Ziyosfera

Shoh Jalol

Шоҳ Жалол Мужаррад Кунёий (شيخ جلال مجرد كنيائي)[1], омма орасида Шоҳ Жалол (бенгалча: শাহ জালাল, ИПА: [ˈʃаˑ ˈдʒалал]) номи билан машҳур бўлиб, Бенгал тарихидаги улуғ сўфий авлиё, фатҳчи ва тарихий шахс эди. Унинг номи кўпинча Силҳетнинг мусулмонлар томонидан забт этилиши ва бу минтақага Исломнинг тарқалиши билан боғланади. Бу эса Яқин Шарқ, Марказий Осиё ва Жанубий Осиё ўртасидаги узоқ тарихий алоқалар занжирининг бир қисмидир[2]. Унинг номи билан аталган турли мажмуалар ва диний масканлар мавжуд бўлиб, улар орасида Бангладешдаги энг йирик аэропорт – Ҳазрати Шоҳжалол халқаро аэропорти, Шоҳжалол фан ва технологиялар университети (СУСТ) ва Буюк Британиядаги кўплаб масжидлар бор.

Шайх ал-Машойих Махдум

Жалол Мужаррад Кунёи
শাহ জালাল

Силҳетдаги Шоҳ Жалол даргоҳида Шоҳ Жалолнинг қабри
Шахсий маълумотлар
Таваллуди 25-май 1271-йил
Вафоти 15-март 1346-йил(1346-03-15)
(74 ёшда)
Силҳет (ҳозирги Бангладеш ҳудуди)
Шоҳ Жалол даргоҳи
Дини Ислом
Ота-онаси
  • Саййид Маҳмуд ибн Муҳаммад ибн Иброҳим (отаси)
  • Саййида Ҳасинаҳ Фотима (онаси)
Мазҳаб Сунний
Юриспруденсия Ҳанафий
Бошқа номлари Шоҳ Жалол
Қариндошлар Жалолиддин Сурх-Пош Бухорий (онаси томондан бобоси)

Туғилган жойи ва келиб чиқиши

Шоҳ Жалол масжиди

Жалол 1271-йил 25-майда туғилгани айтилади. Турли ривоятлар ва тарихий ҳужжатлар унинг туғилган жойи борасида бир-биридан фарқ қилади ва авлиё ҳаёти билан унинг келиб чиқишини аниқлашга уринган адабиётлар оралиғида икки асрлик тафовут мавжуд. Маҳаллий қўшиқлар ва муридлари ҳанузгача уни Шоҳ Жалол Яманий деб атаб, уни Катта Яман билан, аниқроғи Ҳазрамавт вилояти билан боғлашади. Султон Алауддин Ҳусайн Шоҳ ҳукмронлиги даврига оид, тахминан 1505-йилдаги бир ёзувда Шоҳ Жалолга Кунёий қўшимчаси билан мурожаат қилинган[3]. Аср охирига келиб, 1571-йилда, Шайх Али Шер Банголий томонидан ёзилган Шарҳ Нузҳат ал-Арвоҳ („Руҳлар сайри шарҳи“)да Шоҳ Жалолнинг таржимаи ҳоли келтирилган. Муаллиф Шоҳ Жалолнинг катта сафдошларидан бири – Нур ал-Ҳудонинг авлоди бўлган ва унинг маълумотларидан устозлари Муҳаммад Ғовс ҳам 1613-йилги Гулзор-и Аброр асарида фойдаланган. Ушбу маълумотларга кўра, Шоҳ Жалол Туркистонда туғилган ва у ерда Аҳмад Яссавийнинг маънавий шогирди бўлган[4]. Муҳаммад Носириддин Ҳайдар 1859-йилда Суҳайл-и Яман Тарих-и Жалолий номли тўлиқ таржимаи ҳол ёзиб, унда уни яманий деб таърифлаган. Гарчи бу асар Жалол вафотидан 5 аср ўтиб ёзилган бўлса-да, Ҳайдар икки ҳозирда йўқолган қўлёзмага таянган: 1711-йилдаги Муҳиуддин Ходимнинг Рисоласи ва 1721-йилдаги Равза ас-Салотин[5].

Бир қанча олимлар Ҳусайншоҳийлар давридаги ўша ёзувдаги қўшимча замонавий Туркиядаги (ўшанда Рум султонлиги таркибида бўлган) Қуниё (Коня) шаҳрига ишора қилади, деб ҳисоблайди ва Жалол кейинчалик Яманга кўчиб ўтган бўлиши мумкинлигини айтади. Бошқалар эса бу нисба Яман Ҳазрамавтидаги Канина қишлоғига боғлиқ, деб билишади[6], яна бошқалар уни Шарқий Африкадаги Кения билан ҳам боғлашади[7][8].

Ёшлиги ва таълими

Онаси Саййида Ҳасина Фотима, отаси Саййид Маҳмуд ибн Муҳаммад ибн Иброҳимлар ўз насабларини Маккадаги Қурайш қабиласига боғлашади[9]. Онаси Жалолиддин Сурх-Пош Бухорийнинг қизи эди[10]. Жалолнинг отаси имом бўлиб, сўфий мутасаввиф Румийнинг замондоши бўлган ва ўғли туғилгандан беш йил ўтиб вафот этган. Жалол Маккада тоғаси Саййид Аҳмад Кабир Суҳравардий томонидан тарбияланган ва таълим олган[8]. У илмда юксак даражага эришиб, ҳофиз бўлган ва фиқҳни пухта ўзлаштирган. У махдум, суннат таълимотчиси даражасига етган ва якка ҳолда ибодат қилиш, узлатда, зоҳидликда яшагани учун исмига ал-Мужаррад қўшимчаси қўшилган. Ривоят қилинишича, у 30 йил давом этган таълим, амал ва мулозама (муроқаба)дан сўнг маънавий камолотга эришган[11].

Жанубий Осиёга сафар

Жалолнинг тоғаси Саййид Аҳмад Кабир унга бир ҳовуч тупроқ бериб, Ҳиндистон яриморолига сафар қилишни буюради. Унга Ҳиндистонда айнан ўша тупроқнинг ҳиди ва ранги билан мос келадиган жойни топиб, ўша ерда истиқомат қилиб, даъват билан шуғулланишни васият қилади[6]. Шоҳ Жалол Маккадан шарққа йўл олади ва сафар давомида кўплаб улуғ олимлар ҳамда сўфий мутасаввифлар билан учрашади[6]. Яманлик Шайх Али шаҳзодалиги мартабасидан воз кечиб, Жалолнинг сафарига қўшилади. Арабистон яриморолидан кўплаб одамлар, жумладан жияни Шоҳ Порон ҳам Жалолга қўшилади. Жалол Шайх Чашни Пир билан ҳам йўлиққан бўлиб, у педолог (тупроқшунос) сифатида Шоҳ Жалол борадиган жойларнинг тупроғини текшириб, Саййид Аҳмад Кабир берган тупроқ билан мос келадиган жойни излаган. Жалол Бағдод орқали ўтади ва у ерда 1258-йилги сўнгги аббосий халифаси ал-Мустаъсимнинг ўлдирилиши даврида бўлган[12]. Мўғуллар томонидан Бағдод босиб олиниши натижасида улар шарққа қараб сафарни давом эттиришга мажбур бўладилар.

Жалол Панжобдаги Уч шаҳрига етиб келади ва у ерда ўзи ва кўплаб сафдошлари Суҳравардийя сўфий тариқатига кирадилар[13]. Сафар давомида Жалолга яна кўплаб шогирдлар қўшилади. У Деҳлидан ўтиб, у ерда сўфий авлиё Низомиддин Авлиё меҳмони бўлади. Низомуддин унга кейинчалик Жалолий кабутарлар (Жалали кобутор) деб аталган камёб иккита жуфт кабутар туҳфа қилади. Ривоятларга кўра, бу кабутарлар насли ҳанузгача Жалолнинг даргоҳи атрофида учиб юради[8].

Силҳетнинг забт этилиши

Силҳетдаги Ҳазрати Шоҳ Жалол мақбараси

1303-йилда Лахнавтий ҳукмдори Султон Шамсуддин Фируз Шоҳ Силҳет вилоятидаги қўшни Гавр подшолигига қарши жанг олиб борар эди. Ўша пайтда бу ҳудуд ҳинд подшоҳи Гавр Говинда ҳукмронлиги остида бўлган. Можаро Ғози Бурҳонуддин исмли силҳетлик мусулмон ўғлининг ақиқаси (туғилганлик маросими) учун мол сўйгани ортидан бошланди[14]. Говинда буни муқаддасликни таҳқирлаш деб билиб, ғазабга келади, чақалоқни ўлдиртиради ва Бурҳонуддиннинг ўнг қўлини кестиради[15].

Бу хабар Султон Фируз Шоҳга етгач, у жияни Сикандар Хон қўмондонлигида, кейинроқ эса ўзининг сипоҳсолори (бош қўмондони) Саййид Носируддин бошчилигида қўшин юборади[16][15]. Гаврга қарши кетма-кет уч марта юриш қилинади, аммо бегона релефга ўргатилмаган бенгал қўшинларининг тажрибасизлиги ва Говинданинг устун ҳарбий стратегияси сабабли барчаси муваффақияциз тугайди.

Тўртинчи юриш Шоҳ Жалол ва унинг сафдошлари (ўша пайтда уларнинг сони 360 нафар эди) ёрдамида амалга оширилади[17]. Фируз Шоҳ Жалолни айнан Гавр Говиндага қарши илк мағлубиятлардан сўнг ёрдамга чақирган бўлиши мумкин. Ёки Жалол аллақачон Силҳетда бўлиб, Султондан мустақил равишда ҳинд подшоҳига қарши жанг олиб борган ва кейинчалик Султон томонидан ҳамкорликка даъват этилган, деган қарашлар ҳам мавжуд[17][18]. Йиғма мусулмон қўшинлари якунда Гаврга қарши ғалаба қозонади. Говинда чекинишга мажбур бўлади ва Силҳет мусулмонлар назорати остига ўтади. Ривоятларга кўра, айни пайтда Шоҳ Чашни Пир Силҳет тупроғини Жалолга тоғаси берган тупроқ билан солиштириб кўради ва уларнинг айнан бир хил эканини аниқлайди. Ҳар ҳолда, жангдан сўнг Жалол ва унинг сафдошлари Силҳетга жойлашади[14][17].

1303-йилга оид бир форс ёзуви ҳозирда Жалолнинг даргоҳидан топилган. Унда Фируз Шоҳ ҳукмронлиги даврида авлиё ёрдами ила Сикандарнинг Арсаҳ Сриҳатдаги ғалабаси тилга олинган. Бу ёзув ҳозирда Бангладеш Миллий музейида сақланади[1].

Фаолияти

Ҳазрати Шоҳжалол мажарининг чиқиш дарвозаси

Ҳаётининг кейинги йилларини Жалол бутунлай исломни тарғиб қилишга бағишлади. Машҳур сайёҳ Ибн Баттута ўша пайтда Сатғонда бўлиб[19], Силҳетнинг шимоли-шарқидаги Камарупа тоғлари орқали бир ойлик йўл босиб ўтган ва у билан учрашиш учун келган[20]. Ибн Баттута Хабунг орқали Силҳетга йўл олар экан, кўп кунлар олдин йўлга чиққан Жалолнинг бир неча шогирдлари уни қарши олиш учун келганини қайд этади. 1345-йилдаги учрашуви чоғида Ибн Баттута Шоҳ Жалолни бўйчан ва ориқ, ранги оч, масжид яқинидаги ғорда яшовчи, қимматбаҳо мол-мулки фақат сут, сариёғ ва қатиқ учун боқадиган эчкидан иборат инсон сифатида тасвирлайди. У Жалолнинг сафдошлари мусофир бўлиб, куч ва жасоратлари билан танилгани, кўплаб одамлар ундан ҳидоят излаб келганини ёзади[10]. У шундай дейди:

Бу шайх буюк авлиёлардан, нодир зотлардан эди. Унинг оммага ҳам, хосларга ҳам маълум кароматлари, улкан амаллари бор эди ва у жуда кексайган одам эди. … Шу тоғларнинг аҳолиси унинг даъвати билан исломни қабул қилган эди, шу сабабли у улар орасида истиқомат қиларди[21].

Ибн Баттута ва Шоҳ Жалол учрашуви унинг араб тилидаги саёҳатномаси – Риҳла („Сафар“) асарида тасвирланган.

Бугунги кунгача ҳам Яман Ҳазрамавтида Жалолнинг номи халқ оғзаки ижодида яшаб келади[22].

Унинг вафот этган санаси борасида турли қарашлар мавжуд, аммо Ибн Баттута маълумотига кўра, у ҳижрий 746-йил Зулқаъда ойининг 20-кунида (милодий 1346-йил 15-мартда) вафот этган[23]. У Силҳетда, ҳозир Даргоҳ маҳалласи деб аталадиган маҳалладаги даргоҳида дафн этилган. Унинг зурриёти бор-йўқлиги масаласида ҳам турли фикрлар мавжуд. Жалол ўзининг энг яқин сафдоши Ҳожжи Муҳаммад Юсуфни даргоҳининг ходими (қодим, мутавалли) этиб тайинлаган ва Юсуф авлодлари – Сареқаум оиласи бу вазифани ҳануз давом эттириб келмоқда.

Ётган жойи руҳий абадий,
Аллоҳнинг суюкли авлиёси Ҳазрати Шоҳ Жалол[24].

Унинг зиёратгоҳи Силҳетда ва бутун Бангладеш бўйлаб машҳур бўлиб, ҳар куни юзлаб мусулмон зиёратчилар келиб туради. У тўрт нафар сафдоши билан ёнма-ён ётган: жануб тарафида Яман шаҳзодаси Шаҳзода Шайх Али, шарқида Ҳожжи Юсуф, ғарбида эса Ҳожжи Халил ва Ҳожжи Дарё. Силҳетдаги энг катта масжид айнан шу даргоҳда қурилган (у Бангладешдаги энг йирик масжидлардан ҳам биридир).

Шоҳ Жалол масжиди

Руҳий силсила

Шоҳ Жалолнинг руҳий силсиласи қуйидагича:

  • Имом Али ал-Ҳодий (ўнинчи шиа имоми ва Суҳравардий анъанасидаги улуғ олим)
  • Саййид Жаъфар аз-Закий
  • Саййид Али ал-Аскар ан-Назук
  • Саййид Абдуллоҳ ан-Назук
  • Саййид Аҳмад ан-Назук (Ироқнинг Самаррадан Машҳадга ҳижрат қилган)
  • Саййид Маҳмуд Бухорий (Бухорога ҳижрат қилган)
  • Саййид Муҳаммад Абу ал-Фатҳ
  • Саййид Жаъфар Амир
  • Саййид Али ал-Муъид
  • Жалолиддин Сурх-Пош Бухорий
  • Саййид Аҳмад Кабир Суҳравардий Ҳусайний Жалолий
  • Шоҳ Жалол[25].

Номидан аталган обектлар

Сафдошлари

  1. Саййид Носируддин, Шамсуддин Фируз Шоҳнинг қўшин қўмондони (Човкидекҳи, Силҳет)
  2. Ҳайдар Ғозий, Силҳетнинг иккинчи вазири (Сонаргаон)
  3. Ҳожжи Юсуф, Шоҳ Жалол билан Чоwкидигҳида қолган
  4. Ғози Бурҳонуддин, Силҳетдаги биринчи мусулмон (Тултикар/Бурҳонобод, 24-маҳалла)
  5. Шоҳ Порон, жияни (Ходимнагар, Силҳет Садар)
  6. Адам Хакий (Деораил, Бадарпур)
  7. Шоҳ Малум (Ражонпур, Фенчуганж)
  8. Шоҳ Ғабру (Габҳуртеки, Осмони Нагар)
  9. Шоҳ Сиддиқ (Панчпара, Осмони Нагар)
  10. Фотиҳ Ғозий (Фотиҳпур-Шоҳжибозор, Мадҳабпур)
  11. Пир Горачанд (Хароа, Шимолий 24 Паргана, Ғарбий Бенгал)
  12. Шоҳ Атҳар Али (Москапур, Голапғанж, Силҳет)

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Аҳмад Ҳасан Дани „Аналйсис оф тҳе Инсcриптионс“, . Асиатиc Соcиэтй Оф Пакистан Вол-ии, 1957 — 7 анд 103-бет. 
  2. ↑ Аҳмед, Шамсуддин, Инсcриптион оф Бенгал, вол. ив, Дҳака (1960), п 25
  3. ↑ Блочманн, Ҳеинрич (1873). "Геограпҳй анд Ҳисторй оф Бенгал". Жоурнал оф тҳе Асиатиc Соcиэтй оф Бенгал (Асиатиc Соcиэтй оф Бенгал) 42: 293. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=CбоИААААҚААЖ&дқ=%22%Д8%А7%Д9%84%Д8%А3%Д9%85%Д8%Б1+%Д9%84%Д9%87%Д8%Б0%Д9%87+%Д8%А7%Д9%84%Д8%Б9%Д9%85%Д8%А7%Д8%Б1%Д8%А9+%Д8%А7%Д9%84%Д8%А8%Д9%82%Д8%Б9%Д8%А9%22&пг=РА1-ПА293. 
  4. ↑ Эатон, Ричард М.. Тҳе Рисе оф Ислам анд тҳе Бенгал Фронтиэр, 1204–1760. Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 1993 (2016-йил 21-июнда асл нусхадан архивланган). 
  5. ↑ Абдул Карим „Суфис анд тҳеир инфлуэнcе“, . Соcиал Ҳисторй оф тҳе Муслимс ин Бенгал (Доwн то А.Д. 1538). Асиатиc Соcиэтй оф Пакистан, 1959 — 100-бет. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Карим, Абдул „Шаҳ Жалал (Р)“, . Банглапедиа: Натионал Энcйcлопедиа оф Бангладеш, Сеcонд, Асиатиc Соcиэтй оф Бангладеш, 2012. 
  7. ↑ Ҳаниф, Н. Биограпҳиcал Энcйcлопаэдиа оф Суфис: Соутҳ Асиа, 2000 — 170-171-бет. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Муҳаммад Можлум Кҳан „Шаҳ Жалал“, . Тҳе Муслим Ҳеритаге оф Бенгал: Тҳе Ливес, Тҳоугҳц анд Ачиэвеменц оф Греат Муслим Счоларс, Wритерс анд Реформерс оф Бангладеш анд Wест Бенгал. Кубе Публишинг, 21 Оcтобер 2013 — 23-бет. 
  9. ↑ Раҳман, М. Ф., Ҳазрат Шаҳ Жалал анд 360 Аwлия, Дешкаал Публиcатионс, Сйлҳет, 1992, п.12-13
  10. ↑ 10,0 10,1 Ислам ин Соутҳ Асиа ин праcтиcе Бй – Барбара Далй Метcалф, Публишед – Принcетон университй пресс Ук 2009, Паге 383 – 385.
  11. ↑ Ислам ин Соутҳ Асиа ин праcтиcе соурcе оф суҳел-э-ямани Бй Барбара Далй Метcалф, Публишед бй – Принcетон университи пресс, 2009. Паге 385 [1]
  12. ↑ Ибн Баттутаҳ. Тҳе Реҳла оф Ибн Баттута. „Ҳе ҳад сеэн Cалипҳ ал-Муста’сим Биллаҳ ал-Аббаси ат Багҳдад, анд тҳат ҳе wас тҳере ат тҳе тиме оф ҳис мурдер.“ 
  13. ↑ Ҳаниф, Н., эд (2000). "Жалал, Шаикҳ (д.1357 А.Д.)". Биограпҳиcал Энcйcлопаэдиа оф Суфис: Соутҳ Асиа. Неw Делҳи: Саруп & Сонс. 165–167 б. ИСБН 81-7625-087-2. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=О3ГХОқПа67МC&пг=ПГ165. 
  14. ↑ 14,0 14,1 Ҳуссаин, М Саҳул „Бурҳануддин (Р)“, . Банглапедиа: Натионал Энcйcлопедиа оф Бангладеш, Сеcонд, Асиатиc Соcиэтй оф Бангладеш, 2014. 
  15. ↑ 15,0 15,1 Ҳаниф, Н., эд (2002). "Суҳарwардй Емани Сйлҳети, Шаикҳул Машаикҳ Ҳазрат Макҳдум Гҳази Шаикҳ Жалалуддин Мужжарад (1271-?)". Биограпҳиcал Энcйcлопаэдиа оф Суфис: Cентрал Асиа анд Миддле Эаст. 2. Неw Делҳи: Саруп & Сонс. п. 459. ИСБН 81-7625-266-2. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=Й7ЖИнпҚЛ0х8C&пг=ПГ459. 
  16. ↑ Бангладеш Буреау оф Статистиcс, Статистиcс Дивисион, Министрй оф Планнинг, Говернмент оф тҳе Пеоплеъс Републиc оф Бангладеш, „Популатион Cенсус оф Бангладеш, 1974: Дистриcт cенсус репорт“ (1979), п. 15
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Ҳаниф (2002, с. 460)
  18. ↑ Wисе, Ж (1873). "Ноте он Шáҳ Жалáл, тҳе патрон саинт оф Силҳаț". Жоурнал оф тҳе Асиатиc Соcиэтй оф Бенгал 42: 279. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/ин.эрнет.дли.2015.30946/паге/н199. 
  19. ↑ Ҳазрат Шаҳ Жалал О Сйлҳет эр Итиҳас бй Сед Мужтаба Али, ре-публишед бй Уца Пракашан, Дҳака, 1988, п.60
  20. ↑ Риҳла 9, 1344
  21. ↑ Эатон, Ричард М.. Тҳе Рисе оф Ислам анд тҳе Бенгал Фронтиэр, 1204-1760 (эн). Университй оф Cалифорниа Пресс, 1993 — 76-бет. ИСБН 978-0-520-20507-9. 
  22. ↑ Тҳе рисе оф Ислам анд тҳе Бенгал фронтиэр, 1204–1760, Бй Ричард Махwелл Эатон, Публишед бй – университй оф cалифорниа пресс, паге 76
  23. ↑ Раҳман, М. Ф., Ҳазрат Шаҳ Жалал анд 360 Аwлия, п.13, Дешкаал Публиcатионс, Сйлҳет, 1992
  24. ↑ Зиаул Ҳақуэ, Мд., Ҳазрат Шаҳ Жалал (Р.А): Ан Эпиc, п.114, Чоитонно Публиcатион, Сйлҳет, 2015
  25. ↑ Ислам ин Соутҳ Асиа ин праcтиcе, Бй Барбара Далй Метcалф, Публишед бй Принcетон университи пресс.. 

Адабиётлар

Викиомборда „Шоҳ Жалол“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.
  • Шарҳ Нузҳат ал-Арвоҳ – Али Шер Банголий (1571)
  • Гулзор-и Аброр – Муҳаммад Гавс Шатторий (1613)
  • Суҳайл-и Яман – Носируддин Ҳайдар (1860)
    • Рисолат – Муҳиюддин Ходим (1711)
    • Равзат ус-Салотин (1721)
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Shoh_Jalol" dan olindi