркибида ўтказганига қарамай, Исмоил Хатоий бой ва хилма-хил меросни яратди. У қаламини эруз ва ҳеcе вазнларида ҳам, эпик ва лирик жанрларда ҳам ишлатган ва озарбайжон адабиётини унутилмас, ибратли асарлари билан бойитган. Вақт талабларига жавобан пайдо бўлган самимий, самимий шеърият кўпинча сиёсий ва ижтимоий фаолияти билан бирлаштирилди. Ушбу шеърият жанг майдонларига қилич билан борган, доно оқсоқолларнинг, тариқат шайхининг эслатмасига айланган ва дунё ва инсонга муҳаббатга тўла қалбнинг таржимони бўлган. Ушбу шеъриятда қаҳрамонлик, гўзаллик, ахлоқий поклик, ёвузликка нафрат, хунуклик, хиёнат, хиёнат, хиёнат, ожизликка бўлган муҳаббат тўла. Ушбу шеърият, авваламбор, маънавий эркинликни тасдиқлайди. Ушбу шеърият дин ва шариатнинг маънавий қуллигини қабул қилмайди. Дунёқарашида пантеистик бўлган шоир Мансур Халлаж ва Имададдин Насимий „аналҳақ“ („Мен Худо“) шиори ва ғоясини қўллаб-қувватлайдилар ва ўзларини „бирлик гулининг булбули“ деб атайдилар:

Чун Хатоийдир бугун гул-бирлик булбул,
Оқ-қора гулнинг ичкарига киришига йўл қўйманг.

Шоирнинг сўфий бўлиши шеъриятига кучли таъсир кўрсатган, унга янада жасур инсонпарварлик руҳини берган. Бироқ, бу жасорат Хатай ижодини соф мазҳаблар шеъриятига айлантирмади. У ҳар доим ҳам ҳақиқий ҳаёт ва ҳақиқий одамлар ҳақида ўйларди, ёзган ва ҳақиқий одамларга мурожаат қилган, ҳақиқий одамлар ва уларнинг ҳис-туйғулари ва ташвишлари ҳақида суҳбатлашган.

Унинг шеърларида яхшилик ва ёмонлик тушунчалари ҳақида фикрлар ҳам мавжуд. Бу борада Хатоий озарбайжон адабиёти даҳоси Низомий Ганжавийнинг фикрига қўшилади. Шунингдек, у одам нима қилмасин, яхши ёки ёмон бўлмасин, унинг самарасини кўради, ёмонлик қилган киши ўз ишидан уялади, деб ҳисоблайди. Аммо яхшиликка интилганлар ҳар қандай шармандалик ва пушаймонликдан холи бўлади.

Хатоий шеърларида инсон, лирик қаҳрамон мағрур, эркин фикрлайдиган, ўзига ишонган мавжудот сифатида улуғланади ва унинг ўлмаслиги, абадийлиги, энг ақлли инсон эканлиги ва душманлари руҳини қўзғатиш қобилияти бир неча бор тилга олинади.

ХИИ асрдаёқ Низомий Ганжавий тасаввуфга ҳамдард бўлиб, сўфийларни қалбдан хабардор инсонлар сифатида таништиради. Шоирнинг „Сирлар хазинас“" да турли хил образларнинг сўфий нусхалари яратилган. Хатоий шунингдек, сўфийларни ҳалол ва ҳаромга эргашганларни икки гуруҳга ажратади. У ҳақиқий сўфийлар орасида энг юқори инсоний фазилатларни излайди, шогирдларини ҳақиқий сўфийлар каби ҳаракат қилишга ва сўфий одам номини улуғлашга ундайди:

Агар сиз сўфий бўлсангиз, сотиб олиш ва сотиш,
Ҳаромни ҳалолга қўшманг,
Эгри чизиқдан пастга тушманг,
Тўғри йўлга қаранг.

Хотаининг кўп қиррали шеъриятида достонлар ҳам муҳим ўрин тутади. Унинг „Насиҳатнома“ маснавийси ва „Даҳнома“ шеъри достон шеъриятининг қимматли намуналаридир. Номидан кўриниб турибдики, бу фалсафий шеър. Бу ерда изчил баён қилинган воқеа йўқ. Насиҳат - тасаввуфнинг пантеистик қоидаларини, шунингдек, инсон ҳақидаги илғор гуманистик ғояларни шарҳлайдиган фалсафий асар.

„Даҳнома“ - Хатайнинг ҳажми, ғоялари ва маҳорат жиҳатидан энг муҳим асари. Бир томондан мумтоз адабиёт, бошқа томондан бой фолклор санъати, эртак ва достонларнинг хазинасидан фойдаланган ҳолда яратилган ушбу шеър бошқа „Даҳнамалар“ дан шакли ва мазмуни хилма-хиллиги билан ажралиб туради. Хатайнинг ўзига хос хусусияти: ҳиссиётларни самимий, ишонарли, табиий ифода этиш, табиатни ҳис қилиш, муҳаббат ҳаяжонини тўла акс эттириш, бу асарда халқ адабиётидан онгли равишда фойдаланиш фазилатлари яққол намоён бўлади.

Даҳнома - ўн ҳарфни англатади. Асар ўнта ҳарфдан иборат бўлиб туюлса-да, шеърнинг мазмуни ҳарфлар эмас, балки шу ҳарфлар билан боғлиқ воқеалардир.

Хатоий табиатдаги ранг-баранг расмларни, турли хил бўёқларни топиш ва улардан фойдаланиш учун инсоннинг ҳис-туйғуларини табиий, самимий ифодалаш учун мавзу имкониятларидан моҳирлик билан фойдаланади. Тез-тез, лекин маҳаллий ғазаллар шеърнинг лиризмини кучайтиради. Шоир томонидан яратилган табиат тасвирларидан бири шеърнинг бошида берилган. Ушбу тасвирлар шу қадар аниқки, рассомлар улар асосида осонгина кўплаб панелларни яратиши мумкин.

Озарбайжон адабиёцҳунослигида баҳор жанри одатда Хатоий таърифининг энг типик намунаси сифатида кўрсатилади. Бизнинг адабиётимизда кўплаб табиат тавсифлари яратилганига қарамай, Хатай томонидан яратилган ушбу тавсиф бундай тавсифлар орасида алоҳида ўрин тутади:

Қиш кетди, яна баҳор келди,
Гул кетди ва гул келди.

Барча қушлар қичқиришди,
Унинг устига яна муҳаббат олови тушди.

Кипр яна сувни ушлади,
Факте ку-ку сув устида ўқиди.

Яйловда кулиб,
Анорнинг кулиши донни очди.

Винç ҳавога учиб кетди,
Лачин алубан водийга тушди…

Ушбу тавсифда табиат инсондан ажралиб турмайди. Қувноқ, қувноқ юрак табиатдан оладиган қувонч ва бахтни босқичма-босқич сезиб туради. Шоир қушлар йиғлаяпти дейиши биланоқ, „Бу жонга яна севги олови тушди“ деб инсон ҳаёти ҳақида гапиради ва инсон ҳаётини табиат билан бирлаштирди.

Унинг сўзларига кўра, табиатда гуллар очилиб, қушлар сайраганда, инсон қалбида муҳаббат туйғулари уйғонади.

Шеърда табиатни тасвирлаш билан бир қаторда Ашигнинг маънавий азобларини акс эттирувчи ғазаллар ҳам асарнинг бадиий таъсирини оширишга хизмат қилади.

Хатайга қадар бошқа озарбайжон шоирлари - Ҳумам Табризий ва Марагали Авҳадий ҳам „Даҳнома“ мавзусида асарлар ёзишган. Хатоий ушбу анъанавий сюжетни вазият ва воқеаларга мос равишда ўзи яратган лавҳалар ва бошқа шеърий кашфиётлар орқали янгилай олди. Шунингдек, Хатайийнинг „Даҳнома“ си она тилида ёзилган биринчи достонлардан биридир.

Достонда лирик жанрлар, жумладан, ғазаллардан фойдаланиш Хатоий шеърида Фузулийдан ва ҳаттоки Хакиридан олдин учрайди. Хатоий ушбу шеърни ҳокимият учун кураш авжига чиққан, 1506-йилда, йигирма ёшида ёзган. Бу ёшлигида у нафақат Сафавийлар Озарбайжон давлатининг пойдеворини қўйди, балки эпик шеъримизга „Даҳнома“ каби ўзига хос фазилатларга эга асар ҳам берди.

Хатоий адабий меросининг муҳим қисмини бўғин вазнида халқ шеърлари шаклида ёзилган асарлар ташкил этади. Бизнинг бўғинли шеъримизнинг тарихи Хатайдан бошланади. Тўғри, бу шакл Хатайгача одамлар орасида бўлган, аммо уни ёзма адабиётга олиб келган Хатай эди. Ҳукмдор шоир ўз ғояларини халқ шеъриятининг анъаналари асосида тарбияланган нисбатан саводсиз ёки умуман саводсиз бўлган омма, шогирдлар ва қизил бошлиқларга этказиш учун кўпроқ мос эканлигини сезди ва у ўзлари яхши кўрган ва тушунадиган шакллардан фойдаланишни ўз зиммасига олди.

Ушбу шеърларда одамларнинг руҳи ва дидига яқинлик алоҳида ўрин тутади. Хатайнинг сиёсий, ахлоқий ва эстетик қарашлари ушбу шеърларда жуда аниқ ва содда тарзда ифода этилган. Умуман олганда, Хатай шеъриятига хос бўлган соддалик ва равшанлик унинг ҳеcе вазнидаги шеърларида кўпроқ намоён бўлади.

Хатайнинг асарлари ҳам бўғинларда, ҳам бўғинларда мумтоз ёзма адабиётимизнинг энг қиммат намуналаридан биридир. Шоир мероси кейинги даврлар адабиётида чуқур излар қолдирди. Фузулий сингари даҳо рассом Хатайга жавобан бир қатор шеърлар ёзган ва ўзининг биринчи буюк асари Бангу Бадени унга бағишлаган. Таниқли халқ рассоми ва ҳукмрон шоирнинг замондоши Ашиг Гурбани уни „Муршиди-камилим, шайх ўғли шоҳим“ деб куйлаган. Шоҳ Исмоил Хатайнинг асарлари қўлёзма ва оғзаки равишда кенг тарқатилди ва мусиқа ҳамроҳлигида йиғилишларда ижро этилди. Шоҳ Исмоилнинг машҳур достони унинг ҳаёти ва кураши ҳақида ёзилган.

АМЕА Муҳаммад Фузулий номидаги қўлёзмалар институти директорининг илмий ишлар бўйича ўринбосари, филология фанлари доктори Поша Каримов Анқара Миллий кутубхонасидан Шоҳ Исмоил Хатай ва унинг ўғли Шоҳ Таҳмосб И томонидан она тилида ёзилган шеърларини топди. Хатайнинг Анқара Миллий кутубхонаси қўлёзмалар тўпламидан топилган „Шоҳ Хатоий“ номи остида асарлари ғазал ва куплет жанрларида ёзилган. Унинг баъзи босма шеърлари билан ушбу қўлёзмадаги шеърлари ўртасида фарқлар мавжуд. Ушбу фарқлар шоир асарларининг келгуси нашрларида ҳисобга олиниши керак. Шоҳ Тахмасиб И ўзининг ғазалида Усмонли императори Султон Сулаймон қўшинларининг 1534-йилда Сафавийлар давлатига қилган муваффақияциз юришини айтиб, рақибнинг мағлубиятини унинг муқаддас наслдан эканлиги билан изоҳлайди. Султон Сулаймоннинг ушбу шеърига берилган жавоб ҳам ўша тўпламда берилганлиги қизиқ. Шундай қилиб, Шоҳ Исмоил Сафавий ва Султон Селим И ўртасидаги диалогни уларнинг ўғиллари Тахмасиб И ва Султон Сулаймон Султон ўз она тилларида шеър шаклида давом эттирдилар[82].

Ушбу достон асосида Муслим Магомаев шу номдаги операни яратди. Ёзувчи А. Жафарзоданинг „Боку-150“", Ф. Каримзоданинг „Худафер кўприги“, А. Сўнгги йилларда Нижатнинг „Қизилбашлар“ романлари ва бир қатор бадиий асарлар Шоҳ Исмоил Сафавий ҳаёти ва шахсиятига бўлган катта қизиқиш ифодаси сифатида пайдо бўлди[83][84].

Таржима ва нашр

  • Шоҳ Исмоил Хатоий. Аҳмоқ кўприкдан ўтиш. „Шеърлар ва шеърлар деб номланган“. Боку, Язичи, 1988-йил
  • Шоҳ Исмоил Хатоий.Асарлари (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-11-28 санасида архивланган) Ишлайди. Боку, „Шарқ-Ғарбий“, 2005-йил, 384 бет. ИСБН 978-9952-418-43-1
  • Хəтаи (www.элибрарй.аз),
  • Şаҳ İсмайıл (www.элибрарй.аз).
  • Сеçилмиş əсəрлəри / Ş. İ. Хəтаи; тəрт. Х. Ҳ. Юсифли; элми ред. Ə. Қ. Сəфəрли. - Бакı : Алтун китаб, 2005. - 342 с.
  • Хəтаи (www.элибрарй.аз),
  • Şаҳ İсмайıл (www.элибрарй.аз)
  • Əсəрлəри / Ş. İ. Хəтаи; тəрт.: Ə. Қ. Сəфəрли, Х. Юсифли. - Бакı : Şəрқ-Қəрб, 2005. - 384 с.
  • Şаҳ İсмайıл Сəфəви (Хəтаи) кüллийятı : қəзəллəр, қəсидəлəр. нəсиҳəтнамə, дəҳнамə, қоşмалар / тəрт. М. Р. İсмайıлзадə. - Бакı : [н. й.], 2004. - 534,[8] с.
  • Şаҳ İсмаил Ҳатаи : Биринcи Улусларарасı Семпозюм Билдирилери: 9-11 Эким, 2003. Анкара / терт. Г. Öз. - Анкара : Азим Матбааcıлıк, 2004. - 365 с.
  • Хəтаи (www.элибрарй.аз),
  • Şаҳ İсмайıл (www.элибрарй.аз).
  • Сеçилмиş əсəрлəри / Ş. İ. Хəтаи; тəрт. Х. Ҳ. Юсифли; элми ред. Ə. Қ. Сəфəрли; Азəрбайcан Мəдəниййəтинин Достларı Фонду. - Бакı : ОКА Офсет, 2005. - 343 с.
  • Çамуроğлу, Реҳа (www.элибрарй.аз).
  • İсмаил : роман / Р. Çамуроğлу. - İстанбул : Эверест Яйıнларı, 2005. - 347 с.
  • Қоcаева, Севинc Малик қıзı (www.элибрарй.аз).
  • ХВИ əср Азəрбайcан əдəбийятı вə тəсəввüф : дəрс вəсаити / С. М. Қоcаева; элми ред. Қ. М. Намазов; Бакı Дöвлəт Университети. - Бакı : [н. й.], 2010. - 129 с.
  • Зейналов, Аллаҳверди (www.элибрарй.аз).
  • Şаҳ İсмайıл Хəтаинин Қıзıлаğаc ханлığıна сəфəри: роман / А. Зейналов; ред. Б. Н. Cəфəрли. - Бакı : Адилоğлу, 2011. - 208 с.
  • Кəримзадə, Фəрман İсмайıл оğлу (www.элибрарй.аз).
  • Худафəрин кöрпüсü : роман / Ф. İ. Кəримзадə. - Бакı : Қанун, 2012. - 480 с.
  • Кəримзадə, Фəрман (www.элибрарй.аз)
  • Сеçилмиş əсəрлəри : 5 cилддə / Ф. İ. Кəримзадə; тəрт. Қ. Кəримзадə; ред. Ə. Й. Əлəкбəрли.
  • И cилд : Худафəрин кöрпüсü : роман. - Бакı : Аğрıдаğ, 2002. - 390 с.
  • Мискин Абдал вə Сəфəвилəр / тəрт. Н. Гöйçəли; элми ред. М. Қ. Аллаҳманлı; ред. М. Əйюблу. - Бакı : Элм вə тəҳсил, 2018. - 232 с.
  • Мискин Абдал - Сəфəвилəрин бöйüк идеолоқу, суфи şэйхи : şэирлəри вə дастанларı / АМЕА Фолклор İнституту; тəрт., öн сöзüн мüəл. М. Қ. Аллаҳманлı; элми ред. Ҳ. Ə. İсмайıлов. - Бакı : АДМİУ, 2018. - 496 с. Əлиев, Элмар Надир оğлу (www.элибрарй.аз).
  • Тüркüн зəфəр тарихи : əдəби-тарихи дüşüнcəлəр / Э. Н. Əлиев; ред. Ş. Микайıлов. - Бакı : Адилоğлу, 2008. - 226 с.

Шоҳ Исмоил ордени

Шоҳ Исмоил ордени

„Шоҳ Исмоил“ ордени - Озарбайжон Республикасининг олий ҳарбий ордени[85].

Озарбайжон Республикасининг энг юқори ҳарбий ордени - Шоҳ Исмоил ордени Озарбайжон Республикаси Қуролли Кучларининг энг юқори даражадаги офицерлари, ҳарбий қисмлар ва бирлашмалар командирларига берилади.

„Шоҳ Исмоил“ ордени қуйидагилар учун берилади:

  • Озарбайжон Республикаси Қуролли Кучларини ташкил этиш ва мустаҳкамлашдаги махсус хизматлари учун;
  • Озарбайжон Республикасининг ҳудудий яхлитлиги ва хавфсизлигини таъминлашда махсус хизматлар учун;
  • Этакчи фаолияти учун;
  • Республикада фавқулодда вазиятларнинг оқибатларини бартараф этиш бўйича махсус хизматлар учун.

„Шоҳ Исмоил“ ордени, агар Озарбайжон Республикасининг бошқа орденлари ва медаллари бўлса, Истиглал орденидан кейин, кўкракнинг чап томонида тақилади.

Унинг хотирасига бағишланган

  • Муслим Магомаев (бастакор) - Шоҳ Исмоил (опера)
  • Сардар Фаражов - „Шоҳ Хатоий“ симфонияси
  • Бокудаги ҳайкал (1993-йил, Муаллифлар Иброҳим Зейналов ва Зокир Меҳдиев)
  • Ардабил шаҳридаги ҳайкал
  • Хачмаздаги ҳайкал
  • Ганжадаги бüст
  • Шоҳ Исмоил Хатоий жамғармаси
  • Хатоий метро бекати
  • „Шоҳ Исмоил“ буйруғи
  • Масалли шаҳридаги муҳташам ҳайкал (муаллиф Валид Маммадли)
  • „Абадият хазинаси“ кўргазмаси (Ҳайдар Алиев маркази, 19.07.2018)[86]
  • Шоҳ Исмоил Хатоий танкери[87].

Галерея

  • Shoh Ismoil Safaviy Mervda Shayboniyxon bilan jang paytida (Iskandar bey Munshi. "Abbos oʻrtasidagi tarixiy dunyo" ("Abbos dunyoga bezak beruvchi tarix"))
    Шоҳ Исмоил Сафавий Мервда Шайбонийхон билан жанг пайтида (Искандар бей Мунши. "Аббос ўртасидаги тарихий дунё" ("Аббос дунёга безак берувчи тарих"))

Адабиётлар

Изоҳлар

  1. ↑ Хадим бəй Хüлəфа „Хüлəфа бəй“ кими танıнıр.
  2. ↑ Бу ил ҳиcри 906-cı ил сайıлıр.

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Исмāʿīл И, ин Энcйcлопæдиа Британниcа, онлине эд., 2011
  2. ↑ Wоодбридге Бингҳам, Ҳиларй Cонрой, Франк Wиллиам Иклé, А Ҳисторй оф Асиа: Форматионс оф Cивилизатионс, Фром Антиқуитй то 1600,анд Баcон, 1974, п. 116.
  3. ↑ Шапаф-хан Бидлиcи, т.ц c.169
  4. ↑ Хондэмип, 'т.ИИИ, ч.4, c.570-571, 599-601
  5. ↑ Допн, c.593-595 Эфэндиэв. Ҳекотыпыэ cвэдэния, c.90.
  6. ↑ Wоодбридге Бингҳам, Ҳиларй Cонрой, Франк Wиллиам Иклé, А Ҳисторй оф Асиа: Форматионс оф Cивилизатионс, Фром Антиқуитй то 1600, анд Баcон, 1974, п. 116.
  7. ↑ „"“Əсəрлəрин дöвлəт варидатı элан эдилмəси Қайдаларı”нıн вə “Əсəрлəри дöвлəт варидатı элан эдилəн мüəллифлəрин вə дöвлəт варидатı элан эдилəн филмлəрин Сияҳıсı”нıн тəсдиқ эдилмəси ҳаққıнда" Азəрбайcан Республикасı Назирлəр Кабинетинин 7-май 2019-cу ил тарихли, 211 нöмрəли Қəрарı“ (аз). cабмин.гов.аз (11-май 2019-йил). 13-май 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-май 2019-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 13-май 2019-йил санасида архивланган)
  8. ↑ „Энcйcлопæдиа Ираниcа. Р.М. Саворй. Эсмаил Сафаwи“. 2007-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-сентябр.
  9. ↑ Г. Доэрфер, „Азери Туркиш“, Энcйcлопæдиа Ираниcа, виии, Онлине Эдитион, сəҳ. 246.
  10. ↑ „ЭСМĀʿĪЛ И ṢАФАWĪ – Энcйcлопаэдиа Ираниcа“. ираниcаонлине.орг. Қаралди: 15-октабр 2014-йил.
  11. ↑ Р.Саворй. İран ундер тҳе Сафавидс. Cамбридге, 1980, п. 2
  12. ↑ М.Аббаслı. Сафевилер’ин кöкенине даир // ТТК, “Беллетен”, сайı: 158, Анкара 1976, с. 287-329
  13. ↑ Н.Мусалı. И Şаҳ İсмайıлıн ҳакимиййəти. Бакı, 2011, с. 87
  14. ↑ W.Ҳинз. Узун Ҳасан ве Şэйҳ Cüнейд. Анкара, 1992, с. 5, 109
  15. ↑ Ə. Кəсрəви. Азəри я зəбан-и бастан-и Азəрбайган. Теҳран, 1304, с. 26
  16. ↑ З.В.Тоğан. Сур л`оригинес дес Сафаwидес // Мелангес Лоуис Массигнон, т. ИИИ
  17. ↑ Р.Гҳиршман, В.Минорскй анд Р.Сангҳви. Персиа – тҳе иммортал Кингдом. Лондон, 1971, п. 140
  18. ↑ М.Аббаслы. К вопросу о происхождении Сефевидов // «Известия» АН Азерб.ССР (серия литературы, языка и искусства), 1973, № 2, с. 36-53
  19. ↑ О.А.Эфендиев. Азербайджанское государство Сефевидов в Х ХВИ веке. Баку,1981, с. 39-41
  20. ↑ В.В.Бартольд. Иран: исторический обзор. Ташкент, 1926, с. 45;
  21. ↑ В.В.Бартольд. Сочинения, т. ИИ, ч. И. Москва, 1963, с. 748, 780;
  22. ↑ И.П.Петрушевский. Государства Азербайджана в ХВ веке // ССИА, вып. И, Баку, 1949, с. 205;
  23. ↑ О.К.Wалш. Тҳе Ҳисториограпҳй оф Оттоман-Сафавид Релатионс ин 16-тҳ анд 17-тҳ Cентуриэс // Ҳисторианс оф тҳе Миддле Эаст. Охфорд Üниверситй Пресс, 1962, п. 204;
  24. ↑ Р.Нур. Тüрк Тариҳи, В c., İстанбул, 1923, с. 114;
  25. ↑ İ.Ҳ.Узунçарşıлı. Османл Тариҳи. ИИ c. Анкара, 1988, с. 225;
  26. ↑ Н.Мусалı. И Şаҳ İсмайıлıн ҳакимиййəти. Бакı, 2011, с. 87-88;
  27. ↑ Т.Ҳ.Нəcəфли. Сəфəви-Османлı мüнасибəтлəри, Бакı, Турхан, 2015, с.15-34
  28. ↑ Аббаслı М., Сафевилерин Кöкенине Даир, Беллетен ХЛ, Анкара 1976, с. 313
  29. ↑ Бартольд В. В., Сочинения, т. ИИ, ч. 1, М., 1963, стр. 748
  30. ↑ Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в ХВИ-начале ХИХ вв., Ленинград, 1949, с. 36;
  31. ↑ И. П. Петрушевский. Государства Азербайджана в ХВ в., стр 205;
  32. ↑ В.В.Пигулевская, А. Ю. Якубовский, И. П. Петрушевский, Л. В. Строева и А. М. Беленицкий. История Ирана с древнейших времен до конца 18 века. Л., 1958, стр. 252
  33. ↑ Л. Массигнон, Тарика, ЭЖ, вол. ИВ.
  34. ↑ Қулиева Наҳидə, с. 3.
  35. ↑ Əлияр Сəфəрли & & Хəлил Юсифли, с. 5.
  36. ↑ Şəмси İсгəндəроğлу 1972, с. 145.
  37. ↑ Оқтай Əфəндиев, с. 42.
  38. ↑ Садиқ Наğıев, с. 14.
  39. ↑ В. Минорски, с. 114.
  40. ↑ Cəфəр İбраҳимов, с. 5.
  41. ↑ Оқтай Əфəндиев, с. 43.
  42. ↑ Садиқ Наğıев, с. 15.
  43. ↑ Оқтай Əфəндиев 2007, с. 45.
  44. ↑ 44,0 44,1 Садиқ Наğıев 1997, с. 15.
  45. ↑ 45,0 45,1 45,2 Оқтай Əфəндиев 2007, с. 46.
  46. ↑ Оқтай Əфəндиев 2007, с. 47.
  47. ↑ Ҳəсəн бəй Румлу, сс. 32–41.
  48. ↑ 48,0 48,1 Şəмси İсгəндəроğлу 1972, с. 146.
  49. ↑ 49,0 49,1 Оқтай Əфəндиев 2007, с. 48.
  50. ↑ İван Петруşэвски 1949, с. 230.
  51. ↑ Ҳəсəн бəй Румлу, с. 42.
  52. ↑ Ҳəсəн бəй Румлу, с. 47.
  53. ↑ Азəрбайcан Совет Энсиклопедиясı 1983, с. 127.
  54. ↑ 54,0 54,1 Сара Аşурбəйли 2006, с. 71.
  55. ↑ Оқтай Əфəндиев 2007, с. 49.
  56. ↑ Сара Аşурбəйли. Şирванşаҳлар довлəти. Бакı, „Аврасия пресс“, 2006
  57. ↑ Сара Аşурбəйли. Şирванşаҳлар довлəти. Бакı, „Аврасия прессж“, 2006, сəҳ. 330
  58. ↑ Петрушевский И.П., Азербайджан в ХВИ – ХВИИ вв., Сб. статей по истории Азербайджана, вып. 1, Баку, 1949. с.228
  59. ↑ Новичев А.Д., История Турции, том И, Эпоха феодализма (ХИ-ХВИИИ века), Ленинград, 1963. с.105-107
  60. ↑ Фарук Сüмер, ХВ асıрдан итибарен Анадолудан İрана вукубулан гöçлер, Тüрк Юрду, сайı 1, Анкара, 1954.
  61. ↑ Саворй М. Рогер, „А Cуриосе Эписоде оф Сафавид Ҳисторй“, Эдинбургҳ Университй Пресс, 1971. В сборнике: Студиэс он тҳе ҳисторй оф Сафавид Иран, Лондон 1987.
  62. ↑ Фарах Гусейн. Османо-сефевидская война 1578–1590 гг. Баку, „Нурлан“, 2005, стр. 25
  63. ↑ Явуз Султан Селим. Османлı Араşтıрмаларı Вакфı "İбн-и Кемал гиби аллâмелерден бу фитненин деф’и иçин фетвâ алан Явуз", 18-январ 2012-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 12-сентабр 2020-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  64. ↑ Şэҳабеддин Текиндаğ, „Ени Кайнак ве Весîкаларıн Иşığı Алтıнда Явуз Султан Селим’ин İран Сефери“, İстанбул Üниверситеси Ээдбият Факüлтеси Тариҳ Дергиси, Сайı 22, с. 17, 1968
  65. ↑ Гüлаğ Öз. İСЛАМİЙЙƏТ Тüрклер ве Алевилик. с. 188, 1999, Анкара, ИСБН 9757059021 "Османлı Падиşаҳıна герекир ки бунларıн (Кıзıлбаşларıн) илери геленлерини öлдüрüп малларıнı ве кадıнларıнı даҳи ве çоcукларıнı İслâм газилерине таксим эде"
  66. ↑ Н.Мусалı. И Şаҳ İсмайıлıн Ҳакимиййəти (“Тарих-и Алəмара-йи Şаҳ İсмайıл” əсəри əсасıнда), Бакı-2011, с. 244;
  67. ↑ Б.Дедеев. Çалдıран Саваşıна кадар Османлı-Сафеви илиşкилерине кıса бир бакış // Улусларарасı Сосял Араşтıрмалар Дергиси, сайı 2/6, 2009, с.131-132
  68. ↑ М.Сарай. Тüрк-İран Сияси мüнасебетлеринде Şиилиğ’ин ролüş Анкара, 1990, с. 19
  69. ↑ Ş.Ф.Фəрзəлибəйли. Азəрбайcан вə Османлı империясı (ХВ-ХВИ əсрлəр), Бакı-1995, с. 100-101;
  70. ↑ Н.Мусалı. И Şаҳ İсмайıлıн Ҳакимиййəти (“Тарих-и Алəмара-йи Şаҳ İсмайıл” əсəри əсасıнда), Бакı-2011, с. 247
  71. ↑ А.Аллоуче. Османлı-Сафеви илиşкилери (кöкенлери ве гелиşими). Çэвирен: А. Эмин Даğ. İстанбул, Анка, 2001, с. 131-132;
  72. ↑ Р.М.Саворй. İран ундер тҳе Сафавидс, Cамбридге Университй Пресс. 1980, п. 41.
  73. ↑ Şəки əҳалиси Бöйüк Қафқаз Сıра даğларıнı „Şаҳ даğ“ адландıрıр. Бах: Рəşид бəй Əфəндиев. Нуха қəзасıнда олан асарü-əтиқəлəр ҳаққıнда, Бакı-1925[сайт ишламайди]
  74. ↑ „Намиқ Мусалı. "Cаҳангüşа-йи хақан-и саҳибқиран" əсəриндə Şəки тарихинə даир мəлуматлар“. 2015-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-сентябр.
  75. ↑ О.Ə.Əфəндиев. Азəрбайcан Сəфəвилəр дöвлəти. Бакı, 2007, с. 54.
  76. ↑ 76,0 76,1 Т.Ҳ.Нəcəфли. Бüтöв Азəрбайcанıн қуруcусу: гöркəмли дöвлəт хадими Şаҳ İсмайıл Сəфəви. /Тарихи вə милли-мəнəви дəйəрлəр контексиндə Азəрбайcан милли кимлийи. Бакı, Элм вə Тəҳсил, 2014, с. 84.
  77. ↑ Мüнşи İ. Тарих-и алəмара-йи Аббаси. Фарсcадан тəрcüмəнин, öн сöзüн, şəрҳлəрин вə гöстəриcилəрин мüəллифлəри АМЕА-нıн мüхбир üзвü, т.э.д, проф. Оқтай Əфəндиев, т.э.н Намиқ Мусалı. Бакı, 2009, с. 83;
  78. ↑ Т.Ҳ.Нəcəфли. Бüтöв Азəрбайcанıн қуруcусу: гöркəмли дöвлəт хадими Şаҳ İсмайıл Сəфəви, с. 86.
  79. ↑ 79,0 79,1 Т.Ҳ.Нəcəфли. Бüтöв Азəрбайcанıн қуруcусу: гöркəмли дöвлəт хадими Şаҳ İсмайıл Сəфəви, с. 87.
  80. ↑ Т.Ҳ.Нəcəфли. Бüтöв Азəрбайcанıн қуруcусу: гöркəмли дöвлəт хадими Şаҳ İсмайıл Сəфəви, с. 89.
  81. ↑ Şаҳ İсмайıл Хəтаинин хəтт нüмунəлəри аşкарланıб
  82. ↑ „Паşа Кəримов Анкара Милли Китабханасıндан И Şаҳ İсмайıл Хəтаинин вə онун оğлу И Şаҳ Тəҳмасибин ана дилиндə яздıқларı şэирлəри аşкар этмиşдир“. 2023-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-сентябр.
  83. ↑ Паşа Кəримов:Şаҳ İсмайıл Хəтаинин хəтт нüмунəлəри аşкарланıб
  84. ↑ Паşа Кəримовун əлдə этдийи əҳəмиййəтли əлязманıн сурəти Азəрбайcан вə İталия президентинин иşтирак этдийи “Əбəдиййəт хəзинəси” адлı сəргидə тəқдим эдилиб
  85. ↑ "Азəрбайcан Республикасıнıн орден вə медалларıнıн тəсис эдилмəси ҳаққıнда" Азəрбайcан Республикасıнıн 10-ноябр 1992-cи ил тарихли, 370 нöмрəли Қануну. э-қанун.аз (Wайбаcк Мачине сайтида 30-март 2012-йил санасида архивланган) (Озарбайжонча)
  86. ↑ АзəрТАc. „Ҳейдəр Əлиев Мəркəзиндə Şаҳ İсмайıл Хəтаийə ҳəср эдилмиş сəрги аçıлıб“ (аз). Ёутубе.cом (2018-йил 19-июл). Қаралди: 19-июл 2018-йил.
  87. ↑ “Şаҳ İсмайıл Хəтаи” танкери тəмир олунуб[сайт ишламайди] 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Shoh_Ismoil_Safaviy" dan olindi