Shohimardonsoy

Шоҳимардонсой
Тавсиф
Узунлиги	112 км
Ҳавзаси	1300 км²
Сув сарфи	10,1 м³/секунд м³/с
Давлат

Шоҳимардонсой (Арчабоши, Оқсув, Марғилонсой)^[1] — Фарғона вилоятидаги дарё. Олай тизмаси ва Туркистон тизмаларининг шимолий ён бағридан бошланадиган Оқсув ва Кўксув сойларининг қўшилишидан (Шоҳимардон қишлоғи яқинида) ҳосил бўлган дарё. Водил қишлоғидан Фарғона шаҳригача Марғилонсой, ундан қуйироқда Шоҳимардонсой номи билан аталади. Дарёнинг узунлиги 112 км, ҳавзасининг майдони 1300 км². Дарё қисман Қирғизистон ҳудудидан ҳам оқиб ўтади ва бир неча тармоққа бўлинади. Дарёга умумий узунлиги 86 км бўлган 32 та майда сой жилғалари қўшилади. Қор ва ёмғир сувларидан тўйинади. Ўртача кўп йиллик сув сарфи 10,1 м³/секунд, сел келганда 64 м³/секунд, ўртача йиллик оқим миқдори 319 млн. м³. Ўртача йиллик сув сарфи 10,5 м³/секунддан (ёғингарчилик кўп бўлган йилда) 7,86 м³/секундгача (ёғингарчилик кам бўлган мавсумда) ўзгаради. Суви экин майдонларини суғоришга сарфланади. Сой водийсида Шоҳимардон, Оққия, Қумбулоқ, Лангар ва бошқа қишлоқлар жойлашган. Шоҳимардон қишлог'ида бир неча кичик ГЕСлар ҳам қурилган^[2].

Бу атаманинг бошқа маънолари ҳам мавжуд. Қаранг: Шоҳимардон (маънолари).

Тўйиниши

Шарқдан Марғилонсой (Шоҳимардоннинг давоми), Янгиариқ, Ловон каналлари орқали Исфайрамсой сувлари, ғарбдан Сўх-Шоҳимардон канали бўйлаб Сўх дарёси сувлари билан тўйинади. Ҳавзасининг майдони 1300 км². Ўз навбатида Марғилонсой сувлари Катта Фарғона каналини (Олтиариқ бўйлаб), Жанубий Фарғона каналини (Марғилонсойдан оқиб ўтган қисмидан) тўйдиради. Фарғона вилояти ҳудудидаги Марғилонсой дарё сувлари Сўх ирригация тизими, Катта Фарғона канали тизими ва Жанубий Фарғона канали сувлари билан аралашиб кетганлиги боис табиий равишда унинг сифатига ҳам таъсир қилади^[3]^[4].

Шохимардон дарёсининг сувлари Қирғизистон ҳудудидан оқиб ўтганидан сўнг, Вуадил ГЕСи, Водил микро ГЕСи^[5] ва Марғилонсойдаги 6-сонли ГЕСда қишлоқ хўжалик экинларини суғориш ва бошқа эҳтиёжлар учун тўлиқ тортиб олинади. „6-гидросхема“дан кейин вегетация даврида Марғилонсойдан сув деярли оқиб ўтмайди. Бу шароитда қишлоқ хўжалиги ерлари, шунингдек, суғоришга алоҳида эҳтиёж бўлмаган ерлар сув тошқини ва вегетация бўлмаган даврдаги оқизишлар туфайли^[3] ер ости сувларининг чиқиб кетиши, каналлардан тўлдирилиши, кичик коллектор-дренаж тизимларидан чиқинди сувлар ва суғориладиган ерлардан оқизилиши ҳисобига озиқлантирилган.

Чекшура гидроэлектр мажмуасидан 1,5 км юқорида жойлашган Марғилонсой Янгиариқ канали сувлари билан қўшилиб кетади. Фарғона шаҳридан чиқишда Хожамағиз аҳоли пунктидан оқиб ўтади ва Сурхтепада Жанубий Фарғона канали билан қўшилади. Кейинчалик, Горчаков ГЕСида (Марғилон шаҳри) канал Жанубий Фарғона канали ва Марғилон ёриқларига бўлинади^[3]. Сўнгра Марғилон шаҳридан чиқиш йўлида Эшонгузар гидроэлектр мажмуасида дарё сувлари Намуна, Ғишмон ва Лангар каналларига бурилади. Марғилонсойнинг қуйи оқимда яъни катта Фарғона канали сувлари чорраҳасидан (дарё сифон бўйлаб Буюк Фарғона канали остидан ўтади) қуйида жойлашган қишлоқ хўжалиги майдонларини сув билан таъминлайди.

Дўрман қишлоғида Катта Фарғона каналининг Марғилонсойдан оқиб ўтган қисмидан сўнг дарё К-2-4 коллектори деб аталади ва П-2 коллектори билан боғланиб, Аччикўл коллекторини ҳосил қилади^[3].

Катта Фарғона канали, Жанубий Фарғона канали, Буюк Андижон канали каби йирик каналларнинг қурилиши ҳамда уларда амалга оширилган гидротехникавий тадбирлар Фарғона вилоятининг бутун ирригация тизимини ягона тизимга бирлаштиришга ёрдам беради. Йил ва фасллардаги ёғингарчилик ва сув миқдорига қараб, Шохимардон — Марғилонсой, Исфайрамсой-Бешалишсой, Катта канал, Жанубий Фарғона канали ва Буюк Андижон канали бир-бирини озиқлантиради ва суғориладиган ерлар айнан ана шу каналлардан озиқлантирилади^[3].

Ҳайвонот дунёси

Немачеилидаэ оиласига мансуб Фарғона ялангбалиғи Шохимардон дарёсида учровчи эндемик турдир.

Манбалар

↑ „СҲОҲИМАРДОНСОЙ“.^{[сайт ишламайди]}
↑ „СҲОҲИМАРДОНСОЙ“. 2023-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 12-июн.
↑ ^3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 Мирзаев 2006.
↑ „Шахимардан (река)“.
↑ ВОДИЛ CИТЙ „"Водил" микро ГЕСи фойдаланишга топширилди“ (О'збекча). ЁуТубе. "Фарг'она" ТРК (23-июн 2024-йил). Қаралди: 29-июн 2024-йил.

Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган.

Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин.
Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак.

[1] „СҲОҲИМАРДОНСОЙ“.^{[сайт ишламайди]}

[2] „СҲОҲИМАРДОНСОЙ“. 2023-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 12-июн.

[FOOTNOTEМирзаев2006-3] 3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 Мирзаев 2006.

[4] „Шахимардан (река)“.

[Informatsion_dastur-5] ВОДИЛ CИТЙ „"Водил" микро ГЕСи фойдаланишга топширилди“ (О'збекча). ЁуТубе. "Фарг'она" ТРК (23-июн 2024-йил). Қаралди: 29-июн 2024-йил.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]