Shohlar Vodiysi
Шоҳлар водийси (араб. وادي الملوك Вади-эл-Мулк, копт. ϫⲏⲙⲉ) — янги Қироллик даврида (милоддан аввалги ХВИ асрдан милоддан аввалги ХИ асргача тахминан 500 йил) фиравнлар ва уларнинг бир қатор юқори лавозимли амалдорлари ва қариндошлари учун қабрлар қурилган. Мисрдаги тош дараси. Шоҳлар водийси икки қисмдан иборат: Шарқий, қабрларнинг асосий массиви жойлашган ва г'арбий, қабрларнинг кичик гуруҳи жойлашган, энг каттаси Аменхотеп ИИИ мақбараси.
| Шоҳлар водийси | |
|---|---|
 | |
| Координаталари | 25°44′25″ с. ш. 32°36′08″ в. д. |
| Жойлашув | Миср |
| Қурила бошлаган | ХВИИИ сулола |
| Харита | |
18 — асрнинг охиридан бошлаб бу ҳудуд биринчи навбатда хазина қидириш, со'нгра археологик ва мисршунослик тадқиқотларининг марказига айланди ва шу кунгача унинг қабрлари жамоатчилик э'тиборини жалб қилмоқда. Ҳозирги кунда шоҳлар водийси Фиравн Тутанхамон (КВ62) қабрининг очилиши туфайли машҳур бо'лди. 1979 йилда Тҳебан некрополининг бошқа қисмлари билан биргаликда у ЙУНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси ро'йхатига киритилган.
2005 ва 2008 йилларда янги кашфиётлар билан шоҳлар водийси қабрларининг умумий сони 63 тани ташкил этади. Шоҳлар водийсида дафн этилган биринчи Фир'авн ХВИИИ сулоладан Тутмос И, иккинчиси ХХ сулоладан Рамсес ХИ.
Дафн қилиш даври
Қадимги даврларда шоҳлар водийси - "Буюк жой" деб номланган. Кейинчалик батафсил шаклда бу ном қуйидагича эди:
<ҳиэро>
Г41 Г1 Аа1 Д21 О1 О29 Й1 А50 с З4 Й1 Г7 Н35 C11 З2
</ҳиэро>Мисршунослар ушбу тошли дарани танлашнинг мумкин бо'лган сабаблари учта сабабни илгари сурмоқдалар:
У тҳебан некрополининг бошқа қисмларидан ажратилган бо'либ, уни ҳимоя қилишни осонлаштирди.
Бу ерда Нилнинг г'арбий соҳилида табиий уфқ бор эди, аҳет — қуёш ботадиган жой.
Бундан ташқари, Водий бугунги кунда эл-курн номи билан машҳур бо'лган табиий пирамидага о'хшаш шакли билан улуг'вор тог'нинг тагида жойлашган.
Авлоддан-авлодга Қироллик дафн маросимлари бу эрга ботаётган қуёш ҳаракатига тақлид қилиб, Дарё водийсида жойлашган мурда ибодатхоналаридан ко'чиб о'тди. Янги Қироллик тарихи давомида фир'авнларнинг қабрлари тури бир нечта о'згаришларга дуч келди. ХВИИИ сулола қабрларида, масалан, Тутмос ИИИ (КВ34) ва Аменхотеп ИИ (КВ35) қабрларида бо'лгани каби, то'г'ри бурчак остида бурилган ё'лак бор эди. Рамсес ИИ (КВ7) ёки сети И (КВ17) каби 19-сулола шоҳларининг қабрлари то'г'ри ё'лак бо'либ, унинг о'қи бо'йлаб устунли заллар, хазиналар, миналар ва дафн хонаси о'йилган ва тошнинг қалинлигига этарлича чуқур кириб борган. ХХ сулолага тегишли учинчи тур (Рамсес ИИИ (КВ11)), аслида, аввалги даврдаги қабрлардан деярли фарқ қилмайди, аммо пул ва вақтни тежаш учун улар юмшоқ оҳактош ва шифернинг энг юқори қатламларида о'йилган.
ХВИИИ сулоланинг бошиданоқ қабрларнинг барча коридорлари ва бинолари охират Қироллигининг у ёки бу қисми билан рамзий равишда бог'ланган ва тегишли номларга эга бо'лган: "Шарқ ва Г'арб худоларининг зиёратгоҳи" (коридор), "кутиш хонаси" (канализация кони) ва "олтин уй" (дафн хонаси).
Ко'пгина Қироллик қабрлари деворларининг ҳар бир сантиметрини чиройли расмлар ва бо'ялган релефлар қоплайди. Ёрқинлиги ва нафислиги билан ҳайратга соладиган ушбу фрескалар бошқа дунёнинг ҳудудларини батафсил акс эттиради. Олтин юлдузлар билан қопланган ко'к-лапис лазули Шифт остида вафот этган шоҳ худолар ва руҳлар олдида сон-саноқсиз саҳналарда тасвирланган.
Қабрларни талон-тарож қилиш
Қадимги ва О'рта Қироллик даврида қурилган катта пирамидалар қароқчиларга қарши тура олмагани каби, шоҳлар водийси ҳам омон қолмади. Махсус хавфсизлик бо'линмалари "о'ликлар шаҳри" ва унинг хазиналарини қароқчилардан ҳимоя қилишга ҳаракат қилишди. Бироқ, амалдорлар нафақат талончиликка қарши чиқишмаган, балки о'злари ҳам ушбу жиноятларни расмий равишда ташкил этиш билан шуг'улланганликлари ҳақида далиллар мавжуд. 20-сулола охирига келиб Мисрнинг қудрати таназзулга юз тутганида, биринчи ко'милган фир'авнларнинг хазиналари чарчаган хазинани то'лдириш учун қайта ишланди.
Бир нечта ҳужжатлар — Абботнинг папируси ва Амҳерст-Леополд ИИ папируси — Рамессес ИХ ҳукмронлигининг 16-йилида Тҳебесдаги некропол қабрларини талон-тарож қилиш бо'йича расмий тергов то'г'рисидаги ма'лумотларни о'з ичига олади. Дейр-эл-Мадинанинг икки йилномачиси Фир'авнга талончилик ва порахо'рлик то'г'рисида хабар берган Шарқий Тҳебес шаҳар ҳокимига жиноят ҳақида хабар беришди.
Уч йил ичида бир нечта то'далар мунтазам равишда фир'авнларнинг дафн этилган жойларини ва оддий фуқароларнинг қабрларини талон-тарож қилдилар. Дра Абу эл-нага Қироллик некрополида махсус хизмат турли сулолаларнинг 10 та дафн маросимини текширди ва Фир'авн Сеҳемра-Шедтауи Себекемсафа (ХВИИ сулола) ва унинг рафиқаси Қиролича Нубхааснинг қабри талон-тарож қилинди. Со'роқ пайтида қароқчилар тан олишди:
"Биз молоз орқали ё'лни қаздик... ва унинг дам олиш жойида орқа томонида ётган Худони ко'рдик. Ва биз нубҳааснинг дам олиш жойини топдик, унинг рафиқаси, яқин атрофда жойлашган... биз уларнинг лаҳитларини ва тобутларини очдик ва бу Фир'авннинг қиличи билан муқаддас мумиясини ко'рдик. Унинг бо'йнида ко'плаб тумор ва олтин тақинчоқлар бор эди ва унинг устида олтин Диадем бор эди. Фир'авннинг муқаддас мумияси ҳаммаси олтин билан қопланган, тобутлари ички ва ташқи томондан олтин ва кумуш билан қопланган, барчаси ҳар хил қимматбаҳо тошлар билан безатилган. Биз Худонинг муқаддас мумиясида топилган олтинни йиг'дик... шунингдек, унинг [Малика] мумиясида топилган ҳамма нарсани то'пладик ва тобутларини ёқиб юбордик. Биз уларнинг идишларини... олтин, кумуш ва бронзадан олиб, бир-биримизга ажратдик... кейин [дарёдан] Тҳебесга о'тдик. Ва бир неча кундан кейин Тҳебес ҳукмдори г'арбда талон-тарож қилганимизни эшитди ва мени тутиб, Тҳебес мери қамоқхонасига олиб келишди. Ва кейин мен о'зимнинг улушимга эга бо'лган йигирма дебен олтинни олдим ва уларни шаҳарнинг мариналар кварталидаги котиб Хаёпага бердим. У мени қо'йиб юборди ва мен о'ртоқларим билан учрашдим ва улар менга ҳеч нарсадан афсусланмаслик учун о'лжанинг бир қисмини беришди. Шундай қилиб, мен бошқалар билан биргаликда шу кунгача танамизнинг Г'арбий қисмида жойлашган эримизнинг олижаноб ва оддий одамларининг дафн маросимларини талон-тарож қилишни давом эттирдим. Ва ко'пчилик уларни биз каби о'г'ирлашади..."
Учинчи о'тиш даври бошида Марказий ҳокимиятнинг ё'қлиги ва бетартиблик туфайли талон-тарож қилиш руҳонийларни аввалги қолдиқларни сақлаб қолиш учун Фир'авн мумиялари билан саркофагларни Аменхотеп ИИ (КВ35) ва олий руҳоний Амун Пинежем ИИ ва Несихонсо (ДБ-320) қабрларига ко'чиришга мажбур қилди.
"ДБ-320 мақбараси"
1871 йилда Абд-эр-Расул оиласининг икки укаси Нил дарёсининг г'арбий қирг'ог'ида, Тҳебес қаршисида, Дейр ал-баҳридаги тик тош қиялик этагида девор билан о'ралган киришни топдилар. Улар кириш жойини очиб, қазишни бошладилар. 13 метр чуқурликда тошга чуқур кириб борадиган 70 метрли ё'лак бор эди. Ё'лак бо'йлаб мумиялар ётадиган о'нлаб қутилар, шунингдек, ко'плаб дафн буюмлари то'планган.
Биродарлар Расул яширин дафн таркибини сотишни бошладилар. Гастон Масперо бошчилигидаги Миср антикварлари хизмати нима бо'лаётганини тушунишидан олдин бу бир неча йил давом этди. Масперонинг ёрдамчиси Эмил Бругш 1881 йил 6-июлда махфий қабрга тушган биринчи эвропалик эди. У ко'рган нарса унинг барча кутганидан ошиб кетди:
"...Ва энди биз ё'лакнинг бурилишига этиб боргунимизча, сопол идишлар, металл ва алебастр идишлари, чойшаблар ва турли хил майда-чуйда нарсаларни олиб кетаётган эдик; саркофаги шунчалик ҳайратда эдики, мен шунчаки ҳайратда қолдим.
Туйг'улар билан йиг'илгандан со'нг, мен уларни маш'ала нури остида иложи борича синчковлик билан о'рганиб чиқдим ва шу заҳотиёқ уларда шоҳона одамлар ётганини ко'рдим... шеригимдан олдинда, мен (дафн қилиш) хонасига этиб бордим: саркофаглар бу ерда деворларга суяниб, эрга ётишди; улар орасида ко'плаб тобутлар бор эди мутлақо ақл бовар қилмайдиган о'лчам ва вазн. Уларнинг олтин қопламаси ва жилоланган юзалари менинг ҳаяжонланган юзимни шунчалик аниқ акс эттирдики, мен о'з ота-боболаримнинг юзларига қарагандек бо'лдим:
Бу туш ёки ҳақиқат эканлигига ишончим комил эмас эди. Саркофаглардан бирига қараб, қопқог'ида Рамсес ИИ нинг отаси сети И номини о'қидим. Ундан бир неча қадам нарида, қо'ллари ко'крагига о'ралган ҳолда, Рамсес ИИ нинг о'зи камтар саркофагда дам олди.
Галереяга қанчалик чуқур кириб борсам, шунча ко'п хазиналарни учратдим. Бу ерда Аменхотеп И, у ерда-Ахмес И, Тутмос исмли учта Фир'авн, Қиролича Ахмес Нефертари-шоҳлар, маликалар, шаҳзодалар ва маликаларнинг яхши сақланиб қолган мумиялари бо'лган жами 37 та лаҳит...
Икки соатлик иш давомида саркофаги ва Фир'авн мумиялари зиндондаги тор ё'лдан олиб ташланди. Уларнинг барчаси Қоҳира музейида этказиб берилади ва сақланади.
Бизнинг кунларимиз
2006 йил бошида олимлар шоҳлар водийсида янги бузилмаган битта камерали қабрни топдилар (унга КВ63 рақами берилган), унда бешта мумия бо'ялган дафн маскалари билан ёг'оч антропоморфик саркофагларда жойлашган. Фир'авннинг муҳри босилган йигирмага яқин йирик сопол идишлар ҳам қазиб олинди.
Бу водийда 1922 йилдан кейин Ховард Картер Тутанхамон қабрини очганидан кейин топилган биринчи дафн маросими. Мемфис университети (тн) археологлари топилмани ХВИИИ сулола даврига (милоддан аввалги 1539-1292) бог'лашган.
Профессор Отто Шаден бошчилигидаги экспедиция 1990 йил о'рталаридан бошлаб КВ10 лойиҳаси устида иш олиб борди — ХИХ сулола давридаги кичик қабрни қазиш. 2005 йилда кв10 қабрининг кириш қисмига қарама-қарши бо'лган маданий қатламнинг пастки уфқларини о'рганиб чиқиб, улар о'ша ХИХ сулола ишчиларининг то'ртта кулбасига дуч келишди, улар остида КВ63 қабрини топдилар.
2009 йил январидан мартигача Базел университети экспедицияси шоҳлар водийсида ишлаган (иштирокчилар: Сузанна Бикел, Клаудия гамма, Жордиа Жоранд, Элина Полин-Грот ва Николас Сартори). Улар иккита безаксиз қабрни — КВ26 ва КВ30 ни о'рганишди. Мисршунослар тозалаш ва тадқиқотлар давомида қабрлар тугалланмаган бо'либ қолганлигини аниқладилар, аммо шунга қарамай, улар дафн қилинди. Дафн маросимидан ҳозирги кунгача фақат саркофаг, керамика ва одам қолдиқларининг кичик қисмлари сақланиб қолган. Иккала қабр ҳам ХВИИИ сулола даврига то'г'ри келди. Бундан ташқари, қабрларнинг биринчи талон — тарож қилиниши антик даврда-ХХИ сулола даврида содир бо'лганлиги аниқланди[2].
2017 йилда шоҳлар водийсида қадимги ДНКни таҳлил қилиш учун ХВИИИ ва ХХИИ—ХХВ сулолалар дафнларидан намуналар олинган. Олимлар мисрлик бо'лмаган (левантин ва Нубия) одамларни аниқлашга ҳаракат қилишади, чунки улар сопол идишлар ёзувлари билан тахмин қилинган.
Геологик тузилиши
Шоҳлар водийси учта асосий геологик қатламга эга:
- Оқ оҳактош (о'ртача чуқурлиги 150 м — 300 м).
- Сланец (150 дан 90 м гача).
- Гипс (90 м).
Шоҳлар водийсидаги дафн маросимлари ро'йхати
.png)
Адабиёт
- Амброс, Эва. Эгйпт: ан уп-то-дате травел гуиде wитҳ 145 cолор пҳотос анд 21 мапс (англ.). — Ҳунтер Публишинг, 2001. — ИСБН 3-88618-140-5.
- Баинес, Жоҳн; Жаромир Малик. Cултурал Атлас оф Анcиэнт Эгйпт (неопр.). — Неw Ёрк: Фаcц он филе, 2000. — ИСБН 0-8160-4036-2.
- Баиллет, Жулес. Инсcриптионс греcқуэс эт латинес дес томбеаух дес роис оу Сйрингес à Тҳèбес (фр.). — Cаиро: Институт Франçаис д'Арчéологиэ Ориэнтале ду Cаире, Мéмоирес публиéс пар лес мембрес, 1920–1926.
- М. Л. Биэрбриэр. Тҳе Томб-Буилдерс оф тҳе Пҳараоҳс (неопр.). — Cаиро: Америcан Унив ин Cаиро Пресс (англ.)рус., 1993. — ИСБН 977-424-210-6.
- Cросс, Степҳен W. Тҳе Ҳйдрологй оф тҳе Валлей оф тҳе Кингс (неизв.) // ЖЕА. — 1993. — Т. 94. — С. 303—310.